Modernliğin Sosyolojisi 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Modernliğin sosyolojisi, geleneksel toplumsal yapıların çözülüşüyle birlikte ortaya çıkan yeni sosyal, ekonomik ve siyasi formasyonları anlamaya çalışan bir disiplindir. Bilimsel devrimden sanayi devrimine, aydınlanma düşüncesinden ulus-devletlerin yükselişine kadar uzanan bu köklü dönüşüm, Machiavelli’den Giddens’a pek çok düşünür tarafından analiz edilmiştir. Bu makalede, modern düşüncenin temelleri, modernliğin ekonomik ve siyasal yapıları ile bu yapıları analiz eden temel sosyolojik kuramlar ele alınacaktır.

Modern Düşüncenin Felsefi Temelleri

Modern düşüncenin doğuşu, dünyayı anlama biçimindeki köklü bir değişimle başlamıştır. Francis Bacon, bilimsel düşünceyi yanıltan faktörleri “putlar” (idoller) olarak tanımlamış ve bunları Kabile, Mağara, Çarşı-Pazar ve Tiyatro putları olarak sınıflandırmıştır; “Opera hayaleti” bu sınıflandırmada yer almaz. Coğrafi keşifler ve bilimsel yöntem gibi gelişmelerle beslenen Hümanizm, insanı merkeze alan yeni bir dünya görüşü sunmuştur. Bilimin felsefi temelleri de bu dönemde yoğun bir şekilde tartışılmıştır. Imre Lakatos gibi 20. yüzyıl bilim felsefecileri, Viyana Çevresi’nin “doğrulamacılık” anlayışını eleştirerek “katı çekirdek” ve “koruyucu kuşak” gibi kavramlarla bilimin ilerleyişini açıklamaya çalışmışlardır.

Modernliğin Ekonomik ve Siyasal Yapıları

Modernliğin ekonomik motoru kapitalizmdir. Adam Smith, piyasadaki arz-talep dengesini sağlayan mekanizmayı “görünmez el” olarak tanımlamıştır. Thomas Malthus ise, nüfusun geometrik, kaynakların ise aritmetik artışı nedeniyle kıtlığın kaçınılmaz olduğunu öne sürmüştür. Max Weber, ünlü eseri “Kapitalizmin Ruhu ve Protestan Ahlakı”nda, kapitalizmin ve liberal bireyciliğin kültürel kökenlerine işaret etmiştir. Üretim biçiminde ise, parça başı/seri üretim modelini kuran işletmeci Henry Ford olmuştur. Siyaset alanında ise, Lorenzo de’ Medici’ye adadığı “Hükümdar” adlı eseriyle Niccolò Machiavelli, modern siyaset felsefesinin temellerini atmıştır. Modern dönem aynı zamanda “klasik siyasal hareketlerin” de çağıdır. Ludist hareketler, 2. Enternasyonal ve Bolşevik Devrimi gibi bu hareketler, genellikle siyasal iktidar ve adil bölüşüm gibi sorunlara odaklanmıştır. Kimlik ve cinsel haklar gibi konular ise daha çok “yeni toplumsal hareketlerin” gündemidir.

Modern Toplumun Sosyolojik Analizi

Sosyologlar, modern toplumun yapısını ve dinamiklerini açıklamak için çeşitli kuramlar geliştirmişlerdir. Ferdinand Tönnies, geleneksel, homojen ve organik bağlara dayalı “cemaat” (Gemeinschaft) ile modern, rasyonel ve sözleşmeye dayalı “cemiyet” (Gesellschaft) arasında bir ayrım yapmıştır. Anthony Giddens ise modernliğin temel sonuçları arasında, yerel bağlamların önemini yitirdiği “zaman ve uzamın ayrışması” ile “yerinden çıkarma” mekanizmalarını sayar. Pierre Bourdieu, bireylerin toplumsal alandaki konumlarını açıklamak için ekonomik, sosyal, kültürel ve sembolik sermaye türlerini tanımlamıştır; “siyasal sermaye” ise onun temel kategorilerinden biri değildir. Karl Marx ise tarih anlayışıyla modernliğe eleştirel bir yaklaşım getirmiştir. Ona göre insanlar tarihlerini kendileri yapsalar da, bunu miras aldıkları maddi koşullar içinde yaparlar; bu nedenle tarihsel değişim bireysel bir dehanın ürünü değildir.

