Enerji ve Alternatif Enerji Kaynakları 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Enerji, insanlık medeniyetinin gelişimindeki en temel itici güçtür. Toplumların ve ekonomilerin yapısı, kullandıkları enerji kaynaklarının türü ve yoğunluğu ile doğrudan ilişkilidir. Enerjiye duyulan ihtiyacın sürekli artması, mevcut “enerji kaynaklarının önem kazanmasına” ve yeni arayışların tetiklenmesine neden olmaktadır. Bu makalede, Sanayi Devrimi öncesinden günümüze enerji kaynaklarının tarihsel evrimi, tüketim ve kalkınma arasındaki ilişki ve başlıca enerji türleri incelenecektir.

Enerjinin Tarihsel Evrimi

Sanayi Devrimi öncesi dönemde kullanılan insan, hayvan gücü ve odun gibi düşük enerji yoğunluklu kaynaklar, üretimin “küçük ve dağınık” atölyelerde, yavaş bir hızda ve büyük ölçüde aynı yöntemlerle yapılmasını zorunlu kılmıştır. 1900-1950 yılları arasında dünya enerji kullanımındaki en yüksek paya sahip olan “kömür”, Sanayi Devrimi’nin ana yakıtı olmuştur. Özellikle demir-çelik endüstrisinde kullanılan “kok kömürü”, hammaddesi “taş kömürü” olan kritik bir üründür. 20. yüzyılın başlarında, yaklaşık 1910’da dizel motorun icadıyla petrole olan talep büyük bir artış göstermiştir. Dünya enerji tüketimindeki asıl patlama ise İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, “1950’li yıllardan itibaren” yaşanmıştır. Bu dönemde piyasaya sürülen bol ve ucuz petrol, kömür kaynakları kısıtlı olan “Japonya” gibi ülkelerin hızla sanayileşmesine olanak sağlamıştır.

Enerji, Tüketim ve Kalkınma

Bir ülkenin gelişmişlik düzeyi ile enerji tüketimi arasında doğrudan bir bağ vardır. Gelişmiş ve geri kalmış ülkeler arasındaki en belirgin farklardan biri, “kişi başına tükettikleri enerji miktarıdır”. Günümüz sanayileşmiş ülkelerinin en ortak özelliği, “enerji tüketimlerinin fazla olmasıdır”. Kişi başına tüketilen enerji miktarının artması, genellikle artan sanayileşme ve teknoloji kullanımı ile birlikte “refah düzeyinin yükselmesi” sonucunu doğurur. Enerji tüketimini artıran temel nedenler arasında hayat standardının yükselmesi, sanayileşme ve şehirleşme yer alır.

Enerji Kaynakları ve Türleri

Enerji kaynakları, ticari olup olmamalarına ve yenilenebilirlik durumlarına göre sınıflandırılabilir. Piyasada alınıp satılmayan ve yerel olarak kullanılan “tezek” gibi kaynaklar, “gayriticari enerji kaynaklarına” bir örnektir. Kaynaklar ayrıca yenilenebilir ve yenilenemeyen olarak ikiye ayrılır.

Fosil Yakıtlar (Yenilenemeyen): Milyonlarca yıl önce oluşmuş bu kaynaklar arasında kömür, petrol ve doğal gaz bulunur. 2003-2020 yılları arasında bir ton kömürün satış fiyatı, piyasa koşullarına göre 50-147 dolar aralığında dalgalanmıştır.

Biyokütle: Fidanlar, ağaç dalları, hayvansal atıklar ve diğer organik maddelerden elde edilen bir enerji türüdür; “fosil enerji kaynakları” bu gruba dahil değildir.

Hidroelektrik: Dünya barajları üzerine yapılan bir rapora göre, 24 ülke toplam elektrik üretiminin yüzde 90’ından fazlasını hidroelektrik santralleri vasıtasıyla karşılamaktadır.

Nükleer Enerji: Yenilenemeyen bir kaynak olan nükleer enerji, Japonya gibi ülkelerin 2020 yılı toplam enerji tüketiminde önemli bir paya (yaklaşık %36) sahip olmuştur.

Küresel Enerji Kurumları ve İklim Değişikliği

Küresel petrol piyasasını düzenlemek ve üye ülkelerin çıkarlarını korumak amacıyla Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC), 1960 yılında kurulmuştur. Enerji tüketiminin artmasıyla birlikte ortaya çıkan en önemli sorun ise iklim değişikliğidir. “Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli” (IPCC), 1750-2011 yılları arasında insan faaliyetleri nedeniyle m² başına düşen ısınma artışının 2,29 Watt düzeyinde olduğunu raporlamıştır.

