Topografyalar 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Topografya, yeryüzünün fiziksel şekillerini ve bu şekilleri oluşturan süreçleri inceler. Gezegenimizin yüzeyi, bir yanda volkanizma gibi “iç etkenler” ile diğer yanda akarsular, rüzgarlar ve buzullar gibi “dış etkenler” arasındaki sürekli bir etkileşimle şekillenir. Bu süreçler, yeryüzündeki maddenin sürekli bir hareket halinde olduğu “su döngüsü”, “kayaç döngüsü” ve “biyojeokimyasal döngüler” gibi büyük sistemlerin bir parçasıdır. Bu makalede, yeryüzünü şekillendiren başlıca dış etkenlerin oluşturduğu topografik şekiller incelenecektir.

Akarsu Topografyası (Fluvial Topography)

Akarsular, yeryüzünü şekillendiren en yaygın dış kuvvettir. Akarsuların yataklarını kazarak oluşturduğu, bir taban ve iki yamaçtan oluşan yer biçimlerine “vadi” denir. Akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su hacmi “debi” olarak adlandırılır. Akarsular, kayaçları “korozyon” yani eriterek de aşındırır. Farklı dirençteki kayaçlar üzerinde akan bir akarsu, dirençsiz yamacı daha çok aşındırarak “asimetrik vadi” oluşturur. Akarsular, yatak eğimlerine göre farklı görünümler alır. Az eğimli taşkın ovalarında yılan gibi kıvrımlar yaparak akan sular “menderesli” bir yatak tipi oluşturur. Bol miktarda sediman taşıyan ve yüksek enerjiye sahip akarsular ise yatakları içinde adacıklar bırakarak karmaşık bir yapı oluşturan “örgülü yatak” tipini meydana getirir; bu yatak tipi düz bir akış göstermez. Akarsular sadece aşındırmaz, aynı zamanda biriktirme de yapar. “Platolar” bir aşındırma şekliyken; birikinti konileri, deltalar ve dağ içi ovaları biriktirme şekilleridir. Dağ eteklerinde birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşan geniş düzlüklere ise “Piedmont ovası” denir.

Rüzgâr Topografyası (Aeolian Topography)

Rüzgârlar, özellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde en etkili dış kuvvettir. Kuzey Afrika, Orta Asya ve Avustralya’nın iç kesimleri gibi bölgeler bu iklim tipine sahipken, ılıman ve yağışlı “Batı Avrupa”da kurak iklim görülmez. “Çöl” kelimesi, kökeni itibarıyla “ıssız, boş yer” anlamına gelir. Rüzgârların en bilinen aşındırma şekillerinden biri, kayaçların alt kısımlarını daha fazla oymasıyla oluşan “mantar kayadır”. Rüzgârın ince malzemeyi taşımasıyla geride kalan kayalık çöl yüzeylerine ise “hamada” denir ve bu bir kumul tipi değildir. Rüzgârın taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan kumullar ise çeşitli tiplere ayrılır. Hilal şeklinde olup sivri uçları rüzgârın geldiği yöne bakan ve genellikle bitki örtüsüyle kısmen sabitlenmiş olan kumul tipi “parabolik kumul” olarak adlandırılır.

Buzul Topografyası (Glacial Topography)

Buzullar, soğuk iklim bölgelerinde ve yüksek dağlarda yeryüzünü şekillendiren güçlü etkenlerdir. Dünya’nın iklim tarihinde, “glasyal” adı verilen uzun buzul dönemleri yaşanmıştır. Bu buzul dönemleri içinde yaşanan kısa süreli ve görece ılıman dönemlere ise “interstadial” denir. Buzul oluşumu, karın zamanla sıkışmasıyla başlar. Kar, önce “neve” (firn) adı verilen taneli bir yapıya, ardından daha da sıkışarak ve yeniden kristalleşerek yoğun “buzul buzu”na dönüşür.

Sonuç

Yeryüzü topografyası, akarsuların vadileri oymasından rüzgârların çölleri şekillendirmesine ve buzulların dağları aşındırmasına kadar uzanan dinamik ve sürekli bir oluşum sürecinin ürünüdür. Her bir dış etken, kendine özgü aşındırma ve biriktirme şekilleriyle gezegenimizin yüzeyinde benzersiz ve karmaşık bir mozaik yaratır. Bu süreçleri anlamak, içinde yaşadığımız doğal çevreyi daha iyi kavramamızı sağlar.

