Kuaterner Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Kuaterner Coğrafyası, Dünya’nın son 2.5 ila 3 milyon yıllık jeolojik geçmişini ve bu süreçte meydana gelen coğrafi değişimleri inceler. Bu dönemin en belirleyici iki özelliği, tekrarlayan büyük buzul çağları ve “ilk insanın ortaya çıkışıdır”. Jeolojik zaman cetvelinde Kuaterner, eskiden yeniye doğru sırasıyla “Pleistosen” (Buzul Çağı), “Holosen” (günümüz) ve insan etkisinin baskın hale geldiği, henüz resmiyet kazanmamış olan “Antroposen” olarak üç alt döneme ayrılır. Bu makalede, Kuaterner döneminin iklimsel döngüleri, bu dönemde aktif olan iç kuvvetler ve insan çağının başlangıcı ele alınacaktır.

Pleistosen’in Buzul ve Buzul Arası Döngüleri

Dünya tarihi boyunca toplamda beş büyük buzul dönemi yaşanmıştır. Kambriyen-Permiyen arasındaki ilk buzul dönemlerinden sonra ve Pleistosen’e kadar geçen uzun jeolojik süreçte, dünya iklimi genel olarak daha “sıcak” bir karakterde olmuştur. Pleistosen dönemi ise, soğuk ve buzulların genişlediği “glasiyal” dönemler ile sıcaklığın yükseldiği ve buzulların eridiği “interglasiyal” (buzul arası) dönemlerin birbirini takip etmesiyle karakterize edilir. Bu buzul arası dönemlerin ortalama olarak her 20.000-30.000 yılda bir tekrarlandığı görülmektedir. Bu iklim değişikliklerinin en önemli doğrudan etkisi, buzulların erimesi veya büyümesine bağlı olarak okyanuslarda yaşanan “deniz seviyesi değişiklikleridir”. Avrupa Alpleri’ndeki buzul dönemleri Günz, Mindel, Riss ve Würm olarak adlandırılırken, Kuzey Amerika’daki eşdeğerine “Wisconsin” denir.

Kuaterner’de Yeryüzünü Şekillendiren İç Kuvvetler

Kuaterner, aynı zamanda yerkabuğunun oldukça hareketli olduğu bir dönemdir. Levha tektoniği bu dönemin coğrafyasını şekillendiren en önemli iç kuvvettir. Dünyanın en büyük levhalarından biri olan “Pasifik Levhası”, bu hareketliliğin merkezinde yer alır. Akdeniz ise, “Afrika ve Avrasya” levhalarının birbirine doğru hareket etmesi sonucu kapanmaya devam eden bir iç denizdir. Levhaların birbirinden ayrıldığı Atlas Okyanusu ortasındaki sırt gibi “açılma sahalarında” ve Filipinler’deki Pinatubo Volkanı’nın da yer aldığı Pasifik “Ateş Çemberi” gibi dalma-batma zonlarında yoğun volkanik faaliyetler görülür. Volkanik püskürmeler, bazen fay hatları boyunca meydana gelir ve bunlara “çizgisel püskürmeler” denir. Türkiye’nin Genç Tektoniği de bu dönemin bir ürünüdür; horst-graben sistemleri ve deforme olmuş taraçalar bunun kanıtıyken, “paleosoller” (eski topraklar) doğrudan bir kanıt değildir. Kahramanmaraş gibi şehirlerin yüksek depremselliği ise “aktif fayların” varlığı ile açıklanır.

Antroposen: İnsan Çağı’nın Başlangıcı

Kuaterner’in son evresi, insan faaliyetlerinin gezegen üzerindeki etkisinin baskın hale geldiği “Antroposen” olarak adlandırılmaktadır. Bu yeni çağın başlangıcı, genellikle Sanayi Devrimi ve James Watt’ın buharla çalışan motoru 1760’larda icat etmesiyle ilişkilendirilir. Bu fikri popülerleştiren ve 2021’de vefat eden bilim insanı, çalışmaları klimatoloji bilimine temel oluşturan Nobel ödüllü kimyager Paul Crutzen’dir. Antroposen’in günümüzdeki en belirgin karakteristiği ise, insan faaliyetlerinin küresel ölçekte birbirine bağlandığı “Küreselleşme Çağı” olmasıdır.

Sonuç

Kuaterner Coğrafyası, gezegenimizin çok yakın geçmişini ve bugününü anlamak için kritik bir pencere sunar. Milyonlarca yıl süren iklim döngülerinden, yerkabuğunu şekillendiren levha hareketlerine ve son olarak insanın gezegen üzerindeki dönüştürücü gücünün ortaya çıktığı Antroposen’e kadar bu dönem, günümüz dünyasının fiziksel temellerini ve karşı karşıya olduğu çevresel zorlukları anlamamızı sağlar.

