Türk İktisat Tarihi 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Türk iktisat tarihi, Orta Asya’nın coğrafi koşullarının şekillendirdiği göçebe ekonomilerden, büyük imparatorlukların karmaşık tarım ve ticaret sistemlerine ve nihayetinde modern bir ulus devletin sanayileşme çabalarına uzanan uzun ve zengin bir dönüşüm sürecidir. Bu tarih, sadece ekonomik faaliyetleri değil, aynı zamanda kurumları, sosyal yapıları ve politikaları da içerir. Bu makalede, bu tarihsel evrim, erken dönem Türk devletlerinden başlayarak Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerindeki temel iktisadi yapılar üzerinden incelenecektir.

Erken Dönem Türk Devletleri ve Selçuklu Ekonomisi

Tarihte bilinen ilk göçebe Türk devleti olan Hunlar, Orta Asya’nın coğrafi yapısına uygun olarak ekonomilerini büyük ölçüde hayvancılık üzerine kurmuşlardır. Bu coğrafya, geniş çaplı tarım veya sanayi faaliyetlerine elverişli olmadığından, Türklerin erken dönemdeki iktisadi gücü hayvansal ürünlere ve ticarete dayanıyordu. Selçuklu Devleti ise bu yapıyı bir adım öteye taşıyarak hem tarım hem de ticarette önemli kurumsal yenilikler getirmiştir. “İkta sistemi” ile tarımsal üretimi planlayarak toprakların boş kalmasını engellemiş ve verimliliği artırmışlardır. Ticareti canlandırmak için ise dünyanın ilk outletleri sayılabilecek kervansarayları ve ilk süpermarketleri olan Kapalı Çarşıları kurmuşlardır. Selçuklular, artan üretim ve vergi gelirlerini büyük ölçüde vakıflar eliyle gerçekleştirdikleri altyapı yatırımlarına yönlendirerek şehirlerin gelişmesini sağlamışlardır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisadi Yapı

Osmanlı Devleti, Selçuklulardan devraldığı mirası daha da geliştirmiştir. Kuruluş döneminde Ahi Şeyh Edebali gibi manevi liderlerin yön verdiği devlet, iktisadi hayatın merkezine halkın ihtiyaçlarını koymuştur. Devletin esnaf politikası, üretimi sınırlandırmak değil, aksine üretimin devamlılığını ve halkın ihtiyacını karşılamayı hedeflerdi. Esnafın belirlenen kurallara uyması ise Kadı tarafından tutulan sicil defterlerine kaydedilerek sağlanırdı. Osmanlı’nın en önemli kurumlarından biri, tarımsal üretimin vergilendirilmesini ve ordunun-bürokrasinin finansmanını sağlayan “Tımar sistemi” idi. Ayrıca, haksız kazanç sağladığı düşünülen kamu görevlilerinin mal varlıklarına devlet tarafından el konulması anlamına gelen “müsadere” uygulaması da mevcuttu. Toplumsal hayatta ise Ahiler, Gaziler ve Bacılar gibi gruplar iktisadi ve sosyal faaliyetlerde önemli roller oynarken, Yeniçeriler askeri bir sınıf olarak bu faaliyetlerin dışındaydı. “Vakıflar”, gelirlerini kırsal kesimden sağlayarak şehirlerde sosyal hizmetler sunmuş ve kır-şehir ilişkilerini güçlendirmiştir. Osmanlılar ayrıca, “sınaî mülkiyet” haklarını korumada da çağdaşlarından ileri bir düzeyde olup, bu durum vasıflı işgücünü ülkeye çekmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşu ve İktisat Politikaları

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesi, İzmir İktisat Kongresi’nde alınan kararlarla şekillenmiştir. Bu kongrede, İş Bankası gibi milli bankaların kurulması, Osmanlı’dan kalan bazı tekellerin millileştirilmesi ve sanayiyi korumak için ithalattan alınan gümrük vergilerinin artırılması gibi kararlar alınmıştır. İşçi ücretlerinde kesinti yapılması gibi bir karar ise kongrenin ruhuna aykırıdır. Atatürk döneminde genel olarak benimsenen iktisat politikası, özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin yatırımcı ve işletmeci olarak rol aldığı “Devletçi Liberalizm” olarak tanımlanabilir.

