Çağdaş Sosyoloji Teorileri 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Çağdaş sosyoloji teorileri, 20. yüzyılın ortalarından itibaren klasik sosyolojinin temel sorularını devralarak, modern ve postmodern toplumların karmaşık dinamiklerini açıklamaya çalışan bir düşünce alanıdır. Bu teorilerin merkezinde genellikle toplumsal yapı ile bireysel eylem arasındaki ilişki yer alır. Bu makalede, yapısal-işlevselcilikten eleştirel teoriye, gündelik hayatın inşasından postmodernizme kadar uzanan başlıca çağdaş sosyoloji teorileri ve temel kavramları ele alınacaktır.

Sistem ve Eylem Tartışmaları: İşlevselcilik ve Çatışma Kuramı

20. yüzyıl Amerikan sosyolojisine damgasını vuran “yapısal-işlevselcilik”, toplumu birbiriyle bağlantılı parçalardan oluşan bir sistem olarak görür. Bu geleneği eleştirel bir gözle yeniden ele alan “yeni işlevselcilik” ise, büyük ölçüde Talcott Parsons’ın düşüncelerinden etkilenmiştir. Yeni işlevselcilik, bireyin daha önce karşılaşmadığı yeni durumlara verdiği yaratıcı tepkileri “icat” olarak kavramsallaştırır. Çatışma kuramının önemli temsilcilerinden Ralf Dahrendorf ise, toplumsal “normların” bir uzlaşıdan ziyade, güç sahiplerinin çıkarları çerçevesinde şekillendiğini savunarak işlevselciliğe meydan okur.

Mikro Sosyoloji ve Gündelik Hayatın İnşası

Büyük toplumsal yapılar yerine gündelik hayattaki etkileşimlere odaklanan teoriler de çağdaş sosyolojide önemli bir yer tutar. Berger ve Luckmann’ın “Gerçekliğin Toplumsal İnşası” yaklaşımında, çocukluk döneminde yaşanan yoğun öğrenme sürecine “asli toplumsallaşma” denir. Bu yaklaşıma göre toplumsal gerçeklik, “tipleştirme” adı verilen zihinsel kurgularla da var olur. George Herbert Mead’in benlik teorisinde ise bireyin iç sesi, yani toplumsal beklentileri içselleştirdiği yönü “beni/bana”, davranışları gerçekleştiren spontane yönü ise “ben” olarak ayrıştırılır. Erving Goffman’ın “dramaturji” yaklaşımında ise statü, “rol mesafesi” gibi kavramlarla açıklanır. Toplumsal hayatı bir piyasa olarak gören “Rasyonel Tercih” kuramı, insanların faydalarını maksimize etmek için hareket ettiğini varsayar. Bu mantığın bir uzantısı olan toplumsal alışveriş teorisindeki “başarı önermesi”, geçmişte ödüllendirilen davranışların tekrar etme eğiliminde olduğunu belirtir.

Yapı ve Eylemi Birleştiren Yaklaşımlar

Sosyolojideki mikro ve makro ayrımını aşmaya çalışan düşünürler, yapı ve eylemi birleştiren kavramlar geliştirmiştir. Anthony Giddens, bu amaçla “yapının ikiliği” (duality of structure) kavramını ortaya atmış ve eylem ile yapının birbirinden ayrılamayacağını, “toplumsal pratik”ler içinde birbirlerini karşılıklı olarak ürettiklerini savunmuştur. Pierre Bourdieu ise, öznel olanla nesnel olanı bir araya getirmek için “habitus” kavramına başvurmuştur. Bourdieu’ya göre bireyler, sahip oldukları farklı sermaye türleri ile toplumsal alanda mücadele ederler. Parasal değerler “ekonomik sermayeyi”, bir gruba üyelikten gelen statü “toplumsal sermayeyi”, beceriler ve unvanlar ise “kültürel sermayeyi” oluşturur.

Eleştirel Teori ve Postmodernizm

Frankfurt Okulu geleneği, çağdaş sosyolojide eleştirel bir damarı temsil eder. Temel yöntemi “diyalektik” olan bu okul, insanı bir nesne gibi ele alan ve öz ile görünüş arasında ayrım yapmayan “pozitivizmi” sert bir şekilde eleştirmiştir. Okulun ikinci kuşak temsilcilerinden Jürgen Habermas, Marksizm’den tamamen kopmak yerine eleştirel teoriyi yeniden inşa etmeyi amaçlamıştır. Onun “iletişimsel eylem” kuramı, aktörler arasında dil aracılığıyla karşılıklı anlaşmaya dayanan bir eylem tipini tanımlar. 20. yüzyılın son çeyreğinde modernizme bir tepki olarak gelişen “postmodernizm” ise büyük anlatılara ve kesin gerçeklik iddialarına şüpheyle yaklaşır. Bu akımın önemli isimlerinden Jean Baudrillard, kitle iletişim araçlarının gerçekliği silikleştirmesini “toplumsalın yok oluşu” olarak tanımlamıştır.