Kültürel Çalışmalar ve Modern Kültür

Modernliğin kültürel boyutları, özellikle Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu tarafından derinlemesine incelenmiştir. Bu okul, Gramsci ve post-yapısalcılıktan etkilenerek, kültür analizinin merkezine sınıfsal ayrımları koymuş ve işçi sınıfı ile göçmen kültürlerinin anlam haritalarını çıkarmaya çalışmıştır. Okulun en önemli isimlerinden Stuart Hall ise, kültürel çalışmaları sadece işçi kültürü analizinin ötesine taşıyarak popüler kültür ve kitle iletişimini de incelemiş, ancak alt kültür araştırmalarını ihmal etmemiştir.

Sonuç

Modernliğin sosyolojisi, bireyciliğin, kapitalizmin, ulus-devletin ve rasyonel düşüncenin yükselişini ve bu yapıların yarattığı toplumsal sonuçları inceler. Smith’in “görünmez el”inden Giddens’ın “yerinden çıkarma” mekanizmalarına, Tönnies’in “cemaat-cemiyet” ayrımından Kültürel Çalışmaların sınıf analizlerine kadar uzanan bu zengin teorik birikim, içinde yaşadığımız dünyanın temellerini ve çelişkilerini anlamak için vazgeçilmez bir rehber sunmaktadır.

1- Adam Smith’e göre arz-talep dengesini sağlayan varlık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Burjuvalar
B) Proleter
C) Görünmez el
D) İşçi sınıfı
E) Piyasa

Cevap : C) Görünmez el

Açıklama : Adam Smith’e göre, piyasa ekonomisinde bireylerin kendi çıkarlarını takip etmeleri, farkında olmadan “görünmez bir el” tarafından yönlendirilerek toplumsal refahın ve arz-talep dengesinin sağlanmasına yol açar.

2- Aşağıdakilerden hangisi Machiavelli ve onun siyaset felsefesi için söylenemez?

A) Hükümdarın hem tilki hem de aslan gibi olması gerektiğini belirtir.
B) Modern siyasetin cogitosu olarak değerlendirilebilir.
C) İtalya’nın siyasal açıdan karışık olduğu bir dönemde yaşamıştır.
D) İktidar ideal olanı değil ampirik olanı esas almalıdır.
E) Hükümdar kitabı, Vespuci ailesine verilen tavsiyelerden oluşur.

Cevap : E) Hükümdar kitabı, Vespuci ailesine verilen tavsiyelerden oluşur.

Açıklama : Machiavelli’nin “Prens” (Hükümdar) adlı kitabı, Lorenzo de’ Medici’ye adanmış ve yeni bir hükümdara iktidarı ele geçirme ve sürdürme konusunda tavsiyeler içeren bir eserdir. Vespuci ailesiyle doğrudan bir ilişkisi yoktur.

3- Aşağıdakilerden hangisi klasik siyasal hareketlere ait bir özellik değildir?

A) Siyasal iktidarı elde etmek başlıca amaçları arasındadır.
B) Siyasal parti ve sendikalar temelinde örgütlenir.
C) Kimlik inşası, cinsel haklar ve etnik hoşgörü gibi problemlere odaklanır.
D) Toplumsal güvenlik, ulusal bağımsızlık, adil bölüşüm gibi problemlere odaklanır.
E) Topluluk bağları güçlü olup lider figürü baskındır.

Cevap : C) Kimlik inşası, cinsel haklar ve etnik hoşgörü gibi problemlere odaklanır.

Açıklama : Kimlik inşası, cinsel haklar ve etnik hoşgörü gibi konular, daha çok “yeni toplumsal hareketlerin” (new social movements) odaklandığı problemlerdir. Klasik siyasal hareketler (işçi hareketleri, milliyetçi hareketler vb.) genellikle siyasal iktidar, adil bölüşüm ve ulusal bağımsızlık gibi daha makro düzeydeki sorunlara odaklanmışlardır.