Sonuç

Enerji kaynakları, toplumların tarihsel gelişimini ve refah düzeyini belirleyen en temel faktörlerden biri olmuştur. Kömürle başlayan sanayileşme serüveni, petrol ve doğal gazla devam etmiş, günümüzde ise yenilenebilir kaynaklar ve nükleer enerji gibi alternatiflerle çeşitlenmiştir. Ancak artan enerji talebinin iklim değişikliği üzerindeki etkileri, geleceğin enerji politikalarının sürdürülebilirlik ve verimlilik ekseninde şekillenmesini zorunlu kılmaktadır.

1- 1950 yılı sonrasında dünya piyasalarıa büyük miktarda ve ucuz olarak sürülen petrol, kömür kaynaklarına yeteri kadar sahip olmayan hangi ülkenin sanayileşmesine olanak sağlamıştır?

A) Fransa
B) İngiltere
C) Çin
D) Almanya
E) Japonya

Cevap : E) Japonya

Açıklama : İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde, kömür kaynaklarına sahip olmayan Japonya gibi ülkeler, dünya piyasalarında bol ve ucuz bulunan petrol sayesinde hızla sanayileşmiş ve ekonomik olarak güçlenmiştir.

2- Aşağıdakilerden hangisinde yoğun miktarda enerji tüketen bölgelerin dağılışları ve sınırlarının zaman içinde değişikliğe uğrayabilmesinin nedenlerinden biri verilmiştir?

A) Doğalgaz tüketiminin önem kazanması
B) Tüketim dağılışını oluşturan faktörlerin değişimi
C) Yoğun enerji üreten bölgelerin değişimi
D) Tüketilen petrol miktarının azalması
E) Tüketimin yeni boyutlar kazanması

Cevap : E) Tüketimin yeni boyutlar kazanması

Açıklama :

3- Aşağıdakilerden hangisinde World Commission on Dams Report’a göre toplam elektrik üretimlerinin yüzde 90’ını hidroelektrik santralleri vasıtasıyla karşılayan ülke sayısı verilmiştir?

A) 14
B) 7
C) 24
D) 35
E) 45

Cevap : C) 24

Açıklama :

4- Aşağıdakilerden hangisinde biyokütle enerji kaynaklarından biri verilmemiştir?

A) Fidanlar ve ağaç dalları
B) Fosil enerji kaynakları
C) Şehirsel atıkları da içeren bütün organik maddeler
D) Hayvanlar ve bunların atıkları
E) Gıda sanayi atıkları

Cevap : B) Fosil enerji kaynakları

Açıklama : Biyokütle, canlı veya kısa süre önce yaşamış organik maddelerden elde edilen enerji kaynağıdır. Fosil enerji kaynakları (kömür, petrol, doğal gaz) ise milyonlarca yıl önce oluşmuş ve yenilenemeyen kaynaklardır, biyokütle enerji kaynağı değildir.

5- Aşağıdakilerden hangisinde günümüzün sanayileşmiş ülkelerinin dikkat çeken ortak özelliklerinden biri verilmiştir?

A) Kömür tüketiminin fazla olması
B) Elektrik tüketiminin azalması
C) Odun tüketiminin artması
D) Enerji tüketimlerinin fazla olması
E) Okullaşma oranının gerilemesi

Cevap : D) Enerji tüketimlerinin fazla olması

Açıklama : Günümüzün sanayileşmiş ülkelerinin en dikkat çeken ortak özelliklerinden biri, yüksek teknoloji ve sanayi faaliyetleri nedeniyle kişi başına düşen “enerji tüketimlerinin fazla olması”dır.

6- Kok kömürü üretiminde yararlanılan enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Linyit
B) Petrol
C) Doğal gaz
D) Odun kömürü
E) Taş kömürü

Cevap : E) Taş kömürü

Açıklama : Kok kömürü, yüksek sıcaklıkta oksijensiz ortamda ısıtılarak içindeki uçucu maddelerin uzaklaştırılmasıyla elde edilen bir üründür ve hammaddesi “taş kömürü”dür.

7- Aşağıdakilerden hangisinde petrole olan talebin büyük miktarda artmasına neden olan diesel motorun icat edildiği yıl verilmiştir?

