E-Ticaret ve Yapay Zeka 2024-2025 Final Soruları

Giriş

E-ticaret, mal ve hizmetlerin internet üzerinden alınıp satılması sürecidir ve günümüz ekonomisinin temel taşlarından biri haline gelmiştir. Bu dijital ekosistemin temelini, web sayfalarını biçimlendirmek için kullanılan “HTML” gibi diller oluşturur. Günümüzde e-ticaretin başarısı, sadece bir web sitesi kurmanın ötesinde, müşteri verilerini akıllıca kullanan ve süreçleri otomatikleştiren yapay zekâ teknolojileriyle derinden bağlantılıdır. Bu makalede, e-ticaretin temel süreçleri ile yapay zekânın bu alandaki rolü ve uygulamaları incelenecektir.

E-Ticarete Giriş: Modeller ve Süreçler

E-ticarete başlamak isteyen bir işletme için en hızlı yol, mevcut altyapı ve müşteri kitlesinden faydalanarak bir “pazaryerine üye olmaktır”. E-ticaret faaliyetleri, işletmeden işletmeye (Business-to-Business) yapılan ve “B2B” olarak kısaltılan model gibi farklı türlere ayrılır. Başarılı bir e-ticaret operasyonunun arka planında ise verimli bir lojistik süreci yatar. Bu sürecin en önemli aşamalarından biri, ürünlerin saklandığı, yönetildiği ve siparişlerin hazırlandığı “depo”dur. Ödeme altyapısında ise, Türkiye’deki bankalararası kartlı işlemleri yöneten merkezi kurum “BKM”dir (Bankalararası Kart Merkezi). Birden fazla bankanın uygulamasını barındıran POS cihazlarına ise “Ortak POS” adı verilir.

Yapay Zekânın Temelleri ve Veri

Yapay zekâ (AI), e-ticareti dönüştüren temel teknolojidir. Belirli bir görevi (örneğin satranç oynamak) yerine getirmek üzere tasarlanmış AI türüne “Dar Yapay Zekâ” denir. AI sistemleri, öğrenme metotlarına göre sınıflandırılır. Girdi ve çıktıların etiketli olduğu veri setleriyle modelin eğitildiği yönteme “gözetimli öğrenme” denir. Metin, makale, şiir gibi içerikler üreten “Üretken Yapay Zekâ” ise gücünü “Büyük Dil Modelleri (LLM)” adı verilen devasa dil modellerinden alır. Tüm bu sistemlerin yakıtı ise veridir. Veriler, önceden tanımlı bir modele sahip olmayan fotoğraflar, videolar ve sosyal medya paylaşımları gibi “yapılandırılmamış veri” formunda olabilir.

E-Ticarettte Yapay Zekâ Uygulamaları

Yapay zekâ, e-ticaretin birçok alanında somut uygulamalara sahiptir. Müşterinin ilgi alanlarına ve geçmiş davranışlarına göre ürün tavsiyeleri sunan sistemler “öneri motoru” olarak adlandırılır. Müşterileri yaş, cinsiyet, gelir gibi gözlemlenebilir niteliklere göre gruplara ayırma yöntemi ise “demografik segmentasyon”dur. Yapay zekâ, finans alanında da kredi değerlendirmesi için kullanılır. Bu modellerde KKB skoru gibi finansal veriler kullanılırken, ayrımcılığa yol açmaması için “cinsiyet verisi” gibi hassas bilgilerin kullanılması beklenmez. AI kullanımının önyargı ve karmaşıklık gibi riskleri olsa da, bu teknolojiler süreçleri daha verimli hale getirebilir.

Kullanıcı Deneyimi, Güvenlik ve Yasal Çerçeve

Fiziksel bir vitrinin olmadığı e-ticarette, web sitesinin veya uygulamanın kullanım kolaylığı anlamına gelen “kullanıcı deneyimi (UX)” çok daha kritik bir öneme sahiptir. Müşteri deneyimi, kişisel algı ve duygulara dayandığı için nesnel değil, öznel bir kavramdır. Güvenliği artırmak için ise “ses” gibi fiziksel “biyometrik” tanıma yöntemleri kullanılabilmektedir. E-ticaret faaliyetleri, yasal düzenlemelere de tabidir. Türkiye’de “KVKK” (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu), kullanıcılara verilerine erişme, onları düzeltme ve “unutulma” gibi önemli haklar tanır; ancak “hatırlanma” adında bir hak bu kapsamda yer almaz.