4- I.Zaman ve uzamın ayrışması
II.Yerinden çıkarma
III.Toplumsal ilişkilerin bahşedilmişliği
Yukarıdaki önermelerden hangisi ya da hangileri Anthony Giddens’a göre modernliğin sonuçları arasında gösterilebilir?

A) I ve II
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) Yalnız I

Cevap : A) I ve II

Açıklama : Anthony Giddens’a göre modernliğin temel boyutlarından ikisi “zaman ve uzamın ayrışması” (disembedding of time and space) ve “yerinden çıkarma” (disembedding) mekanizmalarıdır. Toplumsal ilişkilerin bahşedilmişliği ise daha çok geleneksel toplumlara özgüdür, modernliğin bir sonucu değildir.

5- Malthus’un ekonomi anlayışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Uygun şartlar altında maddi kaynaklar aritmetik olarak artar.
B) Nüfus artışı ekonomik ilişkilerin temel problemlerinden biridir.
C) Uygun şartlar altında nüfus aritmetik olarak artar.
D) Kıtlık, ekonomik refahın bulunmadığı bir ortamın sonucudur.
E) Hastalık ve ölüm, nüfus fazlalığı ile baş etmenin temel yolları arasındadır.

Cevap : C) Uygun şartlar altında nüfus aritmetik olarak artar.

Açıklama : Thomas Malthus’a göre, uygun şartlar altında nüfus “geometrik” (eksponansiyel) olarak artarken, maddi kaynaklar (özellikle gıda üretimi) “aritmetik” olarak artar. Dolayısıyla nüfusun aritmetik olarak arttığı ifadesi yanlıştır.

6- Stuart Hall’un kültür kuramı için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Kültürel çalışmaları işçi kültürü analizinin ötesine taşımıştır.
B) Çalışmalarında alt kültür araştırmalarını bütünüyle ihmal etmiştir.
C) Kitle iletişimi ve popüler kültür, başlıca araştırma konuları arasındadır.
D) Thatcherizm ve onun örtük ırkçı söylemini eleştirmiştir.
E) Gramsci’nin hegemonya kuramı ve post yapısalcılıktan etkilenmiştir.

Cevap : B) Çalışmalarında alt kültür araştırmalarını bütünüyle ihmal etmiştir.

Açıklama : Stuart Hall ve Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu, alt kültürler (özellikle gençlik alt kültürleri) üzerine önemli araştırmalar yapmışlardır. Dolayısıyla, alt kültür araştırmalarını bütünüyle ihmal ettiği söylenemez, aksine bu alana önemli katkılar sunmuşlardır.

7- Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu’nun kültür anlayışı hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Popüler kültürdeki motiflerin ve temsillerin anlamını soruşturmuşlardır.
B) Bütünlüklü bir kültür tasarısı yerine kültür içindeki özerkliklere odaklanmışlardır.
C) Sınıfsal ayrımları dikkate almayan bir kültürel gelenek inşa etmeye çalışmışlardır.
D) İşçi sınıfının yanında göçmen ve etnik kültürlerin anlam haritalarını açığa çıkarmaya çalışmışlardır.
E) Gramsci’nin analizlerinden ve post yapısalcılıktan etkilenmişlerdir.

Cevap : C) Sınıfsal ayrımları dikkate almayan bir kültürel gelenek inşa etmeye çalışmışlardır.

Açıklama : Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu, sınıfsal ayrımları ve güç ilişkilerini kültür analizlerinin merkezine koymuştur. Dolayısıyla, sınıfsal ayrımları dikkate almayan bir kültürel gelenek inşa etmeye çalıştıkları söylenemez, aksine bu ayrımların kültürü nasıl etkilediğini araştırmışlardır.

8- Max Weber’in hangi eseri liberal bireyci anlayışının ekonomik ve sosyal temellerine işaret eder?

