Topografyalar 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

Topografya, yeryüzünün fiziksel özelliklerini ve bu özellikleri oluşturan süreçleri inceleyen bilim dalıdır. Yeryüzü, bir yanda volkanizma gibi “iç etkenler” ile diğer yanda akarsular, rüzgarlar ve buzullar gibi “dış etkenler” arasındaki sürekli bir etkileşimle şekillenir. Bu süreçler, yeryüzündeki maddenin sürekli bir hareket halinde olduğu “su döngüsü”, “kayaç döngüsü” ve “biyojeokimyasal döngüler” gibi büyük sistemlerin bir parçasıdır. Bu makalede, yeryüzünü şekillendiren başlıca dış etkenler olan akarsular, rüzgarlar ve buzulların oluşturduğu topografik şekiller incelenecektir.

Akarsu Topografyası (Fluvial Topography)

Akarsular, yeryüzünü şekillendiren en yaygın ve etkili dış kuvvettir. Bir akarsuyun belirli bir kesitinden saniyede geçen su hacmine “debi” denir. Akarsular, “korozyon” yani eriterek aşındırma gibi yöntemlerle yataklarını şekillendirir. Şehirleşmenin yoğun olduğu alanlarda, geçirimsiz yüzeylerin artması nedeniyle suyun toprağa sızması engellenir ve “yüzeysel akış” hızlanır. Akarsular, yatak eğimlerine ve taşıdıkları yük miktarına göre farklı yatak tipleri oluşturur. Az eğimli alanlarda yılan gibi kıvrımlar yaparak akan sulara “menderesli” yatak denir. Yüksek enerji ve bol sediman taşıyan akarsular ise “örgülü” bir yatak tipi geliştirir ve karmaşık bir akış gösterirler. Akarsular, aşındırma ve biriktirme yoluyla çeşitli yer şekilleri oluşturur. “Platolar” akarsu aşındırmasıyla oluşurken; dağ içi ovaları, taşkın ovaları, deltalar ve birikinti konileri biriktirme şekilleridir. Dağ eteklerinde bu birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşan geniş düzlüklere “Piedmont ovası” adı verilir. Akarsu vadileri de farklı tiplere ayrılır; arazinin ilk eğimini takip edenlere “konsekant vadi”, yamaçlarının kayaç direnci farklı olduğu için simetrik olmayanlara ise “asimetrik vadi” denir. Bazen daha güçlü bir akarsu, daha zayıf bir akarsuyu kendine bağlayabilir ki bu olaya “kapma” denir.

Rüzgâr Topografyası (Aeolian Topography)

Rüzgârlar, özellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde en etkili dış kuvvettir. Bu bölgeler Kuzey Afrika, Orta Asya ve Arabistan yarımadası gibi geniş alanları kapsarken, ılıman ve yağışlı iklime sahip Batı Avrupa’da görülmez. “Çöl” kelimesi, İngilizcedeki kökeni itibarıyla “ıssız, boş yer” anlamına gelir. Rüzgârlar, aşındırma ve biriktirme yoluyla kendilerine özgü yer şekilleri oluşturur. Farklı dirençteki tabakaların alttan oyulmasıyla oluşan “mantar kaya”, en bilinen rüzgâr aşındırma şeklidir. Rüzgârın ince malzemeyi taşımasıyla geride kalan kayalık çöl yüzeylerine ise “hamada” denir ve bu bir kumul tipi değildir. Rüzgârın taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan kumullar ise çeşitli tiplere ayrılır. Rüzgâr yönüne dik olarak uzanan dalgalı sırtlar şeklindeki kumullara “enine kumullar” adı verilir.

Buzul Topografyası (Glacial Topography)

Buzullar, özellikle yüksek enlemlerde ve dağlık alanlarda yeryüzünü şekillendiren güçlü etkenlerdir. Dünya’nın iklim tarihinde, “glasyal” adı verilen uzun buzul dönemleri yaşanmıştır. Bu buzul dönemleri içinde yaşanan kısa süreli ılıman dönemlere ise “interstadial” denir. Buzul oluşumu, karın zamanla sıkışmasıyla başlar. Kar, önce “neve” (firn) adı verilen taneli bir yapıya, ardından daha da sıkışarak ve yeniden kristalleşerek “buzul buzu”na dönüşür.

