Tarihi Coğrafya 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Tarihi coğrafya, geçmişteki mekânsal durumları, coğrafi özellikleri ve insan-çevre etkileşimlerini inceleyen, temelde “coğrafi bir çalışma” olan bir bilim dalıdır. En basit tanımıyla “geçmişin coğrafyası” olarak ifade edilen bu alan, tarih ve coğrafya arasında köprü kurarak olayların yaşandığı fiziksel ve beşerî çevreyi anlamamızı sağlar. Disiplinler arası doğası gereği, geçmişi daha bütüncül bir perspektifle ele alır.

Bir Disiplin Olarak Tarihi Coğrafyanın Temelleri

Her bilimsel disiplin gibi tarihi coğrafya da kendine özgü bir yapıya sahiptir. Bir disiplin; profesyonel bir dile, terminolojiye, doktrine ve entelektüel öncülere sahip olmasıyla tanımlanır; ancak “coğrafi olması” her disiplin için bir zorunluluk değildir. Tarihi coğrafyanın temel kavramları ise “zaman” ve “mekân”dır. Zaman; çağ, devir, süreç gibi kavramlarla ifade edilirken, “Roma şehri” gibi bir yerleşim bir mekân örneğidir. Mekân ise en temel anlamıyla olayların geçtiği “toprak” parçasıdır. Bu disiplinin en önemli kuralı, adından da anlaşılacağı üzere, kullandığı verilerin “geçmişe ait olmasıdır”; bugüne ait verilerle geçmişin coğrafyası yazılamaz.

Tarih ve Coğrafya Arasındaki Köprü

Tarih ve coğrafya arasındaki ilişki, “her tarihî olayın meydana geldiği bir mekân vardır” temel ilkesine dayanır. Bu iki alan birbirini tamamlar. Bu ilişki, Osmanlı aydınlarından Ahmet Mithat Efendi gibi düşünürler tarafından da açıkça belirtilmiştir. Tarihi coğrafya, bu iki alanı bir araya getiren “disiplinler arası bir çalışma” alanıdır. Disiplinler arası çalışmalar, “iki veya daha fazla disiplini kapsaması” ve farklı bakış açılarını birleştirmesiyle tanımlanır. Bu yaklaşım, tek bir disiplin etrafında yapılan “geleneksel uzmanlaşmaya” dayalı araştırmalardan farklı olarak, disiplinler arasında yüksek düzeyde bir “sinerji” yaratma potansiyeli taşır.

Tarihi Coğrafya Çalışmalarının Gelişimi ve Örnekleri

Tarihi coğrafya, uzun bir entelektüel geçmişe sahiptir. İlk Çağ’da, ünlü tarihçi “Herodotos’un yazıları” bu alan için önemli bir kaynak teşkil eder. Modern anlamda ise dünyada bir kitaba ilk defa “Tarihi Coğrafya” adını veren kişi, 1701 yılında bu isimle bir eser yayımlayan İngiliz bilim insanı Edward Wells’tir. Osmanlı döneminde ise Abdurrahman Şeref Efendi, bu alanda eserler veren ve konuya hakim olduğunu gösteren önemli bir isimdir. Tarihi coğrafyanın ilk dönem çalışmalarında “din” konusunun da önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Bu disiplinin aydınlattığı somut örnekler arasında medeniyetlerin coğrafya ile olan ilişkisi öne çıkar. Örneğin, “Eski Mısır medeniyetinin” gelişmesindeki en temel coğrafi unsur “Nil Nehri” olmuştur. Benzer şekilde, MÖ ikinci bin yılda Anadolu’ya hakim olan Hititler de coğrafi koşullara bağlı olarak bir kara imparatorluğu kurmuşlardır; başkentleri Hattuşaş savunmaya elverişli bir arazidedir ve denizcilikte gelişmemişlerdir.

Sonuç

Tarihi coğrafya, olayları sadece ne zaman yaşandığıyla değil, aynı zamanda nerede ve hangi coğrafi koşullar altında yaşandığıyla birlikte ele alarak geçmişe dair anlayışımızı derinleştirir. Disiplinler arası doğası sayesinde, tarihsel süreçleri şekillendiren insan ve mekân arasındaki dinamik ilişkiyi ortaya koyarak, hem tarih hem de coğrafya bilimine değerli katkılar sunar.

1- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafyada mekân kavramını ifade eder?

A) Süreç
B) Jeolojik devirler
C) Zaman
D) Toprak
E) Gelecek

Cevap : D) Toprak

Açıklama : Tarihî coğrafyada mekân kavramı, olayların geçtiği fiziksel ve beşerî çevreyi, yani coğrafi alanı ve “toprağı” ifade eder.

2- Aşağıdakilerden hangisi bir disiplinin tanımında bulunan özelliklerden biri değildir?

A) Profesyonel dilinin olması
B) Terminolojisinin olması
C) Kendine özgü doktrininin olması
D) Coğrafi olması
E) Entelektüel öncülerinin olması

Cevap : D) Coğrafi olması

Açıklama : Bir disiplinin tanımında profesyonel dil, terminoloji, kendine özgü doktrin ve entelektüel öncüler gibi özellikler bulunurken, “coğrafi olması” her disiplin için geçerli bir özellik değildir; örneğin, sosyoloji veya tarih gibi disiplinler coğrafi olmak zorunda değildir.

3- Aşağıdakilerden hangisi bir disiplinde bilginin başlıca boyutlarından değildir?

A) Tarihsel bilgi
B) Adyabatik bilgi
C) Teorik bilgi
D) Analitik bilgi
E) Pratik bilgi

Cevap : B) Adyabatik bilgi

Açıklama : Bir disiplinde bilginin başlıca boyutları arasında tarihsel, teorik, analitik ve pratik bilgi yer alırken, “adyabatik bilgi” termodinamik bir terimdir ve doğrudan bir disiplinde bilginin boyutu olarak kullanılmaz.

4- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafya çalışmaları içinde İlk Çağ’a ait bir çalışmadır?

A) Neolitik dönem yazıları
B) Evliya Çelebi’nin yazıları
C) Herodotos’un yazıları
D) Bizans yazıları
E) Paleolitik dönem yazıları

Cevap : C) Herodotos’un yazıları

Açıklama : Herodotos, “Tarih” adlı eseriyle İlk Çağ’ın en önemli tarihçilerinden biridir ve coğrafi bilgileri de çalışmalarına dahil etmiştir. Onun yazıları, İlk Çağ’a ait önemli bir tarihî coğrafya kaynağı olarak kabul edilebilir.

5- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafyanın temel kavramlarından olan zamana örnek olarak gösterilemez?

A) Çağ
B) Devir
C) Gelecek
D) Kök
E) Süreç

Cevap : D) Kök

Açıklama :

6- Tarihi coğrafya adını taşıyan ilk eserler aşağıdaki konulardan hangisini doğrudan içermektedir?

A) Ticaret
B) Jeoloji
C) Din
D) Ekonomi
E) Arkeoloji

Cevap : C) Din

Açıklama :

7- Dünya’da bir kitaba ilk defa “tarihi coğrafya” ismi aşağıdaki bilim insanlarından hangisi tarafından verilmiştir?

A) Strabon
B) Hamit Sadi Selen
C) Besim Darkot
D) Edward Wells
E) Heredot

Cevap : D) Edward Wells

Açıklama : Dünyada bir kitaba ilk defa “Historical Geography” (Tarihi Coğrafya) ismini veren bilim insanı, 1701 yılında bu isimle bir eser yayımlayan Edward Wells’tir.

8- Tarih ve coğrafyanın birbirini tamamlayan bilimler olduğunu açıkça belirten ve Osmanlı dönemi yazarlarından olan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Süleyman Şah
B) Şah İsmail
C) Ömer Hayyam
D) İbn Haldun
E) Ahmet Mithat Efendi

Cevap : E) Ahmet Mithat Efendi

Açıklama : Osmanlı döneminin önemli aydınlarından Ahmet Mithat Efendi, eserlerinde tarih ve coğrafya arasındaki sıkı ilişkiyi vurgulamış ve bu iki bilimin birbirini tamamladığını belirtmiştir.

9- Hititlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) MÖ İkinci bin yılda Anadolu’ya hâkim olmuşlardır.
B) Hititler denizcilikte mükemmel gelişmişlerdir.
C) Hitit’in başkenti Hattuşaş’tır.
D) Hattuşaş savunmaya elverişli bir arazide kurulmuştur.
E) Kızılırmak ve Yeşilırmak nehirlerinin bulunduğu alanı tercih etmişlerdir.