Sonuç

Çağdaş sosyoloji teorileri, toplumsal dünyayı anlamak için zengin ve çeşitli bir kavramsal araç seti sunar. Yapısal-işlevselciliğin sistem odaklı analizinden, Giddens ve Bourdieu’nun yapı ve eylemi bütünleştirme çabalarına; Frankfurt Okulu’nun eleştirel duruşundan postmodernizmin moderniteye yönelik sorgulamalarına kadar her bir yaklaşım, sosyal gerçekliğin farklı bir katmanını aydınlatarak günümüz toplumlarını daha derinlemesine kavramamıza olanak tanır.

1- Gerçekliğin toplumsal inşası yaklaşımında toplumsallığın en güçlü şekilde yapılandığı, bebeklik ve çocukluk döneminde yoğun bir şekilde tecrübe edilen toplumsallaşma sürecinin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dışsallaştırma
B) Tali toplumsallaşma
C) İçselleştirme
D) Asli toplumsallaşma
E) İnsan haline gelme

Cevap : D) Asli toplumsallaşma

Açıklama : Gerçekliğin Toplumsal İnşası (Berger ve Luckmann) yaklaşımında, bireyin çocukluk döneminde en temel sosyal becerileri, değerleri ve normları öğrendiği bu yoğun toplumsallaşma sürecine “asli toplumsallaşma” denir.

2- XX. yüzyıl Amerikan sosyoloji tarihinde eylem ve sistem teorileriyle tartışmalarda merkezî bir konumda bulunan teorik yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yapısal-işlevselcilik
B) Çatışmacılık
C) Sembolik etkileşimcilik
D) Yapılaşma
E) Etnometodoloji

Cevap : A) Yapısal-işlevselcilik

Açıklama : 20. yüzyıl Amerikan sosyoloji tarihinde Talcott Parsons’ın öncülüğünü yaptığı Yapısal-işlevselcilik, eylem ve sistem teorileri etrafındaki tartışmalarda merkezi bir konumda yer almıştır.

3- Anthony Giddens’ın mikro ve makro ayrımını aşmak için geliştirdiği kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Diyalektik
B) Yapının ikiliği
C) Eylem
D) Öznelerarasılık
E) Yorum

Cevap : B) Yapının ikiliği

Açıklama : Anthony Giddens, sosyal yaşamın hem mikro (bireysel eylem) hem de makro (yapısal kısıtlamalar) boyutlarını bir araya getirmek için “yapının ikiliği” (duality of structure) kavramını geliştirmiştir.

4- Toplumsal gerçekliğin aynı zamanda bireylerin zihninde bir kurgu olarak var olması, toplumsal fenomenolojide hangi kavramla açıklanmaktadır?

A) Tipleştirme
B) Özneler-arasılık
C) Yorumlama şemaları
D) Perspektiflerin karşılıklılığı
E) Bilgi stokları

Cevap : A) Tipleştirme

Açıklama :

5- Frankfurt Okulu’nun temel aldığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nitel yöntem
B) Empirizm
C) Hermeneutik
D) Pozitivizm
E) Diyalektik

Cevap : E) Diyalektik

Açıklama : Frankfurt Okulu, eleştirel teori geleneğinin bir parçası olarak, toplumsal süreçleri ve çelişkileri anlamak için Hegelyen ve Marksist kökenli “diyalektik” yöntemi temel almıştır.

6- Bourdieu, öznel olanın ve nesnel olanın bir arada var olmasını ve birbirlerini üretmesini analiz etmek için hangi kavrama başvurmuştur?

A) Strateji
B) Alan
C) Habitus
D) Yorum
E) Özne

Cevap : C) Habitus

Açıklama : Pierre Bourdieu, bireylerin eylemlerini şekillendiren içselleştirilmiş yapıları (öznellik) ve toplumsal konumlarını (nesnellik) birleştiren “habitus” kavramını kullanmıştır.

7- Dramaturjide statü, aşağıdaki hangi kavrama bağlı olarak açıklanır?