A) Batı Kanonu
B) Yaban Düşünce
C) Avrupa’da Aile
D) Kapitalizmin Ruhu ve Protestan Ahlakı
E) Sosyolojik Yöntemin Kuralları

Cevap : D) Kapitalizmin Ruhu ve Protestan Ahlakı

Açıklama : Max Weber’in “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” adlı eseri, liberal bireyciliğin ve kapitalizmin gelişiminin Protestan ahlakıyla olan ilişkisini inceleyerek, bu ekonomik ve sosyal sistemlerin kültürel temellerine işaret eder.

9- Aşağıdakilerden hangisi cemaat kavramının özelliklerinden biridir?

A) Cemaat rasyonel bireylerin sonradan dâhil olduğu bir birliktelik formudur.
B) Cemaat; homojen, devredilmez ve biricik toplumsal ilişkilere dayanır.
C) Cemaat kişisel çıkar ve mülkiyet temelinde örgütlenmiştir.
D) İlk ve mükemmel cemaat formu şirkettir.
E) Cemaat sözleşme ilişkilerine dayanır.

Cevap : B) Cemaat; homojen, devredilmez ve biricik toplumsal ilişkilere dayanır.

Açıklama : Ferdinand Tönnies’in cemaat (Gemeinschaft) kavramı, üyeler arasındaki duygusal, geleneksel ve organik bağlara, homojenliğe, kişisel ve samimi ilişkilere vurgu yapar.

10- I.Fransa-Prusya Savaşı
II.Ludist Hareketler
III.Bolşevik Devrimi
IV.2. Enternasyonel
Yukarıdaki işçi hareketlerinin kronolojik olarak (oluş sırasına göre) doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) II-IV-III-I
B) IV-III-II-I
C) I-II-III-IV
D) II-I-IV-III
E) I-IV-III-II

Cevap : D) II-I-IV-III

Açıklama : Kronolojik sıralama şöyledir: Ludist Hareketler (1811-1816), Fransa-Prusya Savaşı (1870-1871) – (Paris Komünü’nü tetiklemiştir), 2. Enternasyonal (1889), Bolşevik Devrimi (1917).

11- Aşağıdakilerden hangisi hümanizmi meydana getiren gelişmeler arasında gösterilemez?

A) Yüzyıl Savaşları
B) Bilimsel yöntem
C) Aydınlanma düşüncesi
D) Fransız Devrimi
E) Coğrafi keşifler

Cevap : D) Fransız Devrimi

Açıklama :

12- “Cemaat-cemiyet” ayrımı aşağıdaki sosyologlardan hangisine aittir?

A) Max Weber
B) Emile Durkheim
C) Zygmunt Bauman
D) Robert Nisbet
E) Ferdinand Tönnies

Cevap : E) Ferdinand Tönnies

Açıklama : Sosyolojideki ünlü “cemaat (Gemeinschaft) ve cemiyet (Gesellschaft)” ayrımı, Ferdinand Tönnies tarafından yapılmıştır.

13- Aşağıdakilerden hangisi Lash ve Urry’nin örgütlü kapitalizm analizindeki ülkeler arasında yer almaz?

A) Japonya
B) Fransa
C) Almanya
D) İsveç
E) ABD

Cevap : A) Japonya

Açıklama :

14- Parça başı/seri üretim modelini kuran işletmeci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Adam Smith
B) Thomas Hobbes
C) Joseph Proudhon
D) Henry Ford
E) Havi Moreno

Cevap : D) Henry Ford

Açıklama : Parça başı/seri üretim (assembly line/mass production) modelinin öncüsü ve en önemli uygulayıcısı Henry Ford’dur.

15- Aşağıdakilerden hangisi Bourdieu’nun sermaye türlerinden biri değildir?

A) Kültürel sermaye
B) Sembolik sermaye
C) Ekonomik sermaye
D) Sosyal sermaye
E) Siyasal sermaye

Cevap : E) Siyasal sermaye

Açıklama : Pierre Bourdieu, başlıca ekonomik sermaye, kültürel sermaye, sosyal sermaye ve sembolik sermaye olmak üzere dört ana sermaye türünden bahseder. Siyasal sermaye, doğrudan onun temel kavramsallaştırmalarından biri değildir.

16- Aşağıdakilerden hangisi Francis Bacon’un düşünmeyi yanıltan faktörler arasında saydığı ortamlardan biri değildir?