Sonuç

E-ticaret ve yapay zekâ, günümüz perakende dünyasını birlikte şekillendiren iki güçlü kuvvettir. Yapay zekâ, e-ticaret platformlarının daha kişiselleştirilmiş, verimli ve akıllı hale gelmesini sağlarken, bu süreçte kullanıcı deneyimini merkeze almak ve KVKK gibi yasal düzenlemelere uymak sürdürülebilir başarı için vazgeçilmezdir. Geleceğin e-ticareti, bu iki alanın entegrasyonuyla daha da akıllı ve müşteri odaklı olmaya devam edecektir.

1- Fotoğraflar, videolar, sosyal medya paylaşımları, sunumlar, dokümanlar, ses kayıtları gibi verilerden oluşan veri tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bulut Veri
B) Yapılandırılmış Veri
C) Yapılandırılmamış Veri
D) Yarı Yapılandırılmış Veri
E) Medya İçerikli Veri

Cevap : C) Yapılandırılmamış Veri

Açıklama : Yapılandırılmamış veri, önceden tanımlanmış bir formata veya modele sahip olmayan, serbest biçimli metinler, görüntüler, sesler ve videolar gibi çeşitli verilerden oluşur.

2- İstanbul Laleli’de bir çanta dükkânı olan işletme internetten de satış yapmak istiyor. Aşağıdakilerden hangisi en hızlı sürede faaliyete geçmesine olanak tanır?

A) Bir pazaryerine üye olmak
B) Hazır websitelerinden bir tanesini kendisine uyarlamak
C) Kendi uygulamasını geliştirmek
D) Kendi internet sitesini geliştirmek
E) Hazır uygulamalardan bir tanesini kendisine uyarlamak

Cevap : A) Bir pazaryerine üye olmak

Açıklama : Bir pazaryerine (örneğin Trendyol, Hepsiburada, Amazon gibi) üye olmak, mevcut bir altyapı ve müşteri kitlesi üzerinden hızlıca satışa başlamanın en kolay ve hızlı yoludur. Kendi site veya uygulama geliştirmek daha uzun ve maliyetli süreçlerdir.

3- Aşağıdakilerden hangisinin bir müşterinin kredi değerliliğini anlamak için kurulan Yapay Zeka modelinde kullanılması beklenmez?

A) KKB Skoru
B) Meslek Bilgisi
C) Memzuç Verisi
D) Gelir Bilgisi
E) Cinsiyet Verisi

Cevap : E) Cinsiyet Verisi

Açıklama : Kredi değerlendirmesi yapılırken, etik ve yasal nedenlerle “cinsiyet verisi” gibi kişisel özelliklerin ayrımcılığa yol açmaması için kullanılması beklenmez. KKB skoru, meslek, gelir ve memzuç verisi (kişinin borç ve ödeme geçmişi) gibi finansal ve demografik bilgiler kredi değerliliğinde kullanılır.

4- Kredi değerlendirmesi için yapay zekâ kullanmanın bazı riskleri de mevcuttur. Aşağıdakilerden hangisi bu risklerden biri değildir?

A) Önyargı
B) Karmaşıklık
C) Yanlış Bireye Kredi Kullandırılması
D) Güvenlik
E) İhtiyacı olanın Krediye Ulaşamaması

Cevap : E) İhtiyacı olanın Krediye Ulaşamaması

Açıklama :

5- Aşağıdakilerden hangisi KVKK ile birlikte kullanıcıların sahip olduğu haklardan biri değildir?

A) Aktarma
B) Hatırlanma
C) Erişme
D) Unutulma
E) Düzeltme

Cevap : B) Hatırlanma

Açıklama : KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu) ve GDPR gibi düzenlemeler, kişisel veriler üzerinde kontrol sağlayan bir dizi hak tanır: erişme (bilgi edinme), düzeltme, silme (unutulma), aktarma (veri taşınabilirliği) gibi. “Hatırlanma” hakkı bu haklar arasında yer almaz; tam tersi, unutulma hakkı vardır.

6- Üretken Yapay Zeka makaleler, blog yazıları, haberler, ürün açıklamaları, öyküler, şiirler ve hatta romanlar gibi çeşitli metin içerikleri üretebilir. Bunu yapabilmek için de bazı dil modellerine ihtiyaç duymaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi bu tarz bir dil modeline örnek olarak verilebilir?

A) SLM (Sophisticated Language Models – Kapsamlı Dil Modelleri)
B) LLM (Large Language Models – Büyük Dil Modelleri)
C) GLM (Generative Language Models – Üretken Dil Modelleri)
D) ELM (Extended Language Models – Genişletilmiş Dil Modelleri)
E) SLM (Specialized Language Models – Özellikli Dil Modelleri)

Cevap : B) LLM (Large Language Models – Büyük Dil Modelleri)

Açıklama : Üretken yapay zekâ, metin içerikleri üretmek için “Büyük Dil Modelleri” (Large Language Models – LLM) kullanır. ChatGPT, Bard (Gemini) gibi modeller LLM’lere örnektir.