Sonuç

Yeryüzü topografyası, akarsuların vadileri oymasından rüzgârların çölleri şekillendirmesine ve buzulların dağları aşındırmasına kadar uzanan dinamik ve sürekli bir oluşum sürecinin ürünüdür. Her bir dış etken, kendine özgü aşındırma ve biriktirme şekilleriyle gezegenimizin yüzeyinde benzersiz ve karmaşık bir mozaik yaratır. Bu süreçleri anlamak, içinde yaşadığımız doğal çevreyi daha iyi kavramamızı sağlar.

1- Buzul dönemi içerisindeki kısa süreli ılıman döneme verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Post glasyal
B) Stadial
C) İnterstadial
D) İnterglasyal
E) Glasyal

Cevap : C) İnterstadial

Açıklama : Buzul (glasyal) dönemler içerisinde yaşanan kısa süreli ılıman dönemlere “interstadial” denir. Daha uzun süreli ve büyük ılıman dönemler ise “interglasyal” olarak adlandırılır.

2- Çöl sözcüğü İngilizcede desert sözcüğüyle ifade edilir.
Aşağıdakilerden hangisi çöl sözcüğünün İngilizce de tanımıdır?

A) Sıcak bölge
B) Az yağışlı alan
C) Bitki örtüsünden yoksun alan
D) Issız, boş yer
E) Kurak bölge

Cevap : D) Issız, boş yer

Açıklama : İngilizce “desert” sözcüğü, Latince “desertum” kelimesinden gelir ve aslen “terk edilmiş, ıssız, boş yer” anlamına gelir. Coğrafi olarak kurak ve bitki örtüsünden yoksun alanları ifade etmek için kullanılır hale gelmiştir.

3- Yumuşak ve sert tabakaların üst üste yer aldıkları yatay yapılı sahalarda görülürler. Oluşumlarında rüzgârın yanı sıra fiziksel parçalanma, kimyasal ayrışma ve akarsu aşındırmasının rolü vardır. Bunlar, rüzgârın tabakaları kazıması ve özellikle de zemine yakın yumuşak tabakaları alttan oyması sonucunda oluşurlar. Bahsedilen rüzgar aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kumullar
B) Mantar kaya
C) Pediment
D) Bolsen
E) Bahada

Cevap : B) Mantar kaya

Açıklama : Rüzgarın etkisiyle, farklı dirençteki tabakaların alttan oyulması sonucu, şapkalı mantara benzeyen şekiller oluşur. Bu yer şekline “mantar kaya” denir.

4- Aşağıdakilerden hangisi dış etken ve süreçlerden değildir?

A) Yer altı suları
B) Volkanizma
C) Rüzgarlar
D) Akarsular
E) Buzullar

Cevap : B) Volkanizma

Açıklama : Volkanizma, yer kabuğunun iç kuvvetleriyle ilgili bir jeolojik süreçtir (iç etken). Akarsular, rüzgarlar, buzullar ve yer altı suları ise yeryüzünü şekillendiren dış etkenler (dış kuvvetler) ve süreçlerdir.

5- Aşağıdakilerden hangisi kumul tiplerinden değildir?

A) Parabolik
B) Barkan
C) Enine
D) Yıldız
E) Hamada

Cevap : E) Hamada

Açıklama : Hamada, çöllerde rüzgar aşındırması sonucu oluşan, kum ve çakıllardan arınmış, kayalık ve taşlık yüzeylere verilen isimdir. Bir kumul tipi değildir. Barkan, parabolik, enine ve yıldız ise yaygın kumul tipleridir.

6- Korozyon nedir?

A) Çarparak aşındırma
B) Depolanma
C) Eriterek aşındırma
D) Ufalanma
E) Biriktirme

Cevap : C) Eriterek aşındırma

Açıklama : Korozyon (veya korozyon aşındırması), suyun ve içindeki erimiş maddelerin, özellikle kireçtaşları gibi çözünebilen kayaçları eriterek aşındırmasıdır (kimyasal aşındırma). Bu terim genellikle karbonatlı kayaçlardaki karst oluşumları için kullanılır.

7- Gazlar, sıvılar ve katılar kendi aralarında üç büyük döngü hâlinde değişim gösterirler.
Aşağıdaki seçeneklerden hangisi bu döngüleri doğru vermiştir?

