Dünya Bölgeleri: Ortadoğu 2024 Üç Ders Soruları

Giriş

Ortadoğu, küresel siyasette ve dünya coğrafyasında merkezi bir konuma sahip, zengin ve karmaşık bir bölgedir. Genellikle Suriye, Irak, İran ve Yemen gibi ülkeleri içeren bu coğrafi tanım, çoğunlukla “Afganistan” gibi Orta Asya ülkelerini dışında bırakır. Bu makalede, Ortadoğu’nun temel fiziki coğrafya özellikleri ile bu coğrafya üzerinde şekillenen beşeri ve siyasi yapıları incelenecektir.

Ortadoğu’nun Fiziki Coğrafyası

Bölgenin fiziki yapısı büyük bir çeşitlilik arz eder. İran’da yer alan ve ülkenin en yüksek zirvesi olan “Demavent”, “Elbruzlar” Dağ sırası üzerinde bulunur. Rusya ile Gürcistan arasındaki “Kafkas Dağları” üzerinde ise stratejik öneme sahip “Daryal Geçidi” yer alır. Hidrografik olarak bölge, sularını denize ulaştıramayan kapalı havzaları barındırır; bu “endoreik havzaların” en iyi örneklerine “Merkezi İran”da rastlanır. Bölgenin önemli akarsularından biri olan ve “Ürdün Nehri” olarak da bilinen “Şeria Nehri”, kutsal toprakların can damarıdır. İklimsel olarak ise, “Arap Platosu”nda karasallığın çok belirgin olmasının temel nedeni bölgedeki “basınç şartlarıdır”. Bu coğrafi çeşitlilik, bitki örtüsüne de yansır; bölgede Akdeniz bitki örtüsü ve step gibi formasyonlar görülürken, “Arktik sahaların bitki örtüsü” bulunmaz.

Ortadoğu’nun Ülke ve Beşeri Coğrafyası

Ortadoğu’daki ülkeler, kendilerine özgü coğrafi ve sosyal özelliklere sahiptir.

Arap Yarımadası: Suudi Arabistan coğrafi olarak Doğu, Batı, Güney ve Merkezi (Nejd) olmak üzere dört ana bölgeye ayrılır; “Kuzey Bölgesi” bu sınıflandırmada yer almaz. Birleşik Arap Emirlikleri’nin başkenti ve devletin merkezi “Abu Dabi”dir. Kuveyt’in Basra Körfezi’nde Bubiyan ve Faylaka gibi adaları bulunurken, “Socotra” adası Yemen’e aittir. Bölgenin en az nüfusa sahip ülkelerinden biri ise “Bahreyn”dir.

İran: Geniş bir coğrafyaya yayılan İran’ın komşuları arasında Türkiye ve Ermenistan yer alırken, “Gürcistan” ile doğrudan bir sınırı yoktur.

Levant Bölgesi: Lübnan’ın tarihsel çekirdeğini oluşturan ve “Asıl Lübnan” olarak adlandırılan bölge, ülkenin omurgası olan “Lübnan Dağlarıdır”. Bölge, tarih boyunca önemli çatışmalara sahne olmuştur; örneğin İsrail, 1967’deki Altı Gün Savaşı sırasında Golan Tepeleri’ni “Suriye”den almıştır.

Bölgesel Dinamikler: Tarım ve Göç

Ortadoğu’da tarım, su kaynaklarının sınırlılığı nedeniyle zorlu koşullar altında yapılır. Bölgenin kuzey kesimlerinde tarımsal faaliyetin alanını daraltan temel coğrafi faktör “relief” yani yer şekilleridir. Buna rağmen, “İsrail, Suriye, Lübnan ve Türkiye” gibi ülkeler, toplam arazilerinin beşte birinden fazlasını ekip biçerek bölgenin önemli tarım ülkeleri arasında yer alır; Birleşik Arap Emirlikleri ise bu grupta değildir. Bölge içi göçler de önemli bir beşeri dinamiktir. Bu göçler, Basra Körfezi’ndeki petrolün bulunması gibi ekonomik nedenlerin yanı sıra, siyasi anlaşmazlıklar ve sınır değişiklikleri gibi karmaşık faktörlerden de etkilenir; bu nedenle “siyasi sınırlarda meydana gelen değişimlerin etkisi yoktur” demek yanlıştır.

Sonuç

Ortadoğu, yüksek dağ geçitlerinden kapalı havzalara, verimli nehir vadilerinden geniş çöllere uzanan bir fiziki coğrafya mozaiğidir. Bu coğrafya, üzerinde yaşayan toplumların siyasi, sosyal ve ekonomik yapılarını derinden şekillendirmiştir. Bölgenin karmaşık siyasetini ve güncel meselelerini anlamak, bu coğrafi temelleri ve beşeri dinamikleri kavramaktan geçmektedir.

1- Orta Doğu’da endoreik havzaların en iyi örneklerine nerede rastlanmaktadır?

A) Batı Irak’ta
B) Merkezi İran’da
C) Doğu Irak’ta
D) Suudi Arabistan’ın kuzeyinde
E) Merkezi Suriye’de

Cevap : B) Merkezi İran’da

Açıklama : Endoreik havzalar, sularını denize ulaştıramayan kapalı havzalardır. Orta Doğu’da bu tür havzaların en iyi örnekleri, çok sayıda tuz gölü ve kapalı havzanın bulunduğu merkezi İran’da rastlanmaktadır.

2- Günümüzde Orta Doğu olarak adlandırılan bölgede aşağıdaki ülkelerden hangisi yer almaz?

A) Suriye
B) Irak
C) Yemen
D) Afganistan
E) Iran

Cevap : D) Afganistan

Açıklama : Afganistan, genellikle Orta Doğu değil, Orta Asya veya Güney Asya bölgelerinde yer alır. Diğer şıklarda yer alan ülkeler (Suriye, Irak, Yemen, İran) ise Orta Doğu bölgesinin bir parçası olarak kabul edilir.

3- Kuveyt, doğuda 195 km boyunca körfezden sınırlanmaktadır. Bu körfezde kara suları üzerinde 9 ada