A) Takım oyunu
B) Norm
C) Rol mesafesi
D) Sahne arkası
E) Performans

Cevap : C) Rol mesafesi

Açıklama :

8- Temel insan kabullerinde insanların faydaları için hareket ettiklerini düşünen ve toplumsal hayatın da piyasaya benzediğini kabul eden yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rasyonel Tercih
B) Dramaturji
C) Yapısal-İşlevselcilik
D) Sembolik Etkileşimcilik
E) Etnometodoloji

Cevap : A) Rasyonel Tercih

Açıklama : Rasyonel Tercih Kuramı, bireylerin kendi faydalarını maksimize etmek amacıyla rasyonel kararlar aldığını varsayar ve toplumsal etkileşimleri bir tür piyasa alışverişi olarak analiz eder.

9- Giddens, ….. kavramına vurgu yaparak bu kavramın eylem ya da yapı gibi kavramların tek yönlülüğünü aştığını iddia etmiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) yapısallık
B) toplumsal pratik
C) emek
D) yorum
E) etkileşim

Cevap : B) toplumsal pratik

Açıklama : Anthony Giddens, yapı ve eylem arasındaki ikiliği aşmak için “toplumsal pratik” (social practice) kavramına vurgu yapar. Pratikler, hem yapıların üretildiği hem de eylemin gerçekleştiği yerlerdir.

10- Yeni işlevselcilikte bireyin bilmediği, daha önce karşılaşmadığı yeni bir durumla karşılaştığındaki yorumu ….. olarak adlandırılmaktadır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) üretim
B) faillik
C) tipleştirme
D) strateji
E) icat

Cevap : E) icat

Açıklama : Yeni işlevselcilikte (Jeffrey Alexander’ın kültürel sosyolojisi gibi), bireyin daha önce karşılaşmadığı yeni durumlarla karşılaştığında yaptığı yaratıcı yorum veya tepki “icat” olarak adlandırılabilir; zira bu durum, mevcut bilgi stoklarının veya tipleştirmelerin dışına çıkar.

11- Yeni işlevselcilerin en çok etkilendikleri, düşüncelerini yeniden ele aldıkları ve yorumladıkları sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Herbert Spencer
B) Jeffrey Alexander
C) Robert Merton
D) Talcott Parsons
E) Emilé Durkheim

Cevap : D) Talcott Parsons

Açıklama : Yeni işlevselcilik (örneğin Jeffrey Alexander’ın çalışmaları), klasik yapısal-işlevselciliğin önde gelen temsilcisi Talcott Parsons’ın düşüncelerini eleştirel bir şekilde yeniden yorumlayarak ve geliştirerek ortaya çıkmıştır.

12- Bir çocuğun okul sınavında yüksek puan alması üzerine babası tarafından ödüllendirilmesi dolayısıyla çocuğun derslerine daha çok çalışması toplumsal alışveriş teorisine göre hangi önermeyle açıklanabilir?

A) Uyaran önermesi
B) Değer önermesi
C) Başarı önermesi
D) Yoksunluk-Doyum önermesi
E) Rasyonellik önermesi

Cevap : C) Başarı önermesi

Açıklama : Toplumsal alışveriş teorisinde (Homans, Blau), bireylerin geçmişte ödüllendirilen davranışları tekrar etme eğiliminde olmaları “başarı önermesi” ile açıklanır. Çocuk, ders çalışmanın ödül (yüksek puan ve babadan ödül) getirdiğini gördüğü için bu davranışı tekrarlar.

13- Dahrendorf’a göre ….., toplumsal düzenden kaynaklanmaz; güç ve güç sahiplerinin çıkarları çerçevesinde anlaşılabilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) iktidar
B) sınıf
C) çatışma
D) norm
E) otorite

Cevap : D) norm

Açıklama :

14- I. Parasal değerler
II. Bir gruba üye olmaktan elde edilen statü
III. Beceriler
IV. Unvanlar
Yukarıda verilen unsurlar Bourdieu sosyolojisinde hangi sermaye türlerine karşılık gelmektedirler?

A) I. Sembolik, II. Toplumsal, III. Kültürel, IV. Kültürel
B) I. Ekonomik, II. Toplumsal, III. Kültürel, IV. Kültürel
C) I. Ekonomik, II. Kültürel, III. Toplumsal, IV. Kültürel
D) I. Ekonomik, II. Kültürel, III. Sembolik, IV. Kültürel
E) I. Toplumsal, II. Kültürel, III. Ekonomik, IV. Toplumsal

Cevap : B) I. Ekonomik, II. Toplumsal, III. Kültürel, IV. Kültürel

Açıklama : Pierre Bourdieu’nun sermaye tipleri şunlardır: Parasal değerler (Ekonomik sermaye), bir gruba üyelikten gelen statü (Toplumsal sermaye), beceriler ve unvanlar (Kültürel sermaye).