1- Kurak ve yarı kurak bölgeler yeryüzünde oldukça geniş bir alan kaplar. Aşağıdaki verilen alanlardan hangisinde kurak ve yarı kurak bir iklim görünmez?

A) Batı Avrupa
B) Kuzey Afrika
C) Orta Asya
D) Arabistan yarım adası
E) Avustralya’nın iç bölgeleri

Cevap : A) Batı Avrupa

Açıklama : Batı Avrupa, genellikle ılıman okyanusal iklime sahip olup, kurak veya yarı kurak iklim koşulları görülmez. Diğer seçenekler (Kuzey Afrika, Orta Asya, Arabistan Yarımadası, Avustralya’nın iç bölgeleri) dünyanın başlıca kurak ve yarı kurak iklim bölgeleridir.

2- Yataklar bir taşkın ovasında yılan gibi kıvrımlar yaparak uzanır.
Yukarıda açıklanan akarsu yatak dokusuna sahip olan şekil aşağıdakilerden hangisidir?

A) Örgülü
B) Çatallanan
C) Düz
D) Menderesli
E) Anayatağı çatallanan

Cevap : D) Menderesli

Açıklama : Akarsuyun az eğimli, genellikle taşkın ovalarında yılan gibi kıvrılarak akması ve bu kıvrımları (menderesleri) oluşturması durumu “menderesli” yatak tipi olarak adlandırılır.

3- Buzul dönemi içerisindeki kısa süreli ılıman döneme verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Glasyal
B) Stadial
C) İnterstadial
D) Post glasyal
E) İnterglasyal

Cevap : C) İnterstadial

Açıklama : Buzul (glasyal) dönemler içinde, daha kısa süreli ve göreceli olarak ılıman dönemlere “interstadial” denir. Daha uzun ve belirgin ılıman dönemler ise “interglasyal” olarak adlandırılır.

4- Biri dirençsiz, diğeri dirençli iki formasyonun sınırında kurulmuş vadilerin yamaçları da ….. olur. Dirençsiz arazi üzerindeki yamacın işlenmesi daha kolay olduğundan bu yamaç oldukça kısa bir zaman sonra yatıklaşır. Buna karşılık dirençli kayaçlardan oluşan yamaç dikliğini hiç değilse uzun zaman korur.
Yukarıda bahsedilen vadi tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Asimetrik vadi
B) Alüvyal tabanlı vadi
C) Simetrik vadi
D) Boğaz vadi
E) Çentik vadi

Cevap : A) Asimetrik vadi

Açıklama : Farklı dirençteki kayaçların bulunduğu alanlarda oluşan vadilerde, dirençli yamaç dik kalırken dirençsiz yamaç daha kolay aşınır ve yatıklaşır. Bu durum “asimetrik vadi” oluşumuna yol açar.

5- Hilal şekillidirler ancak bu kumulların sivri uçları rüzgârın geliş yönüne bakar. Kumun bol olduğu, güçlü rüzgârların estiği ve kısmen bitki örtüsüyle kaplı olan kıyı alanlarında çok yaygındırlar. Bahsedilen Kumul şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hamada
B) Boyuna
C) Barkan
D) Parabolik
E) Yıldız

Cevap : D) Parabolik

Açıklama : Hilal şeklinde olup sivri uçları rüzgarın geliş yönüne bakan, genellikle kıyı bölgelerinde ve kısmen bitki örtüsüyle kaplı alanlarda görülen kumul tipi “parabolik kumul”dur. Barkanın sivri uçları ise rüzgarın estiği yöne bakar.

6- Akarsuların yataklarını kazmaları ve derinleştirmeleriyle meydana gelmiş, genellikle bir taban ve bunun iki tarafında yer alan yamaçlardan müteşekkil yer biçimleridir.
Yukarıda anlatılan yer biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Vadi
B) Ova
C) Sırt
D) Yamaç
E) Plato

Cevap : A) Vadi

Açıklama : Akarsuların aşındırma faaliyeti sonucu oluşturduğu, genellikle bir taban ve iki yamaçtan oluşan uzun çukur yer şekillerine “vadi” denir.

