Sağlık İletişimi 2024 Üç Ders Soruları

Giriş

Sağlık iletişimi, bireylerin ve toplumların sağlıkla ilgili kararlarını bilgilendirmek ve etkilemek amacıyla yürütülen stratejik bir süreçtir. Kreps gibi uzmanların belirttiği gibi bu alan, kişilerarası, grup, kurumsal ve toplumsal gibi farklı düzeylerde incelenir. Ruhsal sağlığın, “dengeli, tutarlı olma ve tolerans geliştirebilme” gibi özelliklerle tanımlandığı ve ruhsal bozuklukların sadece bireyi değil, ailesini ve toplumu da etkilediği bu alanda, etkili iletişim hayati bir öneme sahiptir.

Sağlık Davranışını Açıklayan Kuramlar

Sağlık davranışlarını anlamak ve değiştirmek için çeşitli kuramlar geliştirilmiştir. Albert Bandura’nın “Sosyal Bilişsel Teorisi”, bireyin öz yeterliliği ve çıktı beklentileri gibi determinantlara odaklanır. “Akla Dayalı Eylem Kuramı” ise, bir bireyin davranışlarının en iyi şekilde, o davranışa yönelik tutumları ve öznel ilkeleri (normları) ile açıklanabileceğini öne sürer. Everett Rogers’ın “Yeniliklerin Yayılması” teorisi ise bir yeniliğin (örneğin yeni bir sağlık uygulaması) toplumda nasıl yayıldığını dört temel unsurla açıklar: Yenilik, İletişim Kanalları, Zaman ve Sosyal Sistem. Toplum düzeyindeki değişimlerde ise, “toplumsal organizasyon süreci” sosyal ağlar ve sosyal destek gibi köklere dayanır.

Bireylerarası Sağlık İletişimi

Sağlık iletişiminin en temel düzeyi, hasta ile sağlık profesyoneli arasındaki etkileşimdir. Bu etkileşimde bilgilendirici, ataerkil veya görüşmeci gibi farklı iletişim modelleri bulunurken, “muhalif” bir model bu sınıflandırmada yer almaz. Etkili bir iletişim için “empati”, yani başkalarının duygu ve düşüncelerinin objektif bir şekilde farkında olma yeteneği kritik öneme sahiptir. Beden dili de bu süreçte önemli mesajlar verir; örneğin, “öne eğilmiş vücut ile açık kollar ve eller”, konuya karşı “ilgili” olunduğunu gösterir. Bu iletişimdeki aksaklıklar ve dikkatsizlik, ihmal veya bilgi eksikliği gibi faktörler ise “malpraktis” (tıbbi hata) riskini artırabilir; ancak “aşırı heyecan” doğrudan bir malpraktis sebebi sayılmaz.

Sağlık Kampanyaları ve Sosyal Pazarlama

Toplumun sağlık davranışlarını etkilemek için geniş ölçekli kampanyalar düzenlenir. Bu kampanyaların ilk aşamasındaki “farkındalık hedefleri”, mesajın yayılımı ve anlaşılmasını içerir; “mesaja verilen tepki” ise daha çok davranışsal bir sonuçtur. Kampanyalarda kullanılan mesajlar, hedef kitleye göre farklılık gösterebilir. Örneğin, organ bağışını teşvik etmek için mantıksal argümanlar sunmak, “rasyonel mesajlar” kullanmaktır. Sağlıklı bir davranışı yaygınlaştırmayı amaçlayan “sosyal pazarlama”nın başarısı için ise, hedeflenen davranışı benimsemenin önündeki algılanan maliyetlerin artırılması değil, azaltılması gerekir. Belirli bir kamu sağlığı politikasını desteklemek için medyanın stratejik olarak kullanılması ise “medyada savunuculuk” veya diğer adıyla “kamu sağlığı lobiciliği” olarak adlandırılır.

