Siyasi Coğrafya 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Siyasi coğrafya, coğrafi unsurların devletlerin yapısı, gücü, gelişimi ve uluslararası ilişkileri üzerindeki etkilerini inceleyen bir bilim dalıdır. Bir devletin küresel siyasetteki rolü, sadece nüfusunun veya yüzölçümünün büyüklüğüyle değil, bu coğrafi potansiyeli ne kadar verimli kullandığıyla da yakından ilişkilidir. Bu makalede, bir devletin gücünü şekillendiren coğrafi ve beşeri faktörler, tarihsel örnekler ve temel teoriler üzerinden ele alınacaktır.

Devlet Gücünün Temel Şartı: İstikrar ve Gelişmişlik

Bir devletin zengin potansiyelini ekonomik ve siyasi güce dönüştürebilmesinin en temel ve öncelikli şartı, “idari, siyasi ve ekonomik istikrarını sağlamasıdır”. Bu istikrar olmadan, fiziki kaynaklar etkili bir şekilde kullanılamaz. Örneğin, fiziki potansiyeli benzer olmasına rağmen Polonya’nın Almanya kadar küresel siyasette etkin olmaması, bu durumu açıklayan bir örnektir. Benzer şekilde, Hindistan’ın kalabalık nüfusuna rağmen henüz Almanya kadar etkili olamamasının nedeni, tam anlamıyla “gelişmiş, ileri bir devlet olmamasıdır”. Buna karşılık, Norveç gibi az nüfuslu bir ülke, sahip olduğu kaynakları istikrarlı bir şekilde yöneterek ileri bir gelişmişlik düzeyine ulaşabilmiştir. Gelişmemişlik veya geri kalmışlık, aynı zamanda kültürel farklılıkların gerginlik ve çatışma konusu haline gelmesinde de önemli bir faktördür.

Coğrafi Varlıklar ve Potansiyel

Bir devletin coğrafi varlıkları, potansiyelinin temelini oluşturur. Geniş bir sahaya sahip olmak, genellikle “iklim ve yer altı kaynakları açısından çeşitlilik” gibi bir avantaj sağlar; bu duruma en iyi örneklerden biri ABD’dir. Coğrafi konum da kritiktir. Örneğin, geniş düzlüklerden oluşan bir coğrafyaya sahip olan Polonya gibi “ova devletleri”, dağlık ülkelere göre daha fazla savunma kaygısı hisseder. “Afganistan” gibi denize kıyısı olmayan ülkeler ise ticari ve stratejik dezavantajlar yaşar. Tarımsal potansiyel, nüfus barındırma kapasitesini doğrudan etkiler. Güney ve Güneydoğu Asya’nın aşırı kalabalık olmasının temel nedeni, muson iklimi sayesinde “her yıl aynı araziden birden fazla ürün alınabilmesidir”. Bu açıdan “Türkiye”, sahip olduğu çeşitli iklimler sayesinde zengin bir tarım potansiyeline sahiptir.

Beşeri Faktörler: Nüfus, Kültür ve Deniz Gücü

Coğrafi potansiyelin güce dönüşmesi beşeri faktörlere bağlıdır. Bir ülkenin kalabalık nüfusu, askeri potansiyelinin yanı sıra, uluslararası ekonomi için büyük bir “pazar niteliği” taşımasıyla dikkat çeker. Devletler arası ilişkilerde ise “benzer kültürel özellikler” önemli bir rol oynar; ABD ve İngiltere arasındaki güçlü bağlar bunun en belirgin örneğidir. Denizlere hakimiyet de tarih boyunca bir güç unsuru olmuştur. Günümüzde en etkili ve fonksiyonel deniz gücüne sahip olan devlet “ABD”dir.