15- Toplumsal etkileşimde bireylerin iç sesleri benliğin ….. yönüdür. Davranışı gerçekleştiren yön ise daima ……
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?

A) “benlik” – “ben”dir.
B) “ben” – “beni/bana”dır.
C) “ben” – “genelleştirilmiş öteki”dir.
D) “genelleştirilmiş öteki” – “ben”dir.
E) “beni”/bana” – “ben”dir.

Cevap : E) “beni”/bana” – “ben”dir.

Açıklama : George Herbert Mead’in benlik teorisinde, toplumsal beklentilerin içselleştirilmesiyle oluşan ve başkalarının bize yönelik tutumlarını temsil eden kısım “beni/bana” (me) iken, bireyin spontane, yaratıcı ve duruma özgü tepkilerini veren yönü “ben” (I) dir.

16- Batı toplumlarında yirminci yüzyılın son çeyreğinde resim, edebiyat, mimari, felsefe ve sosyoloji alanlarında modernizme tepki olarak gelişen akımın adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Postmodernizm
B) Post kapitalizm
C) Post Marxizm
D) Postyapısalcılık
E) Eleştirel teori

Cevap : A) Postmodernizm

Açıklama : Yirminci yüzyılın son çeyreğinde, modernizmin iddialarına, büyük anlatılara ve evrensel gerçekliklere yönelik şüpheci bir tepki olarak gelişen düşünce akımı “Postmodernizm”dir.

17- Kitle iletişim araçlarının insan hayatında yoğun bir şekilde yer etmesinin ve insanlar arası iletişimi tahrip etmesini “toplumsalın yok oluşu” olarak tanımlayan düşünür aşağıdaki isimlerden hangisidir?

A) Jürgen Habermas
B) Jean Baudrillard
C) Zygmunt Bauman
D) Michel Foucault
E) Jean-Francois Lyotard

Cevap : B) Jean Baudrillard

Açıklama : Jean Baudrillard, kitle iletişim araçlarının ve simülasyonun yaygınlaşmasıyla gerçekliğin kendisinin silikleştiğini ve bu durumun “toplumsalın yok oluşu”na yol açtığını savunmuştur.

18- Aşağıdakilerden hangisi Habermas’ın amaçlarından biri değildir?

A) Eleştirel teorinin yeniden inşa edilmesi
B) Yeni bir bilgi ve iletişim teorisi
C) Pozitivizmin ve bilimin araçsal kullanımlarının eleştirisi
D) Tarihsel materyalizmden düşünsel kopuşun sağlanması
E) Marksizm’in yeniden inşası

Cevap : D) Tarihsel materyalizmden düşünsel kopuşun sağlanması

Açıklama : Jürgen Habermas, Eleştirel Teori’yi yeniden inşa etmeyi, yeni bir bilgi ve iletişim teorisi geliştirmeyi, pozitivizmi ve bilimin araçsal kullanımlarını eleştirmeyi amaçlamıştır. Marksizm’den tamamen düşünsel bir kopuş yerine, Marksist geleneği dönüştürerek yeniden inşa etme çabası içindedir, tamamen kopuş amaçlamaz.

19- Frankfurt Okulu düşünürlerinin “insan varlığını mekanik bir belirlenimcilik ve nesneler şeklinde kabul etmesi, öz ve görünüş arasında ayrım yapmaması” kabulleri dolayısıyla eleştirdikleri yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyolojizm
B) Diyalektik idealizm
C) Tarihselcilik
D) Diyalektik materyalizm
E) Pozitivizm

Cevap : E) Pozitivizm

Açıklama : Frankfurt Okulu, insanı nesneleştiren, mekanik nedenselliklere indirgeyen ve öz ile görünüş arasındaki ayrımı göz ardı eden “pozitivizm”i sert bir şekilde eleştirmiştir.

20- I. Karşılıklı anlaşmaya dayanır.
II. Dilsel olarak aktörlerin ilişkili olmalarının sonucudur.
III. İlişkiler dönüşümseldir.
Yukarıdaki özellikler Habermas’ın eylem modelinde hangi eylem tipine karşılık gelmektedir?

A) Normlarla düzenlenmiş eylem
B) Dramaturjik eylem
C) İletişimsel eylem
D) Stratejik eylem
E) Teleolojik eylem

Cevap : C) İletişimsel eylem

Açıklama : Jürgen Habermas’ın “iletişimsel eylem” (communicative action) modeli, aktörler arasında dilsel etkileşim yoluyla karşılıklı anlaşmaya dayanır ve bu etkileşimin dönüştürücü bir potansiyele sahip olduğunu savunur.