Cevap : B) Hititler denizcilikte mükemmel gelişmişlerdir.

Açıklama : Hititler, iç Anadolu’da karasal bir imparatorluk kurmuşlardır ve güçlü bir kara ordusuna sahip olsalar da denizcilikte mükemmel bir gelişme göstermemişlerdir. Başkentleri Hattuşaş’tır ve Kızılırmak yayı civarında yaşamışlardır.

10- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafyanın tanımlanmasıyla ilgili doğru bir ifadedir?

A) Coğrafyanın geleceği
B) Coğrafyanın tarihi
C) Geçmişin coğrafyası
D) Geçmiş coğrafya
E) Coğrafyanın geçmişi

Cevap : C) Geçmişin coğrafyası

Açıklama : Tarihi coğrafya, geçmişteki mekânsal durumları, coğrafi özellikleri ve insan-çevre etkileşimlerini inceleyen bir disiplindir. Bu nedenle en uygun tanım “geçmişin coğrafyası”dır.

11- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafya için kesin bir bilgidir?

A) Topoğrafik bir çalışmadır
B) Jeomorfolojik bir çalışmadır
C) Coğrafî bir çalışmadır
D) Tarihî bir çalışmadır
E) Jeolojik bir çalışmadır

Cevap : C) Coğrafî bir çalışmadır

Açıklama : Tarihi coğrafya, adından da anlaşılacağı gibi coğrafya biliminin bir alt dalıdır ve coğrafi yöntem ve prensiplerle geçmişi inceler. Dolayısıyla kesinlikle “coğrafi bir çalışmadır”. Aynı zamanda tarihle de ilişkili olsa da, temel disipliner kimliği coğrafidir.

12- Coğrafya ve tarih arasındaki ilişki değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Her tarihî olayın meydana geldiği bir mekân vardır.
B) Coğrafyacılar tarihçilerle çalışmamalıdır.
C) Coğrafya ve tarih birbiriyle ilişkilendirilemez.
D) Tarihî olayları değerlendirirken coğrafya tek yardımcıdır.
E) Tarihî olaylar mekâna bağlı gerçekleşmez.

Cevap : A) Her tarihî olayın meydana geldiği bir mekân vardır.

Açıklama : Tarihî olaylar her zaman belirli bir mekânda, yani coğrafi bir ortamda gerçekleşir. Bu, tarih ve coğrafya arasındaki temel ve ayrılmaz bağı ifade eder.

13- Eski Mısır medeniyetinin gelişmesinde etkisi olan coğrafî unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mısır piramitleri
B) Mısır firavunları
C) Keban barajı
D) Van gölü
E) Nil nehri

Cevap : E) Nil nehri

Açıklama : Eski Mısır medeniyeti, varlığını ve gelişimini büyük ölçüde Nil Nehri’nin düzenli taşkınlarına ve getirdiği verimli alüvyonlara borçludur. Nil, Mısır’ın yaşam damarı olmuştur.

14- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafya hakkında söylenemez?

A) Beşerî coğrafya ağırlıklı çalışmalar yapılabilir.
B) Veriler bugüne ait olmalıdır.
C) Veriler geçmişe ait olmalıdır.
D) Şehir ağırlıklı çalışmalar yapılabilir.
E) Fiziki coğrafya ağırlıklı çalışmalar yapılabilir.

Cevap : B) Veriler bugüne ait olmalıdır.

Açıklama : Tarihî coğrafya, adından da anlaşılacağı üzere “geçmişin” coğrafyasını inceler. Dolayısıyla, çalışmalarında kullanılan verilerin “bugüne ait olması” değil, “geçmişe ait olması” gerekir.

15- Aşağıdakilerden hangisi tarihî coğrafyada zaman kavramıyla ilgili bir ifade olamaz?

A) Jeolojik Devirler
B) Paleolitik Çağ
C) Kanuni Devri
D) Neolitik Çağ
E) Roma şehri

Cevap : E) Roma şehri

Açıklama : Roma şehri bir mekân, bir yerleşim birimidir. Jeolojik devirler, Paleolitik Çağ, Neolitik Çağ ve Kanuni Devri ise tarihî coğrafyada zamanın farklı dönemlerini ifade eden kavramlardır.