Tarihsel Perspektifler ve Teoriler

Tarih, coğrafyanın siyasi güç üzerindeki etkisini gösteren örneklerle doludur. 19. yüzyıl öncesinin en etkin siyasi gücü olan “İngiltere”, bu konumunu “siyasi birliğini erken sağlaması ve gelişmiş denizciliğine” borçludur. Sanayileşmesi için gereken hammaddeleri ise kendi adalarından değil, sömürgelerinden sağlamıştır. Alman coğrafyacı Friedrich Ratzel’in devleti canlı bir organizmaya benzeten ve “yaşam alanı” kazanması gerektiğini savunan teorisi, o dönemin devletlerini “yayılmacılık (emperyalizm)” konusunda teşvik etmiştir. Doğa-insan ilişkisine dair felsefi görüşler de çeşitlidir. Lucretius, “doğanın insanın hasmı olduğunu” savunurken, Jean Bodin insan zekasının doğal şartların üzerine çıkabileceğini belirtmiştir.

Sonuç

Bir devletin siyasi gücü, coğrafi potansiyel ile beşeri kapasitenin bir sentezidir. Almanya gibi çok sayıda komşusu olan bir ülkeden, Türkiye gibi kara ve deniz komşuları olan bir ülkeye kadar her devlet, kendi coğrafi gerçekliği içinde bir strateji geliştirir. Bu stratejinin başarısı, kaynaklarını ne kadar verimli kullandığına ve en önemlisi, iç istikrarını ne kadar sağlayabildiğine bağlıdır. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin 1936’da imzalanması gibi tarihi olaylar da, coğrafyanın siyasi kaderi nasıl şekillendirdiğinin unutulmaz örnekleridir.

1- Aşağıdaki devletlerden hangisi, diğerleri kadar geniş ve uygun konumda bir ülke olmamasına rağmen, küresel siyasette diğerlerinden daha etkilidir?

A) Sudan
B) Cezayir
C) Peru
D) Kongo Demokratik Cumhuriyeti
E) Finlandiya

Cevap : E) Finlandiya

Açıklama : Finlandiya, yüzölçümü ve nüfusu bakımından diğer seçeneklerdeki ülkelerden daha küçük olmasına rağmen, gelişmiş ekonomisi, istikrarlı siyasi yapısı ve teknolojik düzeyi sayesinde küresel siyasette daha etkili bir rol oynamaktadır. Diğer ülkeler ise potansiyellerine rağmen bu etkinliğe ulaşamamıştır.

2- Türkiye’nin kara ve deniz komşuları vardır.
Aşağıdaki devletlerden hangisi Türkiye’nin kara komşusu değildir?

A) Bulgaristan
B) Gürcistan
C) İran
D) Azerbaycan
E) Lübnan

Cevap : E) Lübnan

Açıklama : Türkiye’nin Lübnan ile doğrudan kara sınırı yoktur. Lübnan, Akdeniz’de yer alan bir komşudur, ancak kara komşusu değildir. Türkiye’nin kara komşuları arasında Bulgaristan, Gürcistan, İran, Azerbaycan (Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden), Irak, Suriye ve Yunanistan yer almaktadır.

3- 19. yüzyıl öncesi dünyanın en etkin siyasi gücü aşağıdakilerden hangisidir?

A) ABD
B) Rusya
C) Almanya
D) Fransa
E) İngiltere

Cevap : E) İngiltere

Açıklama : 19. yüzyıl öncesinde ve özellikle 18. yüzyılda, denizcilik ve sömürgecilikte en ileri seviyeye ulaşan, dünya genelinde en geniş topraklara hükmeden ve küresel ticareti kontrol eden en etkin siyasi güç “İngiltere” olmuştur.

4- Fiziki kaynakların yarattığı potansiyel, beşeri bakımdan iyi yönetilip değerlendirilemediği takdirde potansiyele uygun bir siyasi güç elde edilemez. Buna göre, bir devlet, yaklaşık olarak benzer potansiyele sahip fakat daha gelişmiş devletlerden siyasi güç ve etkinlik açısından geri kalır.
Bu duruma aşağıdaki hangi iki devlet örnek gösterilebilir?

