Siyasi Coğrafya 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Siyasi Coğrafya, coğrafi mekân ile siyasi süreçler arasındaki karşılıklı ilişkiyi inceleyen bir bilim dalıdır. Modern bilimsel niteliğiyle 19. yüzyılda ortaya çıkan bu disiplin, devletlerin nasıl kurulduğunu, sınırlarının nasıl çizildiğini ve küresel güç mücadelesinde coğrafi faktörlerin rolünü anlamaya çalışır. Antik Yunan’da Aristo’nun “orta iklim kuşağının” devlet kurmaya en elverişli yer olduğu yönündeki düşüncesinden günümüzün karmaşık jeopolitik analizlerine kadar, coğrafya ve siyaset arasındaki bağ her zaman ilgi çekmiştir.

Klasik Jeopolitik Kuramlar: Kara ve Deniz Hakimiyeti

Siyasi coğrafyanın temelleri, devleti ve gücü farklı coğrafi perspektiflerden ele alan büyük kuramcılar tarafından atılmıştır. Alman coğrafyacı Friedrich Ratzel, devleti canlı bir organizmaya benzeten “Organismus” teorisi ile tanınır. Ratzel’e göre devlet, varlığını sürdürmek için saha kazanmalı, yani yaşam alanını (Lebensraum) genişletmelidir. Benzer bir döngüsel yaklaşımla İbn Haldun da devletin bir canlı gibi doğduğunu, büyüdüğünü ve nihayetinde öldüğünü savunmuştur. Kara hakimiyetini merkeze alan bir diğer önemli kuramcı ise Sir Halford Mackinder’dır. Mackinder’ın “Pivot Saha” veya “Heartland” olarak tanımladığı Avrasya’nın merkezine hakim olan gücün dünyaya hakim olacağı tezinde, “Sovyetler Birliği” bu sahaya hakim olmasına rağmen dünya hakimiyetini sağlayamamış olması önemli bir tarihsel örnek teşkil eder. Bu kara gücü teorilerine karşılık, Amerikalı stratejist Alfred Thayer Mahan ise “deniz hâkimiyetinin” bir devletin küresel güç olmasındaki en kritik faktör olduğunu savunmuştur.

Devletin Coğrafi Unsurları ve Sınırları

Devlet, belirli bir toprak parçası üzerinde egemenlik kuran siyasi bir organizasyondur. İlk devletlerin “İlk Çağ”da ortaya çıktığı kabul edilir. Bir devletin iklim, yer şekilleri, büyüklüğü ve doğal zenginlikleri gibi özellikleri, onun “yatay ve stabil” boyutunu, yani fiziksel zeminini oluşturur. Devletlerin sınırları sadece karada değil, deniz ve havada da devam eder. Bir ülkenin egemenlik haklarını kullandığı deniz parçasına genel olarak “kara suları” denir ve bu sınır uluslararası anlaşmalarla genellikle kıyıdan “12 mil” olarak belirlenmiştir. Kıyı devletlerinin denizdeki ekonomik kaynaklardan yararlanma hakkı ise “Özel Ekonomik Bölge” (EEZ) olarak tanımlanır ve kıyıdan “200 mil” uzağa kadar uzanır. Benzer şekilde, bir ülkenin kendi toprakları üzerindeki dikey uzantı ise onun egemen “hava sahasını” oluşturur.

Coğrafyanın Tarih ve Toplum Üzerindeki Etkileri

Coğrafi faktörler, insanlık tarihini ve toplumsal yapıları derinden etkilemiştir. Dünya üzerindeki en kalabalık ve yoğun nüfuslu bölgelerin ortaya çıkmasındaki temel etken, bu alanların yüksek “tarımsal kapasiteye” sahip olmasıdır. “Coğrafi Keşifler”, Avrupalıların “şeker kamışı” gibi yeni tarım bitkileriyle tanışmasını sağlamıştır. Sömürgecilik döneminin sona ermesinin temel nedeni ise, sömürge altındaki toplumların başlattığı ulusal “bağımsızlık hareketleridir”.

Jeopolitik Kavramı ve Modern Uygulamalar

“Jeopolitik” terimi, ilk kez İsveçli bilim insanı Rudolf Kjellén tarafından kullanılmıştır. Bu kavram, coğrafyanın devletlerin dış politikaları ve uluslararası ilişkileri üzerindeki etkisini ifade eder. Jeopolitik analizlerde, bir devletin sadece kaynaklarının potansiyeli ve çeşitliliği değil, aynı zamanda coğrafi konumu da büyük önem taşır. Örneğin, devletlerin sadece denize kıyısı olması değil, hangi denizlere kıyısı olduğu da stratejik önemini belirler.