A) Atmosfer döngüsü – manto döngüsü – toprak döngüsü
B) Su döngüsü – kayaç döngüs – biyojeokimyasal döngüler
C) Akarsu döngüsü – rüzgar döngüsü – heyelan döngüsü
D) Kimyasal döngü – fiziksel döngü – bitki döngüsü
E) Biyolojik döngü – karbon döngüsü – buzul döngüsü

Cevap : B) Su döngüsü – kayaç döngüs – biyojeokimyasal döngüler

Açıklama : Yeryüzündeki temel doğal döngüler arasında “su döngüsü (hidrolojik döngü)”, “kayaç döngüsü (jeolojik döngü)” ve “biyojeokimyasal döngüler” (karbon, azot, oksijen vb.) yer alır. Bu döngüler, gazların, sıvıların ve katıların sistemler arasında hareketini ve değişimini açıklar.

8- Birikinti koni ve yelpazeleri yanal olarak veya ileriye doğru genişleyip birleştiklerinde dağ eteklerinde ovalar oluşur ve bunlara ….. denir.
Boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Dağ içi ovası
B) Delta ovası
C) Alüvyal taraçalar
D) Taşkın ovası
E) Piedmont ovası

Cevap : E) Piedmont ovası

Açıklama : Dağ eteklerinde, birikinti konilerinin veya yelpazelerinin birleşmesiyle oluşan geniş alüvyal ovalara “Piedmont ovası” (dağ eteği ovası) denir.

9- Aşağıdakilerden hangisi rüzgar aşındırma şeklidir?

A) Moren
B) Falez
C) Sirkler
D) Mantar kaya
E) Dev kazanı

Cevap : D) Mantar kaya

Açıklama : Rüzgar aşındırması (erozyonu) sonucu oluşan yer şekillerinden biri “mantar kaya”dır. Moren ve sirkler buzulların, falezler dalgaların, dev kazanı ise akarsuların aşındırma şekilleridir.

10- Yataklar bir taşkın ovasında yılan gibi kıvrımlar yaparak uzanır.
Yukarıda açıklanan akarsu yatak dokusuna sahip olan şekil aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çatallanan
B) Anayatağı çatallanan
C) Düz
D) Örgülü
E) Menderesli

Cevap : E) Menderesli

Açıklama : Akarsuyun az eğimli alanlarda, taşkın ovalarında yılan gibi kıvrılarak akması ve bu kıvrımları oluşturması durumuna “menderesli” yatak tipi denir.

11- Buzulları rekristalize kardan oluşan ve özel bir akış sunan buz kütleleri olarak tanımlamak mümkündür. Kar buzul haline geçerken çeşitli safhalar yaşanır. Bu safhalar önce karın ……, ikinci safhada ise ……dönüşmesi şeklindedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir?

A) Neve – buzul buzu
B) Tuna – günz
C) Sirk – vadi
D) Mindel – würm
E) İnlandsis – piedmont

Cevap : A) Neve – buzul buzu

Açıklama : Karın buzul haline dönüşme sürecinde, kar önce sıkışarak “neve” (firn) adı verilen taneli buza dönüşür, daha sonra daha da sıkışarak ve yeniden kristalleşerek “buzul buzu”nu (glacier ice) oluşturur.

12- Karalar üzerine düşen yağışın çoğu ya toprağın içine süzülür ya da yüzeysel akış olarak topoğrafik eğim yönünde aşağılara doğru hareket eder.
Aşağıdaki seçeneklerden hangisi yüzeysel akışı hızlandırır?

A) Yağışın az yağması.
B) Bitki örtüsünün gür olması.
C) Toprağın bünyesinde su miktarının az olması.
D) Arazinin az eğimli olması.
E) Şehirleşmenin yoğun olması.

Cevap : E) Şehirleşmenin yoğun olması.

Açıklama : Şehirleşme ile birlikte beton ve asfalt gibi geçirimsiz yüzeylerin artması, yağmur suyunun toprağa sızmasını engeller ve yüzeysel akışı büyük ölçüde hızlandırır.

13- Aşağıdakilerden hangisi akarsu birikim şekillerinden değildir?

A) Dağ içi ovaları
B) Taşkın ovaları
C) Birikinti konisi
D) Deltalar
E) Platolar

Cevap : E) Platolar

Açıklama : Platolar, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış yüksek düzlüklerdir ve akarsu aşındırma (erozyon) şekilleridir, birikim şekli değildir. Dağ içi ovaları, taşkın ovaları, birikinti konisi ve deltalar ise akarsuların taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan şekillerdir.

14- Aşağıdakilerden hangisi örgülü yatak tipinin bir özelliği değildir?