Medya, Toplum ve Sağlık Okuryazarlığı

Medya, sağlık algılarımızı ve bilgilerimizi şekillendiren önemli bir güçtür. 1990’lı yıllarda Türkiye’de sağlık konuları, özellikle “sabah kuşaklarındaki kadın programları” aracılığıyla televizyonda sıkça yer bulmaya başlamıştır. Günümüzde ise sosyal paylaşım sitelerinde kurulan sağlık toplulukları, bireylerin deneyimlerini paylaşmasına ve destek bulmasına olanak tanır, ancak doğrudan “sağlıkla ilgili politikalar üretme” gibi bir işlevleri yoktur. Etkili sağlık iletişimi için bireylerin “sağlık okuryazarlığına” sahip olması gerekir. “Temel (fonksiyonel) sağlık okuryazarlığı”, ilaç dozunu ayarlama veya sağlık hizmetlerini nasıl kullanacağını bilme gibi becerileri içerirken, “yapılan tahlillerin sonuçlarını yorumlama” daha ileri düzey bir beceri gerektirir. Obezite gibi halk sağlığı sorunlarıyla mücadelede ise, sağlık kuruluşları içinde uygulanacak stratejiler (personel eğitimi, hasta değerlendirmesi) ile yerel yönetimlerle iş birliği içinde toplumda fiziksel aktiviteyi yaygınlaştırma gibi stratejiler birbirini tamamlar.

Sonuç

Sağlık iletişimi, bireysel görüşmelerden kitlesel kampanyalara kadar uzanan, insan hayatına doğrudan dokunan çok katmanlı bir alandır. Sağlam davranış kuramlarına dayanan, hedef kitlenin ihtiyaçlarını anlayan ve empati gibi temel insani becerileri merkeze alan bir iletişim yaklaşımı, hem bireylerin hem de toplumların daha sağlıklı bir geleceğe ulaşmasında kilit rol oynamaktadır.

1- Hangisi hasta-hekim arasındaki iletişim modellerinden biri değildir?

A) Bilgilendirici
B) Ataerkil
C) Muhalif
D) Açıklayıcı
E) Görüşmeci

Cevap : C) Muhalif

Açıklama : Hasta-hekim arasındaki iletişim modelleri genellikle bilgilendirici, ataerkil/paternalist, paylaşımlı/görüşmeci ve yorumlayıcı/açıklayıcı gibi tiplere ayrılır. “Muhalif” bir iletişim modeli olarak kabul edilmez.

2- Organ bağışı kampanyasında, bağışta bulunmayanlara yönelik olarak öldükten sonra organların hiçbir işe yaramayacağı, ancak organ bağışında bulunulursa birçok insanın hayatının kurtulacağının açıkça bildirilmesi ne tür bir mesaj içeriğidir?

A) Rasyonel mesajlar
B) Duygusal mesajlar
C) Manevi mesajlar
D) Sözsüz mesajlar
E) Motive edici mesajlar

Cevap : A) Rasyonel mesajlar

Açıklama : Verilen mesaj, mantıksal argümanlara (organların işe yaramaması, hayat kurtarılması) ve fayda-zarar analizine dayalıdır. Bu tür mesajlar “rasyonel mesajlar” olarak sınıflandırılır.

3- Aşağıdakilerden hangisi Temel (fonksiyonel) Sağlık Okuryazarlığı becerilerinden biri değildir?

A) İlkyardım hizmetlerini nasıl kullanacağını bilme
B) Sözlü ve yazılı sağlık mesajlarını anlama
C) İlaç dozunu doğru ayarlayabilme
D) Egzersiz ve beslenme hizmetlerini nasıl kullanacağını bilme
E) Yapılan tahlillerin sonuçlarını yorumlama

Cevap : E) Yapılan tahlillerin sonuçlarını yorumlama

Açıklama : Temel (fonksiyonel) sağlık okuryazarlığı, sağlık hizmetlerine erişme, sağlık mesajlarını anlama ve temel sağlık bilgilerini kullanma gibi becerileri kapsar. Ancak “yapılan tahlillerin sonuçlarını yorumlama”, daha ileri düzeyde (etkileşimli veya eleştirel) sağlık okuryazarlığı veya tıbbi bilgi gerektiren bir beceridir.

4- Aşağıdakilerden hangisi sosyal paylaşım sitelerinde oluşturulan toplulukların faydalandıkları konulardan biri değildir?

A) Başarı hikâyelerinin paylaşılması
B) Klinik müdahale sonrası kaçınılması gereken davranışlar
C) Sağlıklı yaşam önerileri
D) Tekrar zarar görmekten kaçınma
E) Sağlıkla ilgili politikalar üretme

Cevap : E) Sağlıkla ilgili politikalar üretme

Açıklama : Sosyal paylaşım sitelerindeki sağlık toplulukları, genellikle deneyim paylaşımı, destek, tavsiye alma ve sağlıklı yaşam önerileri gibi konularda fayda sağlar. Ancak doğrudan “sağlıkla ilgili politikalar üretme” birincil işlevleri arasında yer almaz; bu, daha çok sivil toplum örgütlerinin veya siyasi aktörlerin görevidir.