Sonuç

Türklerin iktisadi tarihi, coğrafya ve devlet geleneği ile şekillenen bir süreklilik ve dönüşüm hikayesidir. Göçebe ekonominin ticari becerileri, Selçukluların İkta sistemi ve Osmanlıların Tımar sistemi gibi kurumsal tarım yapılarıyla birleşmiş, vakıflar ve loncalar gibi sosyal kurumlarla desteklenmiştir. Cumhuriyet dönemi ise, bu tarihsel miras üzerine milli ve modern bir ekonomi inşa etme çabasıyla şekillenmiştir. Her dönem, kendi koşulları içinde rasyonel ve yenilikçi çözümler üreterek bir sonraki döneme zengin bir iktisadi miras bırakmıştır.

1- “Osmanlılar Selçuklulardan devraldıkları imtiyazlı üretim sistemi uygulamasını geliştirerek, ….. haklarını korumada çağdaşlarından oldukça ileriye gitmiş, bu durum uzun yüzyıllar boyunca Avrupa’dan ve diğer bölgelerden vasıflı işgücünü, beyin göçünü Osmanlıya doğru yönlendirmiştir.”
Yukarıdaki ifadede boş olan yere aşağıdaki ibarelerden hangisinin getirilmesi uygundur?

A) sınaî mülkiyet
B) imtiyaz
C) sanayi üretimi
D) üretim
E) ticaret

Cevap : A) sınaî mülkiyet

Açıklama : Osmanlı Devleti’nin imtiyazlı üretim sistemiyle birlikte sınaî mülkiyet haklarını koruması, vasıflı işgücünün bölgeye akışını sağlamıştır.

2- Göçebe Türk Toplulukları hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Türk devletlerinin ve kavimlerinin yerleşmiş olduğu bölgeler ticaret yollarının geçiş noktaları olduğundan bu yolların ele geçirilmesi ve elde tutulması Çin ile Türklerin savaşlarının önde gelen sebebi idi.
B) Türklerde at genetiği keşfedilmiş, çapraz döllenme metodu uygulanarak melez ve değişik nitelik ve cinslerde atlar üretilmiştir.
C) Göçebe Türk topluluklarında hayvancılık önemli olduğundan deri ve deri ürünleri hem ticarette hem de günlük hayatta sıklıkla kullanılıyordu.
D) Coğrafi şartlardan dolayı Orta Asya verimli tarım, maden ve kömür sahalarına sahip olduğundan Türkler, güçlü bir hammadde ve sanayi ağına sahiptiler.
E) Göçebe Türklerde tam anlamıyla sivil bir teşkilat yoktur. Daha çok halk-ordu olarak isimlendirilen farklı bir sosyal yapı mevcuttu.

Cevap : D) Coğrafi şartlardan dolayı Orta Asya verimli tarım, maden ve kömür sahalarına sahip olduğundan Türkler, güçlü bir hammadde ve sanayi ağına sahiptiler.

Açıklama : Orta Asya’nın coğrafi yapısı, Türklerin göçebe hayvancılıkla uğraşmasına daha elverişliydi; geniş çaplı verimli tarım, maden ve kömür sahalarına sahip değillerdi ve güçlü bir sanayi ağına sahip olmaları söz konusu değildi.

3- Tarihte bilinen ilk göçebe Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avar
B) Göktürk
C) Hun
D) Başkurd
E) Tatar

Cevap : C) Hun

Açıklama : Tarihte bilinen ilk göçebe Türk devleti Hun İmparatorluğu’dur.

4- Dünyanın ilk outletleri olan kervansarayları ve ilk süper marketleri olan Kapalı Çarşıları kurarak ticareti, uyguladıkları “ikta” sistemi ile tarımsal üretimi canlandıran Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Göktürk Devleti
B) Selçuklu Devleti
C) Osmanlı Devleti
D) Uygur Devleti
E) Anadolu Selçuklu Devleti

Cevap : B) Selçuklu Devleti

Açıklama : Kervansaraylar, Kapalı Çarşılar ve ikta sistemi ile ticareti ve tarımsal üretimi canlandıran Türk devleti genellikle Selçuklu Devleti olarak bilinir, özellikle Anadolu Selçuklu Devleti.

5- Osman Beyin babası Ertuğrul Gazi döneminden beri, beyliğe yön veren akil insanların başında ….. vardı.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Ahi Şeyh Edebali
B) Ahi Şeyhler
C) Biruni
D) Ahiler
E) Cezeri

Cevap : A) Ahi Şeyh Edebali

Açıklama : Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde Osman Bey ve Ertuğrul Gazi’ye akıl hocalığı yapan önemli şahsiyet Ahi Şeyh Edebali’dir.

6- Aşağıdakilerden hangisi Atatürk döneminde denenen iktisat politikasıdır?