A) Finlandiya – Macaristan
B) Polonya – Almanya
C) Çin – Avustralya
D) Avusturya – Yunanistan
E) Güney Afrika – Uganda

Cevap : B) Polonya – Almanya

Açıklama : Polonya, coğrafi konumu ve fiziki potansiyeliyle Almanya’ya benzer bir konumda olmasına rağmen, siyasi ve ekonomik gelişmeler açısından Almanya’dan geri kalmış ve küresel siyasette onun kadar etkin olamamıştır. Bu durum, fiziki potansiyelin tek başına siyasi güç yaratmaya yetmediğine bir örnektir.

5- Tek bir devlet iken çeşitli nedenlerle iki ayrı bağımsız devlete bölünen devletler vardır.
İç savaş sonucunda bölünerek iki bağımsız devlet kurulan ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Vietnam
B) Almanya
C) ABD
D) Mısır
E) Kore

Cevap : E) Kore

Açıklama :

6- Dünya nüfusunun kabaca yarısı güney – güneydoğu Asya ülkelerinde yer almaktadır.
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanayi bölgeleri bulunması ve çokluğu
B) Zengin maden kaynaklarına sahip olmaları
C) Her yıl aynı araziden birden fazla ürün alınması ve ürün çeşitliliği
D) Konumlarının ulaşıma uygun olması
E) Orman açısından zengin olmaları

Cevap : C) Her yıl aynı araziden birden fazla ürün alınması ve ürün çeşitliliği

Açıklama : Güney ve Güneydoğu Asya’da nüfus yoğunluğunun yüksek olmasının temel nedeni, muson ikliminin etkisiyle verimli tarım topraklarından her yıl birden fazla ürün alınabilmesi ve bu durumun geniş kitleleri besleyebilmesidir.

7- Aşağıdaki devletlerden hangisinin denize kıyısı yoktur?

A) Danimarka
B) Pakistan
C) Afganistan
D) Meksika
E) Türkiye

Cevap : C) Afganistan

Açıklama : Afganistan, denize kıyısı olmayan bir karasal ülkedir. Danimarka, Pakistan, Meksika ve Türkiye’nin ise denizlere kıyısı bulunmaktadır.

8- Yer yüzünde bazı devletler daha az, bazı devletler daha çok komşu devletle sınırlanmıştır.
Aşağıdaki ülkelerden hangisinin diğerlerine göre daha fazla komşusu vardır?

A) Belçika
B) İran
C) Almanya
D) Mısır
E) Polonya

Cevap : C) Almanya

Açıklama : Almanya, dokuz ülke ile kara sınırına sahiptir (Danimarka, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Avusturya, İsviçre, Fransa, Lüksemburg, Belçika, Hollanda). Bu, diğer şıklarda verilen ülkelerden daha fazla komşusu olduğu anlamına gelir.

9- Zengin potansiyel kaynakları olan bir devletin ekonomik olarak gelişip güçlenebilmesi için gerekli şartlar vardır.
Aşağıda verilen şartlardan hangisi diğerlerine göre öncelik taşır?

A) Siyasi ve ekonomik rejimini diğer devletlerle uyumlu hâle getirmesi
B) Diğer devletlerle ilişkilerini geliştirerek onlardan parasal ve teknolojik yardım alması
C) Nüfusunu arttırmak için nüfus arttırıcı politikalar uygulaması
D) İdari, siyasi ve ekonomik istikrarını (süreklilik) sağlaması ve birlik ve beraberlik içinde gelişmeye odaklanması
E) Kendi ülkesinde olmayan ham maddeleri edinmek için başka ülkelerle ticaretini arttırması ve pazar alanlarını geliştirmesi

Cevap : D) İdari, siyasi ve ekonomik istikrarını (süreklilik) sağlaması ve birlik ve beraberlik içinde gelişmeye odaklanması

Açıklama : Bir devletin zengin potansiyelini ekonomik ve siyasi güce dönüştürebilmesinin en temel ve öncelikli şartı, iç idari, siyasi ve ekonomik istikrarını sağlamasıdır. Diğer şartlar, bu istikrar sağlandıktan sonra daha kolay gerçekleştirilebilecek unsurlardır.

10- Benzer bazı kültürel özellikler, devletler arasındaki ekonomik ve siyasi ilişkilerin gelişmesindeki etkenlerden biridir.
Aşağıdakilerden hangisi yukarıda verilen tanıma uymaktadır?