5- 1990’lı yıllarda Türkiye’de televizyonda hangi programlarla sağlık konusu sıklıkla yer bulmaya başlamıştır?

A) Haberler
B) Gece kuşaklarındaki tartışma programları
C) Çocuk programları
D) Sabah kuşaklarındaki kadın programları
E) Hafta sonu life style programları

Cevap : D) Sabah kuşaklarındaki kadın programları

Açıklama : 1990’lı yıllarda Türkiye’de özellikle sabah kuşağı kadın programları, sağlık, diyet, çocuk bakımı gibi konulara sıkça yer vermeye başlamış, bu da sağlık konularının televizyonda yaygınlaşmasında önemli rol oynamıştır.

6- -Sağlık riskleri ve farklı sağlık uygulamaları hakkında bilgi
-Birisinin sağlık alışkanlıkları hakkında kontrole sahip olunabileceğine dair öz yeterlilik
-Farklı sağlık alışkanlıkları için beklenen masraf ve yararlar hakkında çıktı beklentileri
Yukarıda verilenler hangi kuramın determinantları içinde gösterilir?

A) Toplumsal Organizasyon Modeli
B) Akla Dayalı Eylem Teorisi
C) Sosyal Bilişsel Teori
D) Planlı Eylem Teorisi
E) Sağlık İnancı Modeli

Cevap : C) Sosyal Bilişsel Teori

Açıklama : Verilen unsurlar (öz yeterlilik, çıktı beklentileri, bilgi), Albert Bandura’nın “Sosyal Bilişsel Teori”sinin temel determinantları arasında yer alır ve sağlık davranışlarını açıklamada kullanılır.

7- Aşağıdakilerden hangisi ruhsal açıdan sağlıklı olmayı ifade eder?

A) Tepkisel yaklaşım
B) Abartılı çekingenlik
C) Farklı fikir ve tutumlara tolerans gösterememe
D) Farklılıklara kapalılık
E) Dengeli ve tutarlı olma, tolerans geliştirebilme

Cevap : E) Dengeli ve tutarlı olma, tolerans geliştirebilme

Açıklama : Ruhsal sağlık, bireyin içsel dengesi, tutarlı davranışları, farklı fikirlere ve durumlara karşı hoşgörü ve uyum sağlayabilme yeteneği ile ilişkilidir.

8- Ruhsal bozuklukların etkisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Ruhsal bozukluklar sağlık sistemini ve genel anlamda toplumu ekonomik ve psikososyal açıdan önemli ölçüde etkiler.
B) Ruhsal bozukluklar sadece bu hastalığa sahip olanları olumsuz etkiler.
C) Ruhsal bozukluklar hastayı ve aileyi olumsuz şekilde etkiler.
D) Ruhsal bozukluklar bireylerde uygunsuz ve yetersiz davranışların ortaya çıkmasına neden olur.
E) Ruhsal bozukluklar toplumun da ruh sağlığını olumsuz etkiler.

Cevap : B) Ruhsal bozukluklar sadece bu hastalığa sahip olanları olumsuz etkiler.

Açıklama : Ruhsal bozukluklar, sadece hastalığa sahip olan bireyi değil, aynı zamanda ailesini, yakın çevresini, sağlık sistemini ve genel anlamda toplumu ekonomik ve psikososyal açıdan olumsuz etkiler. Bu nedenle “sadece bu hastalığa sahip olanları etkiler” ifadesi yanlıştır.

9- Bir insanın planlı, amaçlı davranışlarını en iyi açıklayan etkenlerin, kişinin söz konusu davranışlara yönelik tutumları ile öznel ilkeleri olduğunu ileri süren görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Akla Dayalı Eylem Kuramı
B) Sosyal Öğrenme Modeli
C) Toplumsal Organizasyon Modeli
D) Davranışsal Yönelimler
E) Sağlık İnancı Modeli

Cevap : A) Akla Dayalı Eylem Kuramı

Açıklama : Akla Dayalı Eylem Kuramı (Theory of Reasoned Action), bireylerin davranışlarını, o davranışa yönelik tutumları ve öznel normları (başkalarının ne düşündüğü) ile açıklayan sosyal psikolojik bir teoridir.