A) Tiyatro hayaleti
B) Çarşı-pazar hayaleti
C) Kabile hayaleti
D) Mağara hayaleti
E) Opera hayaleti

Cevap : E) Opera hayaleti

Açıklama : Francis Bacon, bilimi yanıltan “putlar” (idols) arasında Kabile Putları (Idols of the Tribe), Mağara Putları (Idols of the Cave), Çarşı/Pazar Putları (Idols of the Marketplace) ve Tiyatro Putları (Idols of the Theatre) olarak dört tür belirtmiştir. “Opera hayaleti” bu sınıflandırma içinde yer almaz.

17- “Kişiler, kendi tarihlerini kendileri yaparlar fakat keyiflerine göre kendileri tarafından seçilmiş koşullara değil de geçmişin doğrudan doğruya verdiği ve miras olarak bıraktığı koşullarda olur bu.”
Yukarıdaki alıntının işaret ettiği tarih anlayışı için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Tarihsel değişim bireysel dehanın bir ürünüdür.
B) Tarihsel değişim maddi ilişkilerin doğrudan bir sonucudur.
C) Sınıfsal ayrım ve eşitsizlikler tarihsel değişimlerin lokomotifidir.
D) Kişisel tutum ve değerler tarihsel koşulların yansımasıdır.
E) Bireysel irade ve tutum tarihsel değişimde bütünüyle etkisizdir.

Cevap : A) Tarihsel değişim bireysel dehanın bir ürünüdür.

Açıklama : Verilen alıntı (Karl Marx’a aittir), bireylerin tarihi kendi koşulları içinde yarattığını, ancak bu koşulların miras alınan nesnel faktörler tarafından belirlendiğini vurgular. Bu, bireysel dehanın tek başına tarihi yarattığı fikrine karşı çıkar ve daha çok materyalist/yapısalcı bir tarih anlayışını yansıtır.

18- Güçlü Program’ın koruyucu kuşağı için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Katı çekirdekle çelişen bulgular örtbas edilir ya da geçiştirilir.
B) Aykırılıklar koruyucu kuşağın değişmesine ve karmaşıklaşmasına sebep olur.
C) Aykırılıkları açıklamakta yardımcı hipotezlere başvurulur.
D) Farklı örneklerle katı çekirdeğin doğruluğu ispatlanır.
E) Yeni bulgular katı çekirdeğin kabul ve ilkelerine uygun hâle getirilir.

Cevap : A) Katı çekirdekle çelişen bulgular örtbas edilir ya da geçiştirilir.

Açıklama :

19- Aşağıdaki gelişmelerden hangisi klasik modern siyasal hareketler arasında yer almaz?

A) Küba Devrimi
B) Vietnam Protestoları
C) 2. Enternasyonal
D) Bolşevik Devrimi
E) Ludist hareketler

Cevap : B) Vietnam Protestoları

Açıklama : Vietnam Protestoları, 1960’lı yıllarda, yani klasik işçi hareketlerinin ve devrimlerin yaşandığı dönemden sonra ortaya çıkan, savaş karşıtı ve sivil haklar odaklı “yeni toplumsal hareketlere” daha yakın bir örnektir. Diğer şıklar (Ludist, 2. Enternasyonal, Bolşevik Devrimi, Küba Devrimi) klasik modern siyasal hareketler veya dönemleriyle ilişkilidir.

20- Aşağıdakilerden hangisi Imre Lakatos’un bilim felsefesine ait bir kavram değildir?

A) Katı çekirdek
B) Doğrulamacılık
C) Olumlu keşif
D) Olumsuz keşif
E) Koruyucu kuşak

Cevap : B) Doğrulamacılık

Açıklama : “Doğrulamacılık” (verifikasyon), Viyana Çevresi ve mantıksal pozitivistlerin bilim felsefesine ait bir kavram olup, Imre Lakatos’un metodolojisinin temel eleştiri noktalarından biridir. Lakatos, Popper’ın yanlışlamacılığına daha yakın olmakla birlikte, bilimi araştırma programları üzerinden açıklar ve doğrulamacılığın zayıf bir kriter olduğunu savunur.