16- Disiplinler arası çalışma aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilebilir?

A) İki veya daha fazla disiplini kapsaması
B) Bir disiplinin çalışmaları
C) Tekil disiplin çalışmaları
D) Üst düzey yönetime sahip disiplin
E) Bir disiplinin başka bir disipline üstünlüğü

Cevap : A) İki veya daha fazla disiplini kapsaması

Açıklama : Disiplinler arası çalışma, iki veya daha fazla akademik disiplinin bir araya gelerek ortak bir konu veya problemi farklı bakış açıları ve yöntemlerle incelemesini ifade eder.

17- Osmanlı döneminde Coğrafya alanında birçok eser veren ve kitaplarında tarihî coğrafyayı tanımlayan ve konudan haberdar olduğunu gösteren kişi kimdir?

A) İbn Haldun
B) Abdurrahman Şeref
C) İsmail Yalçınlar
D) Sırrı Erinç
E) Erzurumlu İbrahim Hakkı

Cevap : B) Abdurrahman Şeref

Açıklama : Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde yaşamış önemli tarihçi ve coğrafyacı olan Abdurrahman Şeref Efendi, eserlerinde tarihi coğrafya konularına değinmiş ve bu alandaki bilgi birikimini yansıtmıştır.

18- Disiplinlerarası çalışmalar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Doğa bilimleri disiplinlerarası çalışmaya imkân verir.
B) Her bilimsel veri tektir, değişmez.
C) Disiplinlerarası çalışmalarda tarih tek başına çalışır.
D) Disiplinlerarası çalışmalar iş birliği gerektirmez.
E) Disiplinlerarası çalışmalarda bir bilimin yöntemi esastır.

Cevap : A) Doğa bilimleri disiplinlerarası çalışmaya imkân verir.

Açıklama : Disiplinlerarası çalışmalar, birden fazla disiplinin yöntem ve bilgilerini bir araya getirerek karmaşık sorunlara çözüm arar. Doğa bilimleri de kendi içlerinde veya sosyal bilimlerle disiplinlerarası çalışmalara oldukça elverişlidir. İşbirliği gerektirirler ve tek bir bilimin yöntemi esas değildir.

19- “Disiplinler Arası Eğitim ve Araştırma” ile “Geleneksel Uzmanlaşmaya dayalı Eğitim ve Araştırma” sistemlerinin karşılaştırılmasına dayalı olarak; aşağıdaki seçeneklerden hangisi geleneksel uzmanlaşma için söz konusudur?

A) Birden çok disiplinle yapılan araştırmalar
B) En fazla disiplinle yapılan araştırmalar
C) Disiplin anlayışı söz konusu değildir
D) Uzmanlaşma söz konusu değildir
E) Bir disiplin etrafında yapılan araştırmalar

Cevap : E) Bir disiplin etrafında yapılan araştırmalar

Açıklama : Geleneksel uzmanlaşmaya dayalı eğitim ve araştırma, belirli bir disiplinin sınırları içinde derinlemesine bilgi edinmeyi ve o disiplinin yöntemlerini kullanarak araştırma yapmayı esas alır. Yani “bir disiplin etrafında yapılan araştırmalar” geleneksel uzmanlaşmanın özelliğidir.

20- Geleneksel uzmanlaşmaya dayalı eğitim ve araştırma ile disiplinler arası eğitim ve araştırmalar sinerji kriteri dikkate alınarak karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi disiplinler arası eğitim ve araştırma açısından değerlendirilmelidir?

A) Disiplinler arasında sinerji düzeyi yüksektir.
B) Disiplinler arasında sinerji düzeyi düşüktür.
C) Disiplinler arasında sinerji düzeyi yoktur.
D) Disiplinde sinerji düzeyi oldukça fazladır.
E) Disiplinlerde sinerji düzeyi yüksektir.

Cevap : A) Disiplinler arasında sinerji düzeyi yüksektir.

Açıklama : Disiplinler arası eğitim ve araştırmanın temel amaçlarından biri, farklı disiplinlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan “sinerji”dir. Bu sinerji, tek bir disiplinin tek başına ulaşamayacağı yeni bilgi ve çözümler üretme potansiyelini ifade eder. Dolayısıyla, disiplinler arasında sinerji düzeyi yüksektir.