Sonuç

Siyasi coğrafya, devletlerin kuruluşundan küresel güç mücadelelerine kadar siyasi olayların mekânsal boyutunu anlamak için vazgeçilmez bir perspektif sunar. Ratzel’in organik devletinden Mackinder’ın Heartland teorisine uzanan klasik kuramlar, günümüzün karmaşık jeopolitik dinamiklerini yorumlamak için hala geçerli ve aydınlatıcı birer çerçeve sağlamaktadır.

1- Pivot sahaya (heart land) hâkim olmasına rağmen dünya hâkimiyetini sağlayamayan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

A) ABD
B) Sovyetler Birliği
C) Çin
D) İngiltere
E) Almanya

Cevap : B) Sovyetler Birliği

Açıklama : Halford Mackinder’ın “Heartland” (Pivot Saha) teorisine göre, bu geniş Avrasya kara kütlesine hakim olan güç dünya hakimiyetine yaklaşır. Sovyetler Birliği, tarihsel olarak bu bölgeye büyük ölçüde hakim olmasına rağmen, küresel hakimiyeti tam olarak sağlayamamıştır.

2- Bugünkü bilimsel niteliğiyle siyasi coğrafya hangi yüzyılda ortaya çıkmıştır?

A) 15. yüzyıl
B) 17. yüzyıl
C) 19. yüzyıl
D) 21. yüzyıl
E) 12. yüzyıl

Cevap : C) 19. yüzyıl

Açıklama : Siyasi coğrafya, modern bilimsel bir disiplin olarak özellikle Friedrich Ratzel’in çalışmalarıyla 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmıştır.

3- “Bir organizma olarak nitelediği devletin varlığını devam ettirebilmesi ve gelişmesinin saha kazanmasıyla mümkün olabileceği fikrini savunmuş ve bunun için devletin gerektiği takdirde kuvvete başvurmasının meşru olabileceğini ifade etmiştir.”
Yukarıda belirtilen fikir aşağıdaki siyasi coğrafyacılardan hangisine aittir?

A) A. T. Mahan
B) K. Haushofer
C) N. Spykman
D) Strabon
E) F. Ratzel

Cevap : E) F. Ratzel

Açıklama : Verilen tanım, devleti canlı bir organizmaya benzeten ve “yaşam alanı” (Lebensraum) kavramıyla devletin büyüme ve saha kazanma ihtiyacını savunan Alman siyasi coğrafyacı Friedrich Ratzel’e aittir.

4- Kaynakların potansiyeli, çeşitliliği ve dağılışı yerleşme ve nüfus dağılışını etkilediği gibi, devletlerin ….. da/de etkilemiştir.
Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) dağılışını
B) alanını
C) sayısını
D) yönetim biçimlerini
E) alanının şeklini

Cevap : A) dağılışını

Açıklama :

5- Sömürgecilik Dönemi’nin sona ermesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) İmparatorlukların yıkılması
B) Sanayileşme ve gelişmeyle rekabetin artması ve sömürge toplumların bağımsızlık hareketleri
C) Sömürgeci devletlerin sömürgelerine bağımsızlık vermeleri
D) Küresel ticaretin hız kazanması
E) Sömürgeci devletlerin zayıflaması

Cevap : B) Sanayileşme ve gelişmeyle rekabetin artması ve sömürge toplumların bağımsızlık hareketleri

Açıklama : Sömürgecilik döneminin sona ermesinin temel nedenleri arasında, küresel sanayileşme ve gelişmeyle birlikte sömürge sisteminin ekonomik olarak sürdürülemez hale gelmesi, sömürgeci devletler arasındaki rekabetin artması ve en önemlisi sömürge altındaki toplumların ulusal bağımsızlık hareketlerinin güçlenmesi yer almaktadır.

6- Aşağıdaki fikirlerden hangisi İbn Haldun’a aittir?

A) Devlet de bir canlı, fert gibi biyolojik organizmadır. Kurulur, büyür ve genişler ve nihayetinde ölür, yani varlığı ortadan kalkar.
B) Devletin ülkesi genişledikçe devlet idaresinin tek elde toplanması zorunluktur.
C) Soğuk iklim insanları zekidir. Fakat soğuk iklim bölgeleri devlet kurmaya elverişli değildir.
D) Devlet tabiatın eseridir.
E) İnsan doğaya karşı daima mücadele etmelidir.