A) Sosyal Demokrasi
B) Merkantilizm
C) Fizyokrasi
D) Devletçi Liberalizm
E) Objektivizm

Cevap : D) Devletçi Liberalizm

Açıklama : Atatürk döneminde benimsenen iktisat politikası, özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin öncülük ettiği “Devletçi Liberalizm” olarak adlandırılabilir.

7- Aşağıda vakıflar hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Vakıflar kırsal kesimden bağımsız olarak faaliyet göstermişlerdir.
B) Vakıflar vergi muafiyetine sahiptirler.
C) Vakıf köy, çiftlik, mezra gibi kaynaklardan elde edilen gelirlerle kervansaraylar kurmuşlardır.
D) Vakıflar kır-şehir ilişkilerini güçlendirmişlerdir.
E) Vakıf işletmeleri sermaye birikimini şehir altyapılarına yönlendirmiştir.

Cevap : A) Vakıflar kırsal kesimden bağımsız olarak faaliyet göstermişlerdir.

Açıklama : Vakıflar, gelirlerini genellikle kırsal kesimdeki topraklardan (köy, çiftlik, mezra) elde ederek şehirlerdeki sosyal ve ekonomik faaliyetleri desteklemiş, dolayısıyla kırsal kesimden bağımsız değil, aksine onlarla güçlü bir ilişki içinde faaliyet göstermişlerdir.

8-
I. Selçuklular, İkta ve Yörük sistemi ile bitkisel tarım ve hayvancılığı planlayarak üretimi ve vergi gelirlerini önemli ölçüde arttırdılar.
II. Selçuklu Devleti, artan üretim ve vergi gelirlerini tarım, ticaret, sanayi ve şehirlerin geliştirilmesi için gerekli altyapı yatırımlarına yöneltti.
III. Selçuklular altyapı yatırımlarını büyük ölçüde vakıflar eliyle gerçekleştirdiler.
Selçuklu ekonomisi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) I, II ve III

Cevap : E) I, II ve III

Açıklama : Selçuklular, ikta sistemi ile hem bitkisel hem de hayvansal üretimi geliştirmiş, artan gelirleri altyapı yatırımlarına yönlendirmiş ve bu yatırımların önemli bir kısmını vakıflar aracılığıyla gerçekleştirmişlerdir. Bu nedenle verilen tüm ifadeler doğrudur.

9-
I. Ahi Üretim Birlikleri modeline göre aynı mesleki birlikler ve ilişkili meslekler, kadılık (ilçe) sınırları içinde belirli yerde kümelenerek üretim yapıyorlardı.
II. Ahi Üretim Birlikleri, kümelenme modelinde, alt meslek örgütlenmesi içermiyordu, her meslek için bir örgüt oluşturulduğundan ürün-üretim çeşitliği oluşturmuyordu.
III. Kümelenme modelinin en büyük sorunu meslek öğreniminde yığılmaya sebep olmasıdır.
Yukarıda kümelenerek üretim ile ilgili verilen ifadelerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I ve III
E) Yalnız II

Cevap : B) I ve II

Açıklama :

10- Aşağıdakilerden hangisi İzmir İktisat kongresinde alınan kararlardan değildir?

A) İhracat için gerekli ithal hammaddelerin vergi muafiyeti kapsamına alınması.
B) İşçi ücretlerinde kesinti yapılması.
C) İş Bankası, Sanayi ve Maden Bankası kurulması.
D) İthalattan alınan yüksek gümrük vergilerinin azaltılması.
E) Osmanlı devletinden kalan bazı tekellerin millileştirilmesi.

Cevap : B) İşçi ücretlerinde kesinti yapılması.

Açıklama : İzmir İktisat Kongresi, milli ekonominin güçlendirilmesine yönelik kararlar almıştır. İşçi ücretlerinde kesinti yapılması bu kararlardan biri değildir; aksine, milli bir burjuvazi ve işçi sınıfı oluşturma hedefleri vardı. Diğer seçenekler, milli sanayiyi destekleme ve ekonomiyi dışa bağımlılıktan kurtarma amacıyla alınan kararlardır.

11-
I. Hayvancılık yapan Göçebe Türk Devletleri vardır.
II. Bitkisel üretim yapan yerleşik Türk Devletleri vardır.
III. Hem hayvancılık hem de bitkisel üretim yapabilen Türk topluluklarının olması, Türklerin devlet ve imparatorluk kurma başarılarının temel nedenlerindendir.
IV. Göçebe Türk Devletleri, tarım devrimini yaşamamışlardı.
V. Bitkisel üretim yapan Türk Devletleri, tarım devrimini yaşamamıştı.
Yerleşikliğe geçiş döneminde Türk Devletleri ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi veya hangileri söylenemez?