1- Tüm jeolojik devirler boyunca dünyanın buzullarla kaplandığı büyük iklim değişiklikleri kaç kez yaşanmıştır?

A) 3
B) 2
C) 4
D) 1
E) 5

Cevap : E) 5

Açıklama :

2- Dünyadaki ilk buzul dönemi olan Kambriyen’den Permiyen’e kadar olan dönemden sonra Pleistosen buzullaşmasına kadar geçen sürede dünya ikliminin genel olarak hangi karakterde olduğu söylenebilir?

A) Sıcak
B) Nemli
C) Soğuk
D) Serin
E) Ilık

Cevap : A) Sıcak

Açıklama : Kambriyen’den Permiyen’e kadar olan ilk buzullaşma dönemlerinden sonra ve Pleistosen’e kadar geçen uzun jeolojik süreçte, dünya iklimi genel olarak daha “sıcak” bir karakterde olmuştur.

3- Aşağıdakilerden hangisi Akdeniz Havzası, Avrupa ve Alpleri kapsayan buzul dönemlerine verilen isimlerden birisi olamaz?

A) Würm
B) Riss
C) Günz
D) Wisconsin
E) Mindel

Cevap : D) Wisconsin

Açıklama : Avrupa’da Alpler ve çevresi için tanımlanan buzul dönemleri (glasiyaller) Günz, Mindel, Riss ve Würm’dür. “Wisconsin”, Kuzey Amerika’da Pleistosen’in son büyük buzul dönemine verilen isimdir.

4- Pleistosen sırasında yaşanan iklim değişiklikleri, aşağıdakilerden hangisine doğrudan etki etmiştir?

A) Pedojenez süreçlerine
B) Akarsuların aşındırma ve biriktirme faaliyetlerine
C) Kurak bölgelerin iklim koşullarına
D) Deltaların gelişimine
E) Deniz seviyesi değişikliklerine

Cevap : E) Deniz seviyesi değişikliklerine

Açıklama : Pleistosen’de yaşanan iklim değişiklikleri, buzulların erimesi veya genişlemesiyle birlikte, yeryüzündeki su miktarında önemli değişimlere yol açmış ve bu durum doğrudan “deniz seviyesi değişikliklerine” etki etmiştir.

5- Aşağıdakilerden hangisinde Kuaterner’in alt dönem isimleri eskiden yeniye doğru olarak sıralanmıştır?

A) Pleistosen-Holosen-Antroposen
B) Antroposen-Holosen-Pleistosen
C) Pliosen-Holosen-Pleistosen
D) Pleistosen- Antroposen-Holosen
E) Pliosen-Pleistosen-Holosen

Cevap : A) Pleistosen-Holosen-Antroposen

Açıklama : Kuaterner dönemi, eskiden yeniye doğru sırasıyla Pleistosen (Buzul Çağı) ve Holosen (günümüz) olarak iki alt döneme ayrılır. Antroposen ise Holosen’in son kısmını kapsayan, insan etkisiyle ortaya çıktığı düşünülen yeni ve tartışmalı bir jeolojik çağdır.

6- Tamamen kırık hatlarına bağlı olarak faylar boyunca oluşmuş bulunan bu volkanizmaya fisür volkanizması ya da linear volkanizma da denir. Volkan konileri çoğu kez, fay hatlarının yönünü belirtecek şekilde, onun üzerinde büyüklü-küçüklü sıralanırlar. İzlanda Adasındaki kuzey-güney yönlü hat veya Endonezya adalar topluluğunun güneyindeki linear uzanış boyunca meydana gelmiş Karakatau, Marapi, Tambora gibi volkanlar, ülkemizde Kırıkhan-Hassa arasında ortaya çıkan genç bazaltlar, Karapınar çevresindeki maar’lar bölgesi bu tipe girerler.
Yukarıda özellikleri verilen volkanik püskürme tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çizgisel püskürmeler
B) Yüzeysel püskürmeler
C) Buzul altı püskürmeleri
D) Deniz altı püskürmeleri
E) Merkezî püskürmeler

Cevap : A) Çizgisel püskürmeler

Açıklama : Tanımı yapılan, kırık hatları (faylar) boyunca meydana gelen ve volkan konilerinin bu hatlar üzerinde sıralandığı volkanik püskürme tipine “çizgisel püskürmeler” veya “linear volkanizma” denir.

7- Yaklaşık 6000 km uzunluğundaki Atlas Okyanusu orta sırtında volkanizma görülmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yanal fayların bulunması
B) Açılma sahası olması
C) Bindirme sahası olması
D) Ters fayların bulunması
E) Oblik fayların bulunması

Cevap : B) Açılma sahası olması

Açıklama : Atlas Okyanusu ortasındaki sırt, levha tektoniği teorisine göre “açılma sahası” (diverjans) olarak adlandırılan bir bölgedir. Bu bölgede levhalar birbirinden uzaklaşmakta ve magma yüzeye çıkarak volkanik faaliyetlere neden olmaktadır.