7- Akarsuyun herhangi bir kesitinde bir saniyede geçen ortalama hacmine ne denir?

A) Debi
B) Seki
C) İnfiltrasyon
D) Talveg
E) Drenaj

Cevap : A) Debi

Açıklama : Akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su hacmine “debi” denir. Genellikle metreküp/saniye (m³/s) cinsinden ifade edilir.

8- Buzulları rekristalize kardan oluşan ve özel bir akış sunan buz kütleleri olarak tanımlamak mümkündür. Kar buzul haline geçerken çeşitli safhalar yaşanır. Bu safhalar önce karın ……, ikinci safhada ise ……dönüşmesi şeklindedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere aşağıdaki seçeneklerden hangisi gelmelidir?

A) Sirk – vadi
B) Neve – buzul buzu
C) Mindel – würm
D) Tuna – günz
E) İnlandsis – piedmont

Cevap : B) Neve – buzul buzu

Açıklama : Kar, buzul haline dönüşürken ilk olarak sıkışıp taneli bir yapı olan “neve” (veya firn) haline gelir, ardından daha da sıkışarak ve kristalleşerek yoğun “buzul buzu”nu (glacier ice) oluşturur.

9- Yumuşak ve sert tabakaların üst üste yer aldıkları yatay yapılı sahalarda görülürler. Oluşumlarında rüzgârın yanı sıra fiziksel parçalanma, kimyasal ayrışma ve akarsu aşındırmasının rolü vardır. Bunlar, rüzgârın tabakaları kazıması ve özellikle de zemine yakın yumuşak tabakaları alttan oyması sonucunda oluşurlar. Bahsedilen rüzgar aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bahada
B) Mantar kaya
C) Bolsen
D) Pediment
E) Kumullar

Cevap : B) Mantar kaya

Açıklama : Rüzgar aşındırması sonucu, farklı dirençteki kayaçların alttan oyulmasıyla oluşan, mantar biçimli kayalara “mantar kaya” denir.

10- Gazlar, sıvılar ve katılar kendi aralarında üç büyük döngü hâlinde değişim gösterirler.
Aşağıdaki seçeneklerden hangisi bu döngüleri doğru vermiştir?

A) Atmosfer döngüsü – manto döngüsü – toprak döngüsü
B) Kimyasal döngü – fiziksel döngü – bitki döngüsü
C) Biyolojik döngü – karbon döngüsü – buzul döngüsü
D) Su döngüsü – kayaç döngüs – biyojeokimyasal döngüler
E) Akarsu döngüsü – rüzgar döngüsü – heyelan döngüsü

Cevap : D) Su döngüsü – kayaç döngüs – biyojeokimyasal döngüler

Açıklama : Dünya üzerindeki başlıca doğal döngüler arasında su döngüsü (hidrolojik), kayaç döngüsü (jeolojik) ve canlı ile cansız ortamlar arasındaki madde akışını sağlayan biyojeokimyasal döngüler (karbon, azot vb.) bulunur.

11- Birikinti koni ve yelpazeleri yanal olarak veya ileriye doğru genişleyip birleştiklerinde dağ eteklerinde ovalar oluşur ve bunlara ….. denir.
Boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Taşkın ovası
B) Delta ovası
C) Alüvyal taraçalar
D) Dağ içi ovası
E) Piedmont ovası

Cevap : E) Piedmont ovası

Açıklama : Dağ eteklerinde, akarsuların taşıdığı materyallerin birikmesiyle oluşan birikinti koni ve yelpazelerinin yanal olarak birleşmesiyle oluşan geniş düzlüklere “Piedmont ovası” veya “dağ eteği ovası” denir.

12- Aşağıdakilerden hangisi kumul tiplerinden değildir?

A) Enine
B) Parabolik
C) Hamada
D) Barkan
E) Yıldız

Cevap : C) Hamada

Açıklama : Hamada, çöl yüzeylerinde rüzgar erozyonu sonucu oluşan, kum ve çakıllardan arınmış, kayalık ve taşlık alanlara verilen isimdir. Bir kumul tipi değildir. Enine, parabolik, barkan ve yıldız ise yaygın kumul tipleridir.

13- Aşağıdakilerden hangisi dış etken ve süreçlerden değildir?