A) I ve II
B) Yalnız I
C) I, II ve III
D) IV ve V
E) Yalnız II

Cevap : D) IV ve V

Açıklama :

12- Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı devletinin esnaf ile ilgili aktif politikalar izleyerek gerçekleştirmek istediği hedeflerinden biri olamaz?

A) Üretimle halkın ihtiyacını karşılamak
B) Üretimin gerçekleşmesini temin etmek
C) Üretilen her ürün ve hizmete hem üretici hem de tüketici açısından uygun bir fiyat koymak
D) Üretimi sınırlandırmak
E) Üretimin her zaman için devamlılığını sağlamak

Cevap : D) Üretimi sınırlandırmak

Açıklama : Osmanlı Devleti’nin esnaf politikaları genellikle halkın ihtiyaçlarını karşılayacak yeterli üretimi sağlamak, kaliteden ödün vermemek ve adil fiyatlandırma yapmak üzerine kuruluydu. Üretimi sınırlandırmak, genel hedeflerinden biri olamazdı; aksine, arzın sürekliliğini sağlamaya çalışılırdı.

13- Müsadere aşağıdakilerden hangisidir?

A) Vakıfların parasal gelirlerinden devlete aktarılan vergi
B) Köylülerin her sene tımarlı sipahilerin topraklarında çalışmakla mükellef oldukları süre
C) Gayrimüslimlerin ödemekle yükümlü olduğu vergi
D) Tarımsal üretimin belli bir kısmının devlete aktarılması
E) Devletin, kamu görevlilerinin malvarlıklarına el koyması

Cevap : E) Devletin, kamu görevlilerinin malvarlıklarına el koyması

Açıklama : Müsadere, Osmanlı Devleti’nde özellikle kamu görevlilerinin haksız kazanç sağladıkları düşünüldüğünde, malvarlıklarına devlet tarafından el konulması uygulamasıdır.

14- Osmanlı Devleti’nde tarım üretiminin vergilendirilmesini ve askeri-sivil bürokrasinin ücretlerinin karşılanmasını sağlayan sistemin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gedik sistemi
B) Tımar sistemi
C) Lonca sistemi
D) Ahilik sistemi
E) İkta sistemi

Cevap : B) Tımar sistemi

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde tarım üretiminin vergilendirilmesi ve devlet görevlilerinin (özellikle sipahilerin) maaşlarının karşılanması Tımar Sistemi aracılığıyla yapılmıştır.

15- Aşağıdakilerden hangisi Selçuklu tarım sisteminin genel adıdır?

A) Yörük
B) Bağcılık-bahçecilik
C) Lonca
D) Vakıf
E) İkta

Cevap : E) İkta

Açıklama : Selçuklu Devleti’nde uygulanan ve toprağın kullanım hakkının belirli hizmetler karşılığında kişilere verildiği tarım sisteminin genel adı İkta sistemidir.

16- Aşağıda “Osmanlı Toprak Sistemi” hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Has, tımar ve zeamet miras yolu ile intikal edemez.
B) Zeamet toprakların bir kısmı ileri bürokrasiye gelirlerine ilaveten tahsis olunmasına arpalık denir.
C) Belli arazilerin bazı kimselere hayatları boyunca gelirlerin tahsisi miras yolu ile intikal etmesine yurtluk denir.
D) Padişahın izniyle vezirler tarafından hayır kuruluşlarına ayrılan toprak idaresine evkaf denir.
E) Arpalıklar üzerindeki tüm vergiyi toplamaya yetkili olunmasına naiplik denir.

Cevap : C) Belli arazilerin bazı kimselere hayatları boyunca gelirlerin tahsisi miras yolu ile intikal etmesine yurtluk denir.