7- Birçok bankanın POS uygulamasının yer aldığı POS cihazlarına hangi isim verilmektedir?

A) Ortak POS
B) X-POS
C) Sanal POS
D) Süper POS
E) Döviz POS

Cevap : A) Ortak POS

Açıklama : Birden fazla bankanın POS uygulamasının yüklü olduğu ve farklı banka kartlarından ödeme alabilen POS cihazlarına “Ortak POS” denir. Sanal POS ise online ödemelerde kullanılır.

8- Aşağıdakilerden hangisi fiziksel biyometrik tanımaya dayalı bir yöntemdir?

A) Mimik
B) Yürüyüş
C) İmza
D) Tuşlama
E) Ses

Cevap : E) Ses

Açıklama :

9- Aşağıdakilerden hangisi bir E-ticaret faaliyetinde, mağazadaki fiziksel satışa göre çok daha fazla dikkat edilmesi gereken bir deneyimdir?

A) Alışveriş deneyimi
B) Fiyatlandırma deneyimi
C) Kullanıcı deneyimi
D) Tüketim deneyimi
E) Elden çıkarma deneyimi

Cevap : C) Kullanıcı deneyimi

Açıklama : E-ticarette, fiziksel mağazaların aksine doğrudan fiziksel temas olmadığı için, web sitesinin veya uygulamanın kullanım kolaylığı, arayüzü, hızı gibi unsurları içeren “kullanıcı deneyimi” (UX) çok daha kritik bir öneme sahiptir.

10- “XYZ metodunda yapılan gözlemler ile çıktılar eşlenerek öğrenme gerçekleştirilir. Örneğin bir insanın gribal bir durumu olup olmadığını anlamaya çalışalım. Vücut ısısı, yemek yeme istekliliği, öksürük durumu, baş ağrısı durumu gibi bilgileri alınan yüzlerce insana kendisini hasta hissedip hissetmediği soruluyor. Kendisini hasta hissedenler ‘Hasta’, hasta hissetmeyenler ise ‘Sağlıklı’ olarak işaretleniyor. Verilen bu bilgiler ile model kuruluyor.”
Yukarıda “XYZ” ile belirtilen Makine Öğrenmesi metodu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gözetimli Öğrenme
B) Pekiştirmeli Öğrenme
C) Derin Öğrenme
D) Gözetimsiz Öğrenme
E) Pekiştirmesiz Öğrenme

Cevap : A) Gözetimli Öğrenme

Açıklama : Verilen senaryoda, girdi verileriyle (vücut ısısı, öksürük vb.) eşleştirilmiş etiketli çıktılar (Hasta/Sağlıklı) kullanılmaktadır. Bu tür, etiketli veri setleri kullanılarak yapılan öğrenme metoduna “Gözetimli Öğrenme” (Supervised Learning) denir.

11- E-ticaretin işletmeden işletmeye yapılan şeklinin kısaltılmışı aşağıdakilerden hangisidir?

A) B2C
B) B2T
C) C2C
D) C2B
E) B2B

Cevap : E) B2B

Açıklama : E-ticaret modelleri arasında, işletmeden işletmeye (Business-to-Business) yapılan işlemleri ifade eden kısaltma “B2B”dir.

12- “Müşterileri gözlemlenebilir, insan temelli niteliklere göre bölümlere ayırmak anlamına gelir. Bu nitelikler; yaş, cinsiyet, medeni durum, aile büyüklüğü, meslek, eğitim düzeyi, gelir, ırk, milliyet ve din gibi özellikleri içerebilir.”
Yukarıda ifade edilen segmentasyon yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Duygusal Segmentasyon
B) Davranış Segmentasyonu
C) Demografik Segmentasyon
D) Değer Bazlı Segmentasyon
E) Niteliksel Segmentasyon

Cevap : C) Demografik Segmentasyon

Açıklama : Müşterileri yaş, cinsiyet, medeni durum, gelir, meslek, eğitim gibi sosyo-ekonomik özelliklerine göre gruplandırma yöntemine “Demografik Segmentasyon” denir.

13-
E-ticaret faaliyetinin lojistik sürecinde yukarıda boş bırakılan yere ne gelmelidir?