8- Antroposen; insan çağı, daha doğrusu insanın dünyayı şekillendirmeyi sürdürdüğü ve hâlen içinde bulunduğumuz devre olarak da bilinir. 1750’lerde Avrupa’daki “Sanayi Devrimi” ile başlar. Özellikle 1763’te İskoçya’da buharla çalışan ilk motorun yapılması yeni bir devrin başlamasına neden oldu.
Yukarıdaki metinde anlatılan buluş kim tarafından gerçekleştirilmiştir?

A) Sir Isaac Newton
B) Albert Einstein
C) James Watt
D) Benjamin Franklin
E) Michael Faraday

Cevap : C) James Watt

Açıklama : Buharla çalışan motorun icadı, Sanayi Devrimi’ni başlatan en önemli gelişmelerden biridir ve 1760’lı yıllarda İskoç mühendis James Watt tarafından gerçekleştirilmiştir.

9- Aşağıdakilerden hangisi Ateş Çemberi denilen volkanik alanda bulunan bir ülkenin volkanıdır?

A) Hekla Volkanı – İzlanda
B) Nemrut Volkanı – Türkiye
C) Stromboli Volkanı – İtalya
D) Pinatubo Volkanı – Filipinler
E) Kiimanjaro Volkanı – Tanzanya

Cevap : D) Pinatubo Volkanı – Filipinler

Açıklama : Ateş Çemberi (Ring of Fire), Pasifik Okyanusu çevresindeki deprem ve volkan kuşağıdır. Filipinler, bu kuşakta yer alan bir ülkedir ve Pinatubo Volkanı da burada bulunur. Diğer volkanlar ise farklı coğrafi bölgelerdedir.

10- Türkiye’deki Genç Tektoniğin kanıtları sayıldığında, aşağıdakilerden hangisi bu kanıtlar arasında yer almamaktadır?

A) Deniz ve göl kıyılarımızda yalıtaşlarının; denizlerimizin kıyısında ise kokolitlerin, eolinitlerin ve rizolitlerin oluşumu
B) Kıyı, göl ve akarsu taraçalarının oluşması ve bu taraça yüzeylerinin ve depolarının deformasyona uğrayıp çarpılması
C) Kıyısı bulunan denizlerimizin şelf ve şev sahalarında sayısız denizaltı vadisi ve kanyonu oluşması
D) Yer yer paleosollerin bulunması
E) Yükselmelerle bir takım dağlar (horstʼlar) ve alçalmalarla ilgili bir takım ovalar (grabenler/alüvyal dolgulu çöküntü ovaları) oluşması

Cevap : D) Yer yer paleosollerin bulunması

Açıklama : Paleosoller, geçmiş jeolojik dönemlere ait fosil topraklardır ve Genç Tektonik’in (Neotektonik) doğrudan bir kanıtı değildir. Diğer şıklar (yalıtaşları, deformasyona uğramış taraçalar, horst ve grabenler) ise Türkiye’deki aktif tektonik süreçlerin göstergeleridir.

11- Aşağıdakilerden hangisi dünyadaki büyük levhalardan biridir?

A) Arabistan Levhası
B) Pasifik Levhası
C) Cocos Levhası
D) Juan de Fuca Levhası
E) Nazca Levhası

Cevap : B) Pasifik Levhası

Açıklama : Pasifik Levhası, dünyanın en büyük tektonik levhalarından biridir. Arabistan, Cocos, Juan de Fuca ve Nazca levhaları ise daha küçük levhalardır.

12- Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası incelendiğinde; Kahramanmaraş ili, neredeyse tamamı 1.derece olmak üzere en fazla depremselliğin olduğu sahalardan birisidir. Bunun sebebi aşağıdakilerden hangisi ile açıklanabilir?

A) Volkan topoğrafyasının gelişmemiş olması
B) Denize kıyısı olmaması
C) Karasal bir saha olması
D) Aktif fayların olması
E) Zengin yer üstü sularına sahip olması

Cevap : D) Aktif fayların olması

Açıklama : Kahramanmaraş, Türkiye’nin en önemli aktif fay hatlarından biri olan Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) üzerinde yer alması nedeniyle yüksek deprem riskine ve dolayısıyla en fazla depremselliğin olduğu sahalardan biridir. Bu durum “aktif fayların olması” ile açıklanır.

13- Aşağıdakilerden hangisi dünyadaki her an deprem üretebilen yanal atımlı (transform) aktif fay hatlarından biri değildir?