Cevap : A) Devlet de bir canlı, fert gibi biyolojik organizmadır. Kurulur, büyür ve genişler ve nihayetinde ölür, yani varlığı ortadan kalkar.

Açıklama : İbn Haldun, Mukaddime adlı eserinde devletin tıpkı bir canlı gibi doğduğunu, gençleştiğini, olgunlaştığını ve nihayetinde çöktüğünü, yani biyolojik bir organizma gibi bir yaşam döngüsü olduğunu savunmuştur.

7- “Pivot Saha veya Heart Land” tanımlaması aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) Spykman
B) Ratzel
C) Aristo
D) Haushofer
E) Mac Kinder

Cevap : E) Mac Kinder

Açıklama : “Pivot Saha” veya “Heartland” (Kalpgah) kavramı, siyasi coğrafyanın önemli isimlerinden Sir Halford Mackinder tarafından ortaya atılmıştır.

8- Uluslararası anlaşmalara göre, kıyı devletlerinin denizlerdeki sınırı, istisnalar hariç, kıyıdan kaç mil uzaklıktaki deniz alanlarını içine alır?

A) 3
B) 16
C) 12
D) 6
E) 20

Cevap : C) 12

Açıklama : Uluslararası Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne göre, kıyı devletlerinin karasuları genişliği, istisnalar dışında, kıyıdan itibaren 12 deniz milidir.

9- Aşağıdakilerden hangisi Avrupa’da yaşayanların coğrafya keşifleriyle varlığını öğrendikleri tarım bitkilerindendir?

A) Şeker kamışı
B) Şeker pancarı
C) Pamuk
D) Buğday
E) Elma

Cevap : A) Şeker kamışı

Açıklama : Coğrafi Keşiflerle birlikte, Avrupalılar Amerika kıtasından mısır, patates, domates, tütün gibi birçok yeni tarım bitkisini öğrenmişlerdir. Şeker kamışı da bu dönemde yaygınlaşan, özellikle sömürgeci ekonomilerde önemli yer tutan bir üründür. (Şeker pancarı, buğday, elma zaten Avrupa’da biliniyordu).

10- “Jeopolitik” kavramını ilk defa hangi araştırmacı kullanmıştır?

A) F. Ratzel
B) Lucretius
C) Rudolf Kjellen
D) Aristo
E) Karl Haushofer

Cevap : C) Rudolf Kjellen

Açıklama : “Jeopolitik” (Geopolitik) terimini ilk kez 1899 yılında kullanan İsveçli siyaset bilimci ve coğrafyacı Rudolf Kjellén’dir.

11- Deniz hâkimiyetinin sağlanması devletin coğrafi konumu, fiziki şekli, genişliği, nüfus miktarı, millî niteliği ve idari özelliklerine bağlıdır. Deniz hâkimiyeti karalara dayanarak kurulmakta ve geliştirilmektedir.
Yukarıdaki görüş aşağıdaki bilim insanlarından hangisine aittir?

A) A. T. Mahan
B) K. Ritter
C) F. Ratzel
D) K. Haushofer
E) J. Bodin

Cevap : A) A. T. Mahan

Açıklama : Verilen görüş, deniz gücünün (sea power) uluslararası siyasetteki önemini vurgulayan ve deniz hakimiyetinin bir devletin gücü ve refahı için kritik olduğunu savunan Amerikalı deniz stratejisti Alfred Thayer Mahan’a aittir.

12- Aristo’ya göre hangi iklim kuşağı devlet kurmaya ve geliştirmeye elverişlidir?

A) Soğuk kuşak
B) Orta iklim kuşağı
C) Sıcak kuşak
D) Tropikal kuşak
E) Ekvatoral kuşak

Cevap : B) Orta iklim kuşağı

Açıklama : Aristo’ya göre, aşırı sıcak veya aşırı soğuk iklimlerin aksine, “orta iklim kuşağında” yaşayan insanlar, ılıman iklimin sağladığı denge sayesinde daha zeki, cesur ve dolayısıyla devlet kurmaya ve geliştirmeye daha elverişlidir.

13- İlk devletler hangi çağda ortaya çıkmıştır?

A) Prehistorik Çağ
B) Neolitik Çağ
C) Orta Çağ
D) Yakın Çağ
E) İlk Çağ

Cevap : E) İlk Çağ

Açıklama : İlk devlet benzeri oluşumlar ve şehir devletleri, yazının icadı ile başlayan “İlk Çağ” (Antik Çağ) döneminde, özellikle Mezopotamya ve Mısır gibi uygarlıklarda ortaya çıkmıştır.