A) 1935
B) 1890
C) 1930
D) 1910
E) 1937

Cevap : D) 1910

Açıklama :

8- 1900-1950 yılları arasında dünya enerji kullanımında en yüksek paya sahip enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uranyum
B) Doğal gaz
C) Jeotermal enerji
D) Petrol
E) Kömür

Cevap : E) Kömür

Açıklama : 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyılın ilk yarısında, Sanayi Devrimi’nin ve demiryollarının yaygınlaşmasının etkisiyle dünya enerji kullanımında en yüksek paya sahip kaynak “kömür” olmuştur.

9- Aşağıdakilerden hangisinde kişi başına tüketilen enerji miktarı arttıkça insan hayatında karşılaşılan değişikliklerden biri verilmiştir?

A) Refah düzeyinin yükselmesi
B) İhtiyaçların azalması
C) Gelir kaybına uğraması
D) Yoksulluk düzeyinin artması
E) Boş zamanlarının artması

Cevap : A) Refah düzeyinin yükselmesi

Açıklama : Kişi başına düşen enerji tüketimi, sanayileşme, teknoloji kullanımı ve genel yaşam standartlarının bir göstergesidir. Enerji tüketiminin artması, genellikle ekonomik büyüme ve dolayısıyla “refah düzeyinin yükselmesi” ile ilişkilidir.

10- Aşağıdakilerden hangisinde OPEC’in kuruluş yılı verilmiştir?

A) 1960
B) 1950
C) 1970
D) 1940
E) 1980

Cevap : A) 1960

Açıklama : Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC), 1960 yılında Bağdat’ta toplanan konferans sonucunda kurulmuştur.

11- Aşağıdakilerden hangisinde gayriticari enerji kaynaklarından biri verilmiştir?

A) Nükleer enerji
B) Kömür
C) Tezek
D) Elektrik
E) Petrol

Cevap : C) Tezek

Açıklama : Gayriticari enerji kaynakları, piyasada alınıp satılmayan, genellikle yerel ve ilkel yöntemlerle elde edilen enerji türleridir. “Tezek”, bu tür kaynaklara bir örnektir. Kömür, petrol, elektrik ve nükleer enerji ise ticari kaynaklardır.

12- Aşağıdakilerden hangisinde Sanayi Devrimi öncesi kullanılan enerji kaynaklarının enerji yoğunluğunun düşük olması nedeniyle ortaya çıkan atölye tipi üretimin özellikleri verilmiştir?

A) Seri üretim yapılabilmesi
B) Büyük miktarda ham madde işlenebilmesi
C) Büyük ve dağınık olması
D) Küçük ve dağınık olması
E) Küçük ve toplu olması

Cevap : D) Küçük ve dağınık olması

Açıklama : Sanayi Devrimi öncesinde kullanılan odun, insan ve hayvan gücü gibi düşük enerji yoğunluklu kaynaklar, üretimin küçük ölçekli atölyelerde ve coğrafi olarak dağınık bir şekilde yapılmasına neden olmuştur.

13- Aşağıdakilerden hangisi ekonomik açıdan gelişmiş ülkeler ile geri kalmış ülkelerin enerji tüketimi açısından sahip oldukları farklılıklardan biridir?

A) Kişi başına tükettikleri enerji miktarı
B) Nüfusun eğitim düzeylerinin farklı olması
C) Kırsal ekonominin ön planda olması
D) Enerji politikalarında fosil kaynaklara öncelik verilmesi
E) Yenilenebilir enerji kaynaklarını tüketmeye özen göstermeleri

Cevap : A) Kişi başına tükettikleri enerji miktarı

Açıklama : Ekonomik açıdan gelişmiş ülkeler ile geri kalmış ülkeler arasındaki en belirgin farklılıklardan biri, “kişi başına düşen enerji tüketimi miktarıdır”. Gelişmiş ülkelerde bu miktar çok daha yüksektir.

14- Aşağıdakilerden hangisinde Sanayi Devrimi öncesinde kullanılan enerji kaynaklarının sanayi faaliyetleri üzerindeki etkilerinden biri verilmiştir?

A) Üretim yöntemlerinin farklılaşması ve hızının aynı kalması
B) Üretim yöntemleri ve hızının aynı kalması
C) Üretim yöntemlerinin değişmemesi fakat daha hızlı yapılması
D) Endüstriyel faaliyetlerin gerilemesi ve hızlanması
E) Endüstriyel faaliyetlerin gelişmesi ve hızlanması

Cevap : B) Üretim yöntemleri ve hızının aynı kalması

Açıklama : Sanayi Devrimi öncesindeki enerji kaynaklarının (insan ve hayvan gücü, odun, su gücü vb.) kısıtlılığı, üretim yöntemlerinin ve hızının uzun süre boyunca aynı kalmasına neden olmuştur.