A) Batı Anadolu Fayı
B) Alp Fayı
C) Atakama Fayı
D) San Andreas Fayı
E) Herat Fayı

Cevap : A) Batı Anadolu Fayı

Açıklama :

14- Dünyada meydana gelen buzul ve buzul arası dönemlere bakıldığında; ortalama olarak buzul arası dönemler kaç yılda bir tekrarlanmaktadır?

A) 50.000 – 100.000
B) 5.000 10.000
C) 10.000-11.000
D) 1.000 2.000
E) 20.000 30.000

Cevap : E) 20.000 30.000

Açıklama :

15- Akdeniz, aşağıdaki hangi iki büyük plakanın birbirine bindirmesi sonucunda kapanmaya halen devam eden bir iç denizdir?

A) Avrasya – Büyük Okyanus
B) Afrika-Avrasya
C) Avrasya – Hint-Avustralya
D) Afrika – Güney Amerika
E) Avrasya – Kuzey Amerika

Cevap : B) Afrika-Avrasya

Açıklama : Akdeniz, Afrika ve Avrasya Levhalarının birbirine doğru hareket ederek çarpışması (bindirmesi) sonucunda kapanmaya devam eden bir iç denizdir.

16- Pleistosen sırasında yaşanan iklim değişiklikleri, aşağıdakilerden hangisine doğrudan etki etmemiştir?

A) Buzullaşmaya
B) İzostatik hareketlere
C) Kökeni glasiyal olmayan ara tabakalara
D) Deniz seviyesi değişikliklerine
E) Morfojenetik bölgelerin sahalarının kaymasına

Cevap : C) Kökeni glasiyal olmayan ara tabakalara

Açıklama : Pleistosen iklim değişiklikleri, buzullaşma, deniz seviyesi değişiklikleri (östazi), izostatik hareketler ve morfojenetik bölgelerin kaymasına doğrudan etki etmiştir. Ancak, “kökeni glasiyal olmayan ara tabakalar” ifadesi, glasiyasyonla ilişkisi olmayan bir birikimi ifade eder ve iklim değişikliklerinin doğrudan bir sonucu değildir.

17- Antroposen fikrini ortaya atan ve 2021’de Covid-19 gribine yakalanarak vefat eden bilim insanı Paul Crutzenʼin ihtisas alanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hidroloji
B) Jeoloji
C) Kimya
D) Jeomorfoloji
E) Klimatoloji

Cevap : E) Klimatoloji

Açıklama :

18- Aşağıdakilerden hangisi Kuaterner’in iki önemli özelliğinden birisidir?

A) Eğreltiler ile tek hücrelilerin ve balıkların yaşamaya başlaması
B) Volkan patlamaları, büyük gök taşı düşmeleri ve depremlerin oluşması
C) İlk insanın ortaya çıkışı
D) Çok hücrelilerin ve kuşların ortaya çıkışı
E) İlk dönemlerinde dinozorların yaşaması

Cevap : C) İlk insanın ortaya çıkışı

Açıklama : Kuaterner Dönemi, Pleistosen’in başlarından itibaren modern insan türünün (Homo sapiens) ve atalarının ortaya çıkışı ve evrimleşmesiyle karakterizedir.

19- – Sıcaklığın bugüne oranla daha düşük olması
– Belirli sınırlar içinde olmak üzere yağışın, özellikle kar halindeki yağışların artmış olması
Yukarıdaki ifadeler hangi iklim devresinin özellikleridir?

A) İnterglasyal
B) Glasiyal
C) Glasiyo-flüvyal
D) Glasiyolaküstr
E) İnterstadial

Cevap : B) Glasiyal

Açıklama : Verilen özellikler (bugüne göre daha düşük sıcaklık, kar yağışlarının artması) bir buzul döneminin, yani “Glasiyal” dönemin karakteristik özellikleridir.

20- Gerek dünyada ve gerekse insanın yaşadığı çevrede etkin bir şekilde görülmesinden dolayı Antroposen, jeolojik devirler içine sokulması bakımından tartışmalı dahi olsa, yaşadığımız son 250-300 yıllık süreyi kapsayan yeni bir dönem olarak kentleşme, sanayileşme, özellikle de “………. Çağı” olarak karşımızda durmaktadır.
Yukarıdaki metinde boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi getirilmelidir?

A) Küreselleşme
B) Bilgisayar
C) Uzay
D) Savaş ve Terör
E) Makineleşme

Cevap : A) Küreselleşme

Açıklama : Bu soru AUZEF soru kitapçığında ilk olarak “C) Uzay” cevabı ile kabul edilmiş, ancak optik formda doğru cevap “A) Küreselleşme” olarak düzeltilmiştir. Bu nedenle doğru cevap “A) Küreselleşme” olarak dikkate alınmalıdır.