Topografyalar 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Topografya, gezegenimizin yüzey şekillerini ve bu şekilleri oluşturan süreçleri inceler. Yeryüzü, jeolojik zaman boyunca sürekli bir değişim halindedir. Bu değişim, günümüzü de içeren ve yaklaşık 2.5 milyon yıl önce başlayan Kuvaterner Dönemi’nin iki alt devresi olan “Pleyistosen” (Buzul Çağı) ve “Holosen” (günümüz) boyunca devam etmiştir. Yeryüzü şekilleri, temelde iç ve dış kuvvetlerin etkileşimiyle oluşur. Bu makalede, volkanizma gibi iç kuvvetlerin ve karst, kıyı, akarsu, rüzgar ve buzul süreçleri gibi dış kuvvetlerin oluşturduğu temel topografik şekiller ele alınacaktır.

İç Kuvvetler: Volkanizma

Volkanizma, enerjisini yerin içinden alan ve yeryüzünde çarpıcı şekiller oluşturan bir iç kuvvettir. Magmanın yeryüzüne çıkmadan, yer kabuğunun derinliklerinde soğuması sürecine “derinlik volkanizması” veya “plütonizma” denir. Magmanın yeryüzüne ulaştığı durumlarda ise çeşitli volkan tipleri oluşur. Akışkanlığı yüksek olan “bazik lavlar”, patlama özelliği az olan ve geniş alanlara yayılan kalkan şekilli volkanları oluşturur. Volkanik patlamalarla havaya fırlatılan katı malzemelerin genel adı ise “tefra”dır. Volkanik faaliyetler sadece koniler değil, aynı zamanda göller de oluşturabilir. Örneğin, ülkemizdeki “Van Gölü”, volkanlardan çıkan lavların bir vadi setinin önünü tıkamasıyla oluşmuş bir volkanik set gölüdür.

Dış Kuvvetler ve Süreçler

Yeryüzünü aşındıran, taşıyan ve biriktiren dış kuvvetler, çok çeşitli topografik şekiller meydana getirir.

Karst Topografyası: Kireçtaşı (kalker) ve alçı taşı (jips) gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilerde gelişir. Lapya, dolin, uvala, obruk ve “polye” gibi şekiller suyun kimyasal çözmesiyle oluşan aşınım şekilleridir. “Kaliş” ise bir birikim şeklidir. Özellikle Çin’de görülen, dik yamaçlı konik tepelerden oluşan manzaraya “kuleli karst” adı verilir.

Kıyı Topografyası: Kıyılar, dalgalar, akıntılar ve gel-git gibi dış etkenlerle şekillenir; “tektonizma” ise kıyıları etkileyen bir iç kuvvettir. Dalga aşındırmasıyla oluşan dikliklere “falez” denir. Zamanla dalgaların ulaşamadığı eski falezler ise “ölü falez” olarak adlandırılır. Dalgaların taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşan “plajlar” ise birikim şekilleridir. Sıcak denizlerde ise mercanların iskeletlerinin birikmesiyle “resifler” meydana gelir.

Akarsu ve Rüzgâr Topografyası: Akarsular, arazinin ilk eğimini takip ederek akan “konsekant vadiler” oluşturur. Taşıdıkları malzemeyi dağ eteklerinde biriktirirler; bu birikimin eğimi, onun birikinti konisi mi yoksa yelpazesi mi olduğunu belirleyen temel farktır. Şehirleşmenin yoğun olduğu yerlerde ise beton yüzeyler nedeniyle “yüzeysel akış” hızlanır. Rüzgârlar ise özellikle yıllık yağış miktarının 200 mm’nin altında olduğu çöllerde etkilidir. Rüzgârın ince malzemeyi süpürmesiyle oluşan taşlık yüzeylere “çöl kaldırımı” denir.