15- Aşağıdakilerden hangisinde enerjiye duyulan ve giderek büyüyen ihtiyacın enerji kaynaklarının üzerindeki etkilerinden biri verilmiştir?

A) Enerji kaynaklarının gözden düşmesi
B) Enerji kaynaklarının değerinin azalması
C) Enerji kaynaklarının fiyatının ucuzlaması
D) Enerji kaynaklarının önem kazanması
E) Yeni enerji kaynak arayışının sonlanması

Cevap : D) Enerji kaynaklarının önem kazanması

Açıklama : Enerjiye duyulan ihtiyacın sürekli artması, mevcut enerji kaynaklarının stratejik değerini ve “önemini artırmakta” ve yeni kaynak arayışlarını tetiklemektedir.

16- Dünya enerji tüketimi onar yıllık devreler halinde incelendiğinde, aşağıdakilerden hangisinde enerji tüketimindeki artışın hızlanarak yeni boyutlar kazandığı yıllar verilmiştir?

A) 1950’li yıllardan sonra
B) 1970’li yıllardan sonra
C) 1930’lu yıllardan sonra
D) 1960’lı yıllardan sonra
E) 1940’lı yıllardan sonra

Cevap : A) 1950’li yıllardan sonra

Açıklama : İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra başlayan ekonomik toparlanma ve küresel sanayileşme süreciyle birlikte, dünya genelinde enerji tüketimi “1950’li yıllardan sonra” hızlanarak yeni boyutlar kazanmıştır.

17- Aşağıdakilerden hangisinde 1750-2011 yılları arasında insanların faaliyetleri nedeniyle m2 başına düşen ısınma artışının 2,29 Watt düzeyinde olduğuna işaret eden raporu hazırlayan kurum verilmiştir?

A) Uluslararası Enerji Ajansı
B) Uluslararası Ormancılık Kuruluşu
C) Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli
D) Uluslararası Çalışma Örgütü
E) İklim ve Çevre Bakanlığı

Cevap : C) Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli

Açıklama : İnsan faaliyetlerinin iklim üzerindeki etkilerini bilimsel olarak değerlendiren ve raporlayan kurum “Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli” (IPCC)’dir. Bahsedilen 2.29 Watt’lık ısınma artışı, IPCC’nin raporlarında yer alan bir veridir.

18- Aşağıdakilerden hangisi enerji tüketim miktarının daima artma eğiliminde olmasının nedenlerinden biri değildir?

A) Hayat standardının yükselmesi
B) Turizm sektöründe yaşanan gelişmeler
C) Şehirlerde yaşayan nüfus miktarındaki artış
D) Sanayileşme faaliyetlerinin yaygınlık kazanması
E) Şehirlerin sayısındaki artış

Cevap : B) Turizm sektöründe yaşanan gelişmeler

Açıklama : Hayat standardının yükselmesi, sanayileşme, şehirleşme ve nüfus artışı gibi faktörler, enerji tüketimini artıran temel nedenlerdir. “Turizm sektöründe yaşanan gelişmeler” enerji tüketimini artırsa da, diğer şıklar kadar temel ve sürekli bir artış eğiliminin nedeni değildir.

19- Aşağıdakilerden hangisinde 2003-2020 yılları arasında bir ton kömürün satış fiyatı verilmiştir?

A) 164-203S
B) 30-40S
C) 50-147$
D) 35-45S
E) 15-30S

Cevap : C) 50-147$

Açıklama : 2003-2020 yılları arasındaki dünya kömür fiyatları, çeşitli ekonomik dalgalanmalar ve küresel talebe bağlı olarak 50-147 dolar aralığında seyretmiştir. (Bu bilgi, uluslararası kömür piyasası verilerine dayalıdır).

20- Aşağıdaki ülkelerden hangisi 2020 yılı toplam enerji tüketiminin yüzde 36’sını nükleer enerjiden karşılayan ülkedir?

A) Rusya Federasyonu
B) Japonya
C) Almanya
D) Norveç
E) Fransa

Cevap : E) Fransa

Açıklama : Yayınlanan soru kitapçığında cevap “Japonya” iken, daha sonra optik formda cevap “Fransa” olarak kabul edilmiştir.