A) Suriye – İtalya
B) Türkiye – Bulgaristan
C) ABD – İngiltere
D) Vietnam-Nijerya
E) Almanya – Rusya

Cevap : C) ABD – İngiltere

Açıklama : ABD ve İngiltere, ortak dil (İngilizce), benzer hukuk ve siyasi sistemler gibi “benzer kültürel özelliklere” sahip oldukları için ekonomik ve siyasi ilişkileri oldukça gelişmiştir. Diğer şıklar bu kadar belirgin bir kültürel benzerlik göstermez.

11- Aşağıdaki devletlerden hangisi en etkili ve en fonksiyonel deniz gücüne sahiptir?

A) ABD
B) Rusya
C) Brezilya
D) Çin
E) İngiltere

Cevap : A) ABD

Açıklama : Günümüzde en güçlü donanmaya ve en geniş küresel deniz operasyon kapasitesine sahip olan devlet “ABD”dir. Bu nedenle en etkili ve en fonksiyonel deniz gücüne sahiptir.

12- Aşağıdakilerden hangisi İngiltere’nin ilk sanayileşen ülke olmasını hazırlayan nedenlerden biri değildir?

A) Kendi ülkesinde, yani Britanya adalarında fazla ve çok çeşitli ham madde ve enerji kaynaklarına sahip olması
B) Diğer sömürgeci devletlere göre daha fazla ve çeşitli sömürgeye sahip olması
C) Birliğini diğer devletlere göre daha erken sağlayıp istikrarlı bir devlet olması
D) Denizcilikte gelişmiş olması ve denizlere hâkim olması
E) Dünya ticaretine hâkim olup zenginleşmesi ve sermaye elde etmesi

Cevap : A) Kendi ülkesinde, yani Britanya adalarında fazla ve çok çeşitli ham madde ve enerji kaynaklarına sahip olması

Açıklama : İngiltere, sanayileşmesi için gerekli olan hammaddeleri (pamuk, demir cevheri vb.) kendi ülkesinden değil, “sömürgelerinden” sağlamıştır. Kendi adalarında zengin ve çeşitli hammadde kaynaklarına sahip değildir. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.

13- Ova devletlerinin askerî açıdan savunma endişeleri nispeten yüksektir.
Buna göre, aşağıdaki devletlerden hangisi savunma kaygısını daha fazla hisseder?

A) Polonya
B) İspanya
C) Almanya
D) Arjantin
E) Türkiye

Cevap : A) Polonya

Açıklama : Polonya, geniş ve düz ovalardan oluşan coğrafyası nedeniyle tarih boyunca komşuları tarafından kolayca işgal edilebilmiş bir konumdadır. Bu durum, onu diğer dağlık veya stratejik açıdan daha korunaklı ülkelere göre daha fazla savunma kaygısı hissetmeye iter.

14- Ratzel devleti, gerektiğinde şiddete başvurarak mutlaka saha kazanması gereken, böylece organları için gerekli gıda ve diğer ihtiyaçlarını karşılayan ve tatmin eden bir canlı olarak tanımlamaktadır. Ratzel’e göre bunu yapmak doğaldır ve meşrudur veya haktır. Devlet bir organizma olarak kabul edilirse, ülkesi onun hayat sahasıdır. Hayat sahası yeterli gelmediği takdirde gerektiğinde savaşarak yeni sahalar eklenmelidir.
Yukarıdaki metinde ortaya atılan görüş zamanın devletlerini hangi siyasi konuda teşvik etmiştir?

A) Sanayileşme
B) Yayılmacılık (Emperyalizm) yöntemleriyle saha kazanma
C) Gelişme
D) Nüfusunun refahını arttırma
E) Ticari ilişkilerini geliştirme

Cevap : B) Yayılmacılık (Emperyalizm) yöntemleriyle saha kazanma

Açıklama : Friedrich Ratzel’in “organik devlet” ve “yaşam alanı” (Lebensraum) teorisi, devletlerin hayatta kalmak ve gelişmek için yeni sahalar kazanması gerektiğini savunduğundan, zamanın devletlerini “yayılmacılık (emperyalizm) yöntemleriyle saha kazanma” konusunda teşvik etmiştir.