14- “Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi”yle tespit edilen ve kıyı devletleri için denizden yararlanabilecekleri alanı ifade eden “Özel Ekonomik Bölge”, kıyıdan ne kadar uzaklıktaki alanı kapsar?

A) 12 mil
B) 200 mil
C) 100 mil
D) 50 mil
E) 150 mil

Cevap : B) 200 mil

Açıklama : Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne (UNCLOS) göre, kıyı devletlerinin deniz kaynaklarını araştırma ve kullanma konusunda münhasır haklara sahip olduğu “Özel Ekonomik Bölge” (Exclusive Economic Zone – EEZ), kıyıdan itibaren 200 deniz miline kadar uzanır.

15- Ülkelerin hava yolu araçlarının uçuşu konusunda egemen olduğu sahanın genel adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uçuş rotası
B) Uçuşa yasak bölge
C) Uçuş kontrol alanı
D) Hava sahası
E) Uçuş alanı

Cevap : D) Hava sahası

Açıklama : Bir ülkenin kendi toprakları ve karasuları üzerindeki dikey uzantısını da içeren, hava yolu araçlarının uçuşu konusunda egemenlik haklarını kullandığı alana “hava sahası” denir.

16- “Organismus” teorisi aşağıdakilerden hangisi tarafından ortaya atılmıştır?

A) Haushofer
B) Spykman
C) De La Blache
D) Ratzel
E) Ritter

Cevap : D) Ratzel

Açıklama : Devleti canlı bir organizmaya benzeten ve organik devlet teorisi olarak da bilinen “Organismus” teorisi, Alman coğrafyacı Friedrich Ratzel tarafından ortaya atılmıştır.

17- “Devletlerin sadece deniz kıyısında olmaları değil, hangi denize veya denizlere kıyılarının olduğu da önemlidir.”
Buna göre, aşağıdaki devletlerden hangisinin diğerlerine göre daha az şanslı olduğu söylenebilir?

A) Japonya
B) Panama
C) Türkiye
D) Danimarka
E) İsveç

Cevap : E) İsveç

Açıklama :

18- Bugün dünya nüfus dağılışı incelendiğinde dikkati çeken kalabalık ve yoğun nüfuslu bölgelerin bu özelliğindeki temel (asıl) etken aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ulaşım
B) Sanayi
C) Tarımsal kapasite
D) Yer şekilleri
E) Ham petrol zenginliği

Cevap : C) Tarımsal kapasite

Açıklama : Dünya üzerindeki en kalabalık ve yoğun nüfuslu bölgelerin (örn. Doğu Asya, Güney Asya, Avrupa’nın bazı bölgeleri) temel nedeni, tarihsel olarak yüksek “tarımsal kapasiteye” sahip verimli topraklarda ortaya çıkan ziraat devrimleri ve bunun getirdiği gıda güvenliğidir. Sanayi ve ulaşım daha sonraki yoğunlaşmalara katkıda bulunmuştur.

19- İklim, jeomorfolojik özellikler, sahanı şekli ve büyüklüğü, coğrafi konumu ile sahip olduğu doğal zenginlikler bir ülkenin ve siyasi bölgenin hangi boyutunu oluşturur?

A) Zaman
B) Çapraz
C) Dikey – dinamik
D) Yatay – stabil
E) Diyagonal

Cevap : D) Yatay – stabil

Açıklama : Bir ülkenin iklimi, yer şekilleri (jeomorfolojik özellikler), büyüklüğü, coğrafi konumu ve doğal zenginlikleri gibi özellikler, onun “yatay” (fiziki/mekânsal) ve genellikle “stabil” (değişmesi zor) olan boyutunu oluşturur. Bu kavramlar, siyasi coğrafyada bir devletin doğal zeminini ifade eder.

20- Devletlerin sınırları içindeki deniz parçasını belirten genel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kıyıdan itibaren 12 mil genişliğindeki deniz alanı
B) Yakın sular
C) Kıyı suları
D) Kara suları
E) Kıta sahanlığını kaplayan deniz alanı

Cevap : D) Kara suları

Açıklama : Devletlerin kendi egemenlikleri altında bulunan, kıyılarından belirli bir mesafeye kadar uzanan deniz parçasına “kara suları” denir. Uluslararası hukukta genellikle 12 deniz mili olarak belirlenmiştir.