Buzul Topografyası: Buzullar, hem büyük hem de küçük ölçekli aşınım şekilleri oluşturur. Buzul örtüsü üzerinde bir ada gibi yükselen kayalık zirveler olan “nunataklar” büyük aşınım şekillerine bir örnektir. Buzulun hareket ederken ana kayayı çizmesiyle oluşan “buzul çizikleri” ise küçük buzul aşınım şekilleridir.

Sonuç

Yeryüzü topografyası, volkanik patlamalardan dalgaların falezleri oymasına, yer altı sularının mağaraları eritmesinden rüzgarın çölleri şekillendirmesine kadar uzanan sonsuz bir döngünün ürünüdür. Her bir iç ve dış kuvvet, kendine özgü süreçlerle gezegenimizin yüzeyinde sürekli değişen, dinamik ve karmaşık bir manzara yaratır. Bu süreçleri ve oluşturdukları şekilleri anlamak, doğal dünyayı kavramanın temel bir adımıdır.

11- Falezler, deniz ve göllerin kenarlarında yer alan ve dalga aşındırması sonucu meydana gelmiş dikliklerdir. Falezlerin bir kısmı iyice gerilemiş ve dalga aşındırmasının etkisi dışında kalmıştır. Fırtınalı zamanlarda dahi dalgaların erişemediği bu falezlere ……. adı verilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir?

A) Yalancı falez
B) Ölü falez
C) Eski falez
D) Sözde falez
E) Geri falez

Cevap : B) Ölü falez

Açıklama : Dalga aşındırmasının etkisiyle iç kesimlere doğru gerileyen ve dalgaların artık erişemediği konuma gelmiş falezlere “ölü falez” denir. Bu falezler, kıyı çizgisinin ilerlemesi (deniz seviyesinin düşmesi veya karanın yükselmesi) sonucunda oluşabilir.

12- Aşağıdakilerden hangisi kıyılarda aşındırma şekillerinden biri değildir?

A) Mağaralar
B) Abrazyon platformu
C) Falezler
D) Plajlar
E) Asılı vadiler

Cevap : D) Plajlar

Açıklama : Plajlar, dalgaların ve akıntıların taşıdığı kum, çakıl gibi materyallerin kıyı şeridinde birikmesiyle oluşan birikim şekilleridir. Mağaralar, abrazyon platformu ve falezler ise dalga aşındırması sonucu oluşan kıyı şekilleridir. Asılı vadiler ise buzul aşındırması ile ilgili bir terimdir ancak kıyılarda da görülebilir.

13- Püskürme bulutları içinden yere düşen piroklastik kayaçlar, ….. olarak adlandırılır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir?

A) cürüf
B) sill
C) dayk
D) tefra
E) krater

Cevap : D) tefra

Açıklama : Volkanik patlamalar sırasında püsküren ve havadan yere düşen katı parçacıklar ve kayaçlar genel olarak “tefra” olarak adlandırılır. Cürüf (scoria) tefranın bir türüdür.

14- Kıyıların şekillenmesinde rol oynayan dış etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

A) Akıntılar
B) Tektonizma
C) Beşeri faktörler
D) Dalgalar
E) Gel-git hareketleri

Cevap : B) Tektonizma

Açıklama : Tektonizma, yer kabuğunun içinden kaynaklanan ve kıtaların hareketini, dağ oluşumunu, depremleri vb. tetikleyen iç kuvvetlerle ilgili bir süreçtir. Dalgalar, akıntılar, gel-git hareketleri ve beşeri faktörler ise kıyıların şekillenmesinde rol oynayan dış etkenlerdir.

15- Önleri lav akıntılarıyla veya volkan konileriyle tıkanan vadiler kapalı havzalara dönüşebilirler. Bu yerlerde suların toplanmasıyla volkanik set gölleri oluşur.
Aşağıdakilerden hangisi ülkemizde bulunan volkanik set göllerinden birisidir?