10- “Öne eğilmiş vücut, kollar ve eller açık” biçiminde olan beden dili ile aşağıdakilerden hangisi ifade edilmektedir?

A) Düşünceli
B) Bırak gideyim
C) Agresif
D) Defansif
E) İlgili

Cevap : E) İlgili

Açıklama : Öne eğilmiş bir vücut pozisyonu ve açık kollar/eller, genellikle kişinin karşıdaki kişiye veya konuya karşı “ilgili”, açık ve dinlemeye istekli olduğunu gösteren beden dili işaretleridir.

11- Aşağıdakilerden hangisi sağlık kuruluşlarında obezitenin teşhisi ve tedavisine yönelik uygulanacak stratejilerden biri değildir?

A) Sağlık personelinin obezitenin tanı ve tedavisi konularında bilgilerinin artırılmasının sağlanması
B) Yerel yönetimlerin işbirliğinde toplumda düzenli fiziksel aktivitenin yaygınlaştırılması, spor tesislerinin ve rekreasyon alanlarının oluşturulması
C) Sağlık kuruluşlarına başvuran bireylerin fazla kiloluluk ve obezite açısından değerlendirilmesi ve tedavilerinin sağlanması
D) Obezitenin tedavisinde cerrahi müdahalelerin (mide balonu, kelepçe, bypass vb.) uygulama şartlarının ve bu yöntemlerin bedelinin ödenmesine yönelik resmi düzenlemelerin yapılması
E) Topluma yönelik uygulamaların yaygınlaştırılmasına katkı sağlanması

Cevap : B) Yerel yönetimlerin işbirliğinde toplumda düzenli fiziksel aktivitenin yaygınlaştırılması, spor tesislerinin ve rekreasyon alanlarının oluşturulması

Açıklama : Yerel yönetimlerin işbirliğinde fiziksel aktivitenin yaygınlaştırılması, toplum sağlığı ve obeziteyle mücadele için önemli bir stratejidir, ancak doğrudan “sağlık kuruluşlarında” obezitenin teşhisi ve tedavisine yönelik uygulanacak bir strateji değildir. Bu daha çok toplum temelli bir yaklaşımdır.

12- Sosyal pazarlamanın başarı ile yapılabilmesi için aşağıdakilerden hangisine ihtiyaç duyulmaz?

A) Müşterinin bu davranışı yerine getirmek konusunda algıladığı maliyetler artırılmalı.
B) Hedef kitle belli bir davranış sergilemesi konusunda yönlendirilmeli.
C) Bireyin isteğini eyleme dönüştürmesine izin verecek mekanizmalar oluşturulmalı.
D) Mekanizmaların görevini yerine getirmede etkinliği ve yeterliliği sağlanmalı.
E) Öncelikle hedef kitlenin konu ile ilgili düşünceleri öğrenilmeli.

Cevap : A) Müşterinin bu davranışı yerine getirmek konusunda algıladığı maliyetler artırılmalı.

Açıklama : Sosyal pazarlamanın amacı, hedeflenen davranışı benimsetmek ve kolaylaştırmaktır. Bu nedenle, müşterinin algıladığı maliyetlerin “artırılması” değil, tam tersine “azaltılması” veya faydaların vurgulanması gerekir. Maliyetlerin artırılmasına ihtiyaç duyulmaz.

13- Aşağıdakilerden hangisi sağlık iletişimi kampanyalarının farkındalık hedeflerinden biri değildir?

A) Mesajın yayılımı
B) Mesaja maruz kalınması
C) Mesaja verilen tepki
D) Mesajı anlama
E) Mesajı hafızada tutma seviyeleri

Cevap : C) Mesaja verilen tepki

Açıklama : Sağlık iletişimi kampanyalarının farkındalık hedefleri, mesajın ulaşılabilirliği, maruz kalma, anlaşılması ve hafızada tutulmasıyla ilgilidir. “Mesaja verilen tepki” (davranış değişikliği gibi), farkındalık hedefinden sonra gelen, daha çok davranışsal veya etki hedefleriyle ilgilidir.

14- Hangisi toplumsal organizasyon sürecinin köklerinden biri değildir?