A) Düz bir akış gösterir
B) Yatak eğimi fazladır
C) Sediman girdisi fazladır
D) Yatak kenarı aşınımı fazladır
E) Akarsu enerjisi yüksektir

Cevap : A) Düz bir akış gösterir

Açıklama :

15- Kum miktarının çok fazla olduğu sahalarda denizlerdeki fırtına dalgaları gibi rüzgâr doğrultusuna dik ve gayri muntazam bir şekilde uzanan kumul sırtlarıyla bunlar arasındaki oluk şekilli çukurlardan oluşurlar. Keskin doruklu olan kumul sırtları disimetriktir, rüzgâra bakan yamaçları diğer yamaçlarına oranla daha az eğimli bulunur.
Bahsedilen kumul şekilli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Boyuna
B) Yıldız
C) Enine
D) Lös
E) Hamada

Cevap : C) Enine

Açıklama : Rüzgar doğrultusuna dik olarak uzanan, fırtına dalgalarına benzeyen ve rüzgar alan yamacı daha az eğimli olan kumul tipi “enine kumul” (transverse dune) olarak adlandırılır.

16- Arazinin ve onu oluşturan tabakaların eğimine uygun bir yönde akan akarsuların oluşturdukları vadilere ……… adı verilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir?

A) Türbülanslı vadiler
B) V tipi vadiler
C) Laminer vadiler
D) İnkonsekant vadiler
E) Konsekant vadiler

Cevap : E) Konsekant vadiler

Açıklama : Arazinin ve onu oluşturan tabakaların eğimine uygun (eğimi takip eden) yönde akan akarsuların oluşturduğu vadilere “konsekant vadiler” denir.

17- Kurak ve yarı kurak bölgeler yeryüzünde oldukça geniş bir alan kaplar. Aşağıdaki verilen alanlardan hangisinde kurak ve yarı kurak bir iklim görünmez?

A) Arabistan yarım adası
B) Batı Avrupa
C) Kuzey Afrika
D) Orta Asya
E) Avusturalya’nın iç bölgeleri

Cevap : B) Batı Avrupa

Açıklama : Batı Avrupa, okyanusal iklim etkisi altında olup genellikle ılıman ve yağışlıdır; kurak veya yarı kurak iklim koşulları görülmez. Diğer şıklar (Arabistan Yarımadası, Kuzey Afrika, Orta Asya, Avustralya’nın iç bölgeleri) ise dünyadaki başlıca kurak ve yarı kurak iklim bölgeleridir.

18- Daha kuvvetli bir akarsuyun veya yan kolun daha zayıf bir akarsuyu veya onun kolunu tamamen veya kısmen kendine bağlanmasına ……..adı verilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Kapma
B) Çatallanma
C) Eklenme
D) Düzelme
E) Birleşme

Cevap : A) Kapma

Açıklama : Daha kuvvetli bir akarsuyun (veya kolunun) aşındırmayla akım yönünü değiştirerek daha zayıf bir akarsuyu veya kolunu kendi bünyesine katmasına, yani onu “ele geçirmesine” “akarsu kapması” denir.

19- Biri dirençsiz, diğeri dirençli iki formasyonun sınırında kurulmuş vadilerin yamaçları da ….. olur. Dirençsiz arazi üzerindeki yamacın işlenmesi daha kolay olduğundan bu yamaç oldukça kısa bir zaman sonra yatıklaşır. Buna karşılık dirençli kayaçlardan oluşan yamaç dikliğini hiç değilse uzun zaman korur.
Yukarıda bahsedilen vadi tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Boğaz vadi
B) Asimetrik vadi
C) Alüvyal tabanlı vadi
D) Çentik vadi
E) Simetrik vadi

Cevap : B) Asimetrik vadi

Açıklama : Dirençleri farklı olan iki jeolojik formasyonun sınırında oluşan vadilerin yamaçları da farklı eğimlerde olur. Dirençsiz yamacın kolay aşınması ve yatıklaşması, dirençli yamacın ise dik kalması sonucunda “asimetrik vadi” oluşur.

20- Akarsuyun herhangi bir kesitinde bir saniyede geçen ortalama hacmine ne denir?

A) Debi
B) Talveg
C) İnfiltrasyon
D) Drenaj
E) Seki

Cevap : A) Debi

Açıklama : Akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su hacmine “debi” denir ve genellikle metreküp/saniye (m³/s) olarak ifade edilir.