15- Çeşitli iklim özelliklerinin hüküm sürdüğü ülkelerde tarım ürünleri de çeşitlidir. Bu durum gıda kaynakları açısından stratejik bir avantaj sağlar.
Aşağıdaki ülkelerden hangisi buna örnek gösterilir?

A) Türkiye
B) Kazakistan
C) Belarus
D) Cezayir
E) Slovakya

Cevap : A) Türkiye

Açıklama : Türkiye, Ege, Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimlerin bir arada görüldüğü bir ülke olması nedeniyle “çeşitli iklim özelliklerine” sahiptir. Bu çeşitlilik, zengin ve çeşitli tarım ürünleri yetiştirilmesine olanak sağlayarak gıda kaynakları açısından önemli bir stratejik avantaj sunar.

16- Öncelikle,….. birbirine uyumlu devletler bir “Ekonomik Birlik” içinde yer alırlar.
Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) ekonomik büyüklükleri
B) ekonomik ve siyasi sistemleri
C) tarımsal özellikleri
D) sanayi üretimleri
E) kültürel nitelikleri

Cevap : B) ekonomik ve siyasi sistemleri

Açıklama : Devletler arasında bir ekonomik birliğin kurulabilmesi için öncelikle “ekonomik ve siyasi sistemlerinin” birbirine uyumlu olması, yani bir konsensüs zeminine sahip olmaları gerekir. Bu uyum, işbirliğini ve entegrasyonu kolaylaştırır.

17- Yer şekillerinin çeşitli, farklı jeomorfolojik özelliklerin görüldüğü nispeten daha geniş alanlı ülkelerde yer altı kaynakları diğerlerine göre daha çeşitlidir.
Buna göre aşağıdaki ülkelerden hangisinin diğerlerine göre bu açıdan daha şanslı olduğu söylenebilir?

A) Japonya
B) Suudi Arabistan
C) Hollanda
D) ABD
E) Cezayir

Cevap : D) ABD

Açıklama : ABD, çok geniş bir alana, çeşitli yer şekillerine ve jeolojik yapılara sahip olduğu için yer altı kaynakları (petrol, doğal gaz, kömür, demir, altın vb.) bakımından diğerlerine göre çok daha “çeşitli ve şanslı” bir konumdadır.

18- Aşağıdakilerden hangisi devletin saha genişliğinin sağladığı bir avantaj olarak gösterilebilir?

A) Nüfusunun fazla olması
B) Alanının parçalı olması
C) Siyasi sınırlarının uzun olması
D) İklim ve yer altı kaynakları açısından çeşitliliğe sahip olması
E) Denize kıyısının olması

Cevap : D) İklim ve yer altı kaynakları açısından çeşitliliğe sahip olması

Açıklama : Bir devletin saha genişliği, genellikle farklı iklim kuşaklarını ve jeolojik yapıları içerdiği için “iklim ve yer altı kaynakları açısından çeşitliliğe sahip olması” gibi bir avantaj sağlar.

19- “Doğa insanın hasmıdır, insan doğaya güvenmemelidir.” fikri hangi düşünüre aittir?

A) İbn-i Haldun
B) Lucretius
C) Strabon
D) Aristo
E) Heredot

Cevap : B) Lucretius

Açıklama : “Doğa insanın hasmıdır” fikri, atomist bir filozof olan ve doğayı insanın kendisinden bağımsız, hatta düşman bir güç olarak gören “Lucretius”a aittir. Diğer filozoflar ise daha çok insan-doğa uyumunu veya doğanın insan için bir potansiyel barındırdığını vurgulamışlardır.

20- Montrö Boğazlar Sözleşmesi hangi yıl imzalanmıştır?

A) 1937
B) 1932
C) 1947
D) 1936
E) 1946

Cevap : D) 1936

Açıklama : Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20 Temmuz 1936’da İsviçre’nin Montrö şehrinde imzalanmıştır.