A) Buzullar
B) Volkanizma
C) Yer altı suları
D) Akarsular
E) Rüzgarlar

Cevap : B) Volkanizma

Açıklama : Volkanizma, yer kabuğunun içinden kaynaklanan ve yeryüzünü şekillendiren iç kuvvetlerden biridir. Akarsular, rüzgarlar, buzullar ve yer altı suları ise dış kuvvetler (dış etkenler) tarafından gerçekleştirilen jeomorfolojik süreçlerdir.

14- Korozyon nedir?

A) Depolanma
B) Biriktirme
C) Eriterek aşındırma
D) Ufalanma
E) Çarparak aşındırma

Cevap : C) Eriterek aşındırma

Açıklama : Korozyon, kimyasal ayrışma sonucunda kayaçların su tarafından eritilerek aşındırılması sürecidir. Özellikle kireçtaşlarının erimesiyle oluşan karstik şekillerde görülür.

15- Aşağıdakilerden hangisi rüzgar aşındırma şeklidir?

A) Moren
B) Dev kazanı
C) Falez
D) Mantar kaya
E) Sirkler

Cevap : D) Mantar kaya

Açıklama : Mantar kaya, rüzgarın taşıdığı kum tanelerinin kayaçların alt kısımlarını daha fazla aşındırması sonucu oluşan, mantara benzeyen bir yer şeklidir ve rüzgar aşındırma şekillerinden biridir.

16- Aşağıdakilerden hangisi akarsu birikim şekillerinden değildir?

A) Taşkın ovaları
B) Birikinti konisi
C) Deltalar
D) Dağ içi ovaları
E) Platolar

Cevap : E) Platolar

Açıklama : Platolar, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerdir ve akarsu aşındırma (erozyon) şekilleridir, birikim şekli değildir. Taşkın ovaları, birikinti konisi, deltalar ve dağ içi ovaları ise akarsuların taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan yer şekilleridir.

17- Yatakları aralarında çok sayıda adacıklar ve kum yığıntıları bırakarak birbirlerine yaklaşıp uzaklaşarak karmaşık bir yatak ağı oluştururlar.
Yukarıda bahsedilen akarsu yatak tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Menderesli yatak
B) Çatallanan yatak
C) Alüvyon yelpazeli yatak
D) Düz yatak
E) Örgülü yatak

Cevap : E) Örgülü yatak

Açıklama : Akarsu yatağının çok sayıda küçük kanala ayrılarak, aralarında kum ve çakıl adacıkları bırakmasıyla oluşan karmaşık yatak tipine “örgülü yatak” denir.

18- Aşağıdakilerden hangisi örgülü yatak tipinin bir özelliği değildir?

A) Sediman girdisi fazladır
B) Düz bir akış gösterir
C) Akarsu enerjisi yüksektir
D) Yatak kenarı aşınımı fazladır
E) Yatak eğimi fazladır

Cevap : B) Düz bir akış gösterir

Açıklama :

19- Çöl sözcüğü İngilizcede desert sözcüğüyle ifade edilir.
Aşağıdakilerden hangisi çöl sözcüğünün İngilizcede tanımıdır?

A) Kurak bölge
B) Bitki örtüsünden yoksun alan
C) Sıcak bölge
D) Az yağışlı alan
E) Issız, boş yer

Cevap : E) Issız, boş yer

Açıklama : İngilizce “desert” kelimesi, Latince “desertum” kelimesinden türemiş olup, orijinal anlamı “terk edilmiş, ıssız, boş yer”dir. Bu anlam, çölün genel tanımına en uygun düşen seçenektir.

20- Aşağıdakilerden hangisi vadi tiplerine örnek olarak verilmez?

A) Asimetrik vadi
B) Çentik vadi
C) Menderes tipi vadi
D) Alüvyal tabanlı vadi
E) Boğaz vadi

Cevap : C) Menderes tipi vadi

Açıklama : “Menderes tipi vadi” doğrudan bir vadi tipi olmaktan ziyade, akarsuyun “menderesli” bir yatak oluşturduğu vadiyi tanımlar. Vadi tipleri genellikle oluşumlarına veya enine kesitlerine göre (çentik vadi, boğaz vadi, asimetrik vadi, alüvyal tabanlı vadi) sınıflandırılır. “Menderes tipi” daha çok akarsu yatağının karakteristiğidir.