A) Uçak
B) Kargo
C) Taşıma
D) Depo
E) Ulaşım

Cevap : D) Depo

Açıklama : E-ticaretin lojistik sürecinde ürünlerin saklandığı, stok yönetimi ve sipariş hazırlığının yapıldığı önemli bir aşama “depolama”dır.

14-
Yukarıda internet üzerinden kitap satan bir sitenin ekranı görülmektedir. Bu ekranda müşteri “Leviathan” adlı eseri seçmiştir. Site müşteriye “Toplum Sözleşmesi” ile “Çanlar Kimin İçin Çalıyor?” adlı eserleri önermiştir. Bunun arka planında çalışan Yapay Zeka modeline ne isim verilir?

A) Segmentasyon
B) Öneri Motoru
C) Metin Tanıma
D) Duygu Analizi
E) Üretken Yapay Zeka

Cevap : B) Öneri Motoru

Açıklama : Müşterinin önceki seçimlerine veya benzer müşterilerin tercihlerine dayanarak ürün veya içerik önerileri sunan yapay zeka sistemlerine “Öneri Motoru” (Recommendation Engine) denir. Bu örnekte Leviathan’ı seçen müşteriye benzer kitaplar önerilmesi bunun bir örneğidir.

15- Müşteri deneyimi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Bilinçli şekilde oluşabilir.
B) Nesneldir.
C) İçinde bulunulan ortama bağlıdır.
D) Müşterinin ruh haline bağlıdır.
E) Bilinçsiz şekilde oluşabilir.

Cevap : B) Nesneldir.

Açıklama : Müşteri deneyimi, bireyin bir ürün, hizmet veya marka ile olan etkileşimleri sonucunda yaşadığı duygu, düşünce ve algılar bütünüdür. Bu deneyim, kişiden kişiye değiştiği ve algıya dayalı olduğu için “nesnel” değil, “öznel”dir.

16- Yapay zekânın özellikli bir görevde (en doğru yol tarifini yapabilme, satranç oynayabilme, metindeki hataları bulabilme, insanları birbirinden ayırt edebilme) çalışan hali aşağıdakilerden hangisi ile ifade edilebilir?

A) Açıklanabilir Yapay Zekâ
B) Sığ Yapay Zekâ
C) Yüzeysel Yapay Zekâ
D) Dar Yapay Zekâ
E) Derin Yapay Zekâ

Cevap : D) Dar Yapay Zekâ

Açıklama : Belirli, özellikli bir görevi yerine getirme yeteneğine sahip olan yapay zekâya “Dar Yapay Zekâ” (Narrow AI veya Weak AI) denir. Bu tür AI, genel insan zekası gibi geniş bir alana yayılamaz, sadece uzmanlaştığı alanda başarılıdır.

17- Aşağıdaki uygulamalardan hangisi bir E-ticaret platformunun en az müşteri şikayetine maruz kalmasına neden olmaktadır?

A) Müşterisine yüksek fiyat uygulaması
B) Müşterisine kaba davranması
C) Müşterisine uygun hizmeti sağlamaması
D) Müşterisine karşı dürüst olmaması
E) Müşterisine kötü bir ürün deneyimi oluşturması

Cevap : A) Müşterisine yüksek fiyat uygulaması

Açıklama :

18-

Yukarıdaki şekilde Türkiye içerisinde gerçekleşen bir kredi kartı işleminde soru işareti (?) ile belirtilen yerde hangi kurumun olması beklenmektedir?

A) Mastercard
B) SPK
C) BKM
D) MKK
E) Visa

Cevap : C) BKM

Açıklama : Türkiye’deki bankalararası kartlı ödeme sistemlerinin altyapısını sağlayan ve bu işlemleri denetleyen kurum “Bankalararası Kart Merkezi” (BKM)’dir. Kredi kartı işlemlerindeki akışta merkezi bir rol oynar.

19- Aşağıdakilerden hangisi, web sayfalarının biçimlendirilme dillerinden birine örnektir?

A) TCP
B) HTTP
C) Pascal
D) HTML
E) Windows10

Cevap : D) HTML

Açıklama : HTML (HyperText Markup Language), web sayfalarını oluşturmak ve biçimlendirmek için kullanılan standart bir işaretleme dilidir. TCP ve HTTP iletişim protokolleri, Pascal bir programlama dili, Windows 10 ise bir işletim sistemidir.

20- Satıştan iadeler söz konusu olduğunda aşağıdaki oranın hangisinin en az olması işletmenin menfaatinedir?

A) Değişim Oranı
B) Net kar/Net Gelir
C) İade oranı
D) Para iadesi oranı
E) Gelir / Gider oranı

Cevap : D) Para iadesi oranı

Açıklama :