A) Sosyal ağlar
B) Sosyal destek
C) Ekolojik perspektif
D) Yenilikçi perspektif
E) Sosyal sistem perspektifi

Cevap : D) Yenilikçi perspektif

Açıklama : Toplumsal organizasyon süreci, genellikle sosyal ağlar, sosyal destek, ekolojik perspektif ve sosyal sistem perspektifi gibi unsurlara dayanır. “Yenilikçi perspektif” ise daha çok inovasyon ve değişim süreçleriyle ilgili bir bakış açısıdır, toplumsal organizasyonun köklerinden biri değildir.

15- Aşağıdakilerden hangisi malpraktisin sebeplerinden biri değildir?

A) Dikkatsizlik
B) İhmal
C) Yorgunluk
D) Aşırı heyecan
E) Bilgi ve deneyim yoksunluğu

Cevap : D) Aşırı heyecan

Açıklama : Malpraktis (tıbbi hata veya yanlış uygulama), dikkatsizlik, ihmal, yorgunluk, bilgi ve deneyim eksikliği gibi faktörlerden kaynaklanabilir. “Aşırı heyecan” doğrudan bir malpraktis sebebi olarak kabul edilmez, ancak dolaylı olarak dikkat dağınıklığına yol açabilir.

16- Aşağıdakilerden hangisi sağlık hizmetlerinde reklam faaliyetlerinin artışının sebebi değildir?

A) Daha kaliteli hizmet beklentisi
B) Sponsorluk uygulamaları
C) Artan rekabet
D) Bilgi düzeyindeki artış
E) Gelişen teknoloji

Cevap : B) Sponsorluk uygulamaları

Açıklama :

17- Hangisi Rogers’ın “Yeniliklerin Yayılması” çalışmasıyla ortaya koyduğu dört unsurdan biri değildir?

A) Davranış teorileri
B) İletişim kanalları
C) Sosyal sistem
D) Yenilik
E) Zaman

Cevap : A) Davranış teorileri

Açıklama : Everett Rogers’ın “Yeniliklerin Yayılması” (Diffusion of Innovations) teorisinin dört ana unsuru Yenilik (Innovation), İletişim Kanalları (Communication Channels), Zaman (Time) ve Sosyal Sistem (Social System)’dir. “Davranış teorileri” ise yayılmayı açıklamak için kullanılan genel teorik çerçevelerdir, doğrudan dört unsurdan biri değildir.

18- “Başkalarının düşünce ve duygularının ve bunların muhtemel anlamlarının objektif bir şekilde farkında olma; karşısındaki kişinin duygu ve düşüncelerini temsili olarak yaşama” anlamına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) İlgili olma
B) Saygı
C) Empati
D) Eşit davranma
E) Otonomi

Cevap : C) Empati

Açıklama : Verilen tanım, başkalarının duygularını ve düşüncelerini anlama ve onları kendi içinde deneyimleme yeteneği olan “empati” kavramına aittir.

19- Kreps, sağlık iletişimine etki eden düzeyleri belirlemiştir, aşağıdakilerden hangisi bu düzeyler arasında değildir?

A) Grup sağlık iletişimi sorgusu
B) Toplumsal sağlık iletişimi sorgusu
C) Kurumsal sağlık iletişimi sorgusu
D) Psikolojik sağlık iletişimi sorgusu
E) Kişilerarası sağlık iletişimi sorgusu

Cevap : D) Psikolojik sağlık iletişimi sorgusu

Açıklama : Gary Kreps ve diğer sağlık iletişimi uzmanları, sağlık iletişimine etki eden düzeyleri genellikle kişilerarası, grup, organizasyonel/kurumsal ve toplumsal düzeyler olarak sınıflandırırlar. “Psikolojik sağlık iletişimi sorgusu” doğrudan bu düzeylendirme içinde yer almaz, psikoloji daha çok bir bilim dalıdır.

20- Aşağıdakilerden hangisi medyada savunuculuk yönteminin diğer bir adıdır?

A) Medya okuryazarlığı
B) Kamu sağlığı lobiciliği
C) Gündem oluşturma
D) Sosyal pazarlama
E) Yaratıcı epidemiyoloji

Cevap : B) Kamu sağlığı lobiciliği

Açıklama : Medyada savunuculuk (media advocacy), belirli bir kamu sağlığı meselesi veya politikasını desteklemek amacıyla medyayı stratejik olarak kullanmayı ve kamuoyunu etkilemeyi hedefler. Bu durum, bir tür “kamu sağlığı lobiciliği” olarak da adlandırılabilir.