Açıklama : Osmanlı toprak sisteminde yurtluk, belli arazilerin gelirlerinin ömür boyu tahsis edilmesi ve miras yoluyla da geçebilmesi anlamına gelir. Bu ifade doğrudur. Ancak soruda “yanlıştır” ifadesi arandığına göre, diğer şıklardaki ifadelerin doğruluğunu teyit etmek gerekir. “Arpalıklar üzerindeki tüm vergiyi toplamaya yetkili olunmasına naiplik denir” ifadesi yanıltıcı olabilir. Naiplik, kadının ya da vekilinin görevini ifade ederken, arpalıklardaki vergi toplama yetkisi farklı olabilir. En kesin yanlış ifadeyi bulmak için dikkatli olmak gerekir. Ancak genel kabulde C şıkkı doğru bir tanımdır. Burada bir yanlışlık varsa, sorunun kendisi veya şıklarındaki bir detay olabilir. Eğer arpalıklar üzerindeki tüm vergiyi toplama yetkisi için ‘naiplik’ tabiri yanlışsa, bu da bir yanlış olabilir. Ancak verilen şıklar arasında daha belirgin bir yanlış aramak gerekirse, “miras yolu ile intikal etmesine yurtluk denir” kısmı doğruyken, eğer soru “miras yolu ile intikal etmez” deseydi yanlış olurdu. Şıkkı bu haliyle doğru kabul edip tekrar bir değerlendirme yapmak gerekebilir. Sorudaki seçeneklerin detaylı kontrolü sonucunda “Arpalıklar üzerindeki tüm vergiyi toplamaya yetkili olunmasına naiplik denir.” ifadesi genellikle naiplik yetki alanı değil, daha çok vergi toplama hakkını ve gelirini ifade ettiği için bu tanım yanlıştır. Naiplik, bir kadı vekili olma durumudur, doğrudan arpalık vergisi toplama yetkisiyle ilgili değildir.

17- Onaylı Osmanlı esnaf nizamlarının uygulanmasında sorumlu tarafların belirlenebilmesi için, aşağıda verilen uygulamalardan hangisi kullanılmıştır?

A) Üretim nizamına uyacağını taahhüt eden esnafın, Kadı tarafından kadı sicil defterine kayıt edilmesi.
B) Aşar vergisi.
C) Culüs ve Öşür vergisi.
D) Kefalet ve ruhsat resmi.
E) Nüfus sayımı.

Cevap : A) Üretim nizamına uyacağını taahhüt eden esnafın, Kadı tarafından kadı sicil defterine kayıt edilmesi.

Açıklama : Osmanlı’da esnaf nizamlarının uygulanmasında ve sorumluların belirlenmesinde, esnafın Kadı tarafından sicil defterlerine kaydedilmesi önemli bir uygulamaydı. Bu kayıtlar, hem nizamnamelere uyumu hem de esnafın resmi statüsünü gösterirdi.

18- İmtiyazlı üretime konu ürünün sınaî mülkiyet hakkının korunması ile …. dayalı sınaî mülkiyet hakkının korunması iki farklı sistemdir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ticarete
B) fabrikaya
C) Üretime
D) sanayiye
E) ürüne

Cevap : E) ürüne

Açıklama :

19- Aşağıda verilenlerden hangisi Osmanlı bölgesinde iktisadi, sosyal, dini ve kültürel faaliyetleri yürütenler arasında değildir?

A) Gaziler
B) Bacılar
C) Yeniçeriler
D) Abdallar
E) Ahiler

Cevap : C) Yeniçeriler

Açıklama : Gaziler (savaşçılar), Bacılar (kadın örgütlenmeleri), Abdallar (gezgin dervişler) ve Ahiler (esnaf loncaları) Osmanlı toplumsal yapısında iktisadi, sosyal, dini ve kültürel faaliyetlerde bulunan önemli gruplardı. Yeniçeriler ise askeri bir birlikti ve temel görevleri savaşmaktı, yukarıda bahsedilen diğer faaliyet alanlarında aktif rol oynamazlardı.

20-
I. Selçuklu Devleti, İkta sistemi ile toprakların boş kalmasını engellemiş, verimliliği arttırmıştır.
II. Osmanlı Devleti, Tımar sistemi ile tarımsal ürün çıktısını arttırdığı gibi ordu sisteminde süreklilik de sağlamıştır.
III. Osmanlı Devleti, halkının göçebe hayattan yerleşik hayata geçtiği ilk Türk devleti olmuştur.
IV. Tımar sistemiyle birlikte tarımsal ürün çıktıları artarken, hayvansal ürün üretimi azalmıştır.
Selçuklu tarım sistemi ile ilgili yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız III
B) I, II ve III
C) I ve II
D) III ve IV
E) II, III ve IV

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Selçuklu Devleti’nin İkta sistemi ve Osmanlı Devleti’nin Tımar sistemi, toprak verimliliğini artırmada ve askeri/idari yapının sürdürülmesinde etkili olmuştur (I ve II doğru). Türklerin göçebe hayattan yerleşik hayata geçişi Osmanlı’dan çok daha önce, Uygurlar gibi devletlerle başlamıştır (III yanlış). Tımar sistemi hem bitkisel hem de hayvansal üretimi desteklemeyi amaçlamıştır, hayvansal üretimin azaldığı söylenemez (IV yanlış).