A) Sapanca Gölü
B) Beyşehir Gölü
C) Hazar Gölü
D) Tuz Gölü
E) Van Gölü

Cevap : E) Van Gölü

Açıklama : Van Gölü, Nemrut ve Süphan volkanlarından çıkan lavların vadilerin önünü tıkaması sonucunda oluşmuş bir volkanik set gölüdür.

16- Aşağıdakilerden hangisi karstik birikim şekli değildir?

A) Dikit
B) Traverten
C) Sarkıt
D) Kaliş
E) Polye

Cevap : E) Polye

Açıklama : Polye, kalkerli arazide suyun çözünmesiyle oluşan büyük, düz tabanlı, kapalı karstik aşınım çukurluklarıdır. Sarkıt, dikit, traverten ve kaliş ise kalsiyum karbonatın çökelmesiyle oluşan karstik birikim şekilleridir.

17- Çoğu kurak bölgelerde kum ve daha küçük boyuttaki parçaların rüzgârla taşınması geride çakıl, moloz ve bloklardan oluşan bir yüzey bırakır. Rüzgâr ince taneli malzemeyi yüzeyden kaldırıp götürdükçe yer çekimi ve zaman zaman su taşkınlarının etkisiyle kalan kaba parçacıklar, birbirine sıkı uyumlu bir mozaik biçiminde yeniden düzenlenir.
Yukarıda tanımı yapılan oluşum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yardang
B) Çöl Kaldırımı
C) Rüzgar çakılları
D) Lösler
E) Mantar kaya

Cevap : B) Çöl Kaldırımı

Açıklama : Rüzgarın ince taneli malzemeyi (kum, toz) bir alandan uzaklaştırması (deflasyon) sonucunda geride kalan daha büyük çakıl ve taşların yüzeyde birikerek mozaik benzeri bir yapı oluşturmasına “çöl kaldırımı” (desert pavement) denir.

18- Aşağıdakilerden hangisi küçük buzul aşınım şekillerinden biridir?

A) Eşik ve sürgü
B) Üçgen yüzeyler
C) Buzul çizikleri
D) Asılı vadi
E) Piramidal zirve

Cevap : C) Buzul çizikleri

Açıklama : Buzul çizikleri (glacial striations), buzulun hareket ederken altındaki ana kaya yüzeyini, içine gömülü kaya parçacıklarıyla çizmesi sonucu oluşan küçük ölçekli aşınım izleridir.

19- Günümüzden 2,5 milyon yıl önce başlayan Kuvaterner Dönemi, iki alt devre ayrılmaktadır.
Bu iki devre aşağıdakilerden hangisidir?

A) Miyosen – Pliyosen
B) Triyas – Jura
C) Paleojen – Neojen
D) Oligosen – Eosen
E) Pleyistosen – Holosen

Cevap : E) Pleyistosen – Holosen

Açıklama : Günümüzden yaklaşık 2.5 milyon yıl önce başlayan Kuvaterner Dönemi, Pleistosen (Buzul Çağı) ve Holosen (günümüz) olmak üzere iki alt devreye ayrılır.

20- Karalar üzerine düşen yağışın çoğu ya toprağın içine süzülür ya da yüzeysel akış olarak topoğrafik eğim yönünde aşağılara doğru hareket eder.
Aşağıdaki seçeneklerden hangisi yüzeysel akışı hızlandırır?

A) Bitki örtüsünün gür olması.
B) Yağışın az yağması.
C) Şehirleşmenin yoğun olması.
D) Toprağın bünyesinde su miktarının az olması.
E) Arazinin az eğimli olması.

Cevap : C) Şehirleşmenin yoğun olması.

Açıklama : Şehirleşmenin yoğun olması, beton ve asfalt gibi geçirimsiz yüzeylerin artmasına neden olur. Bu durum, yağmur suyunun toprağa sızmasını engelleyerek yüzeysel akışı büyük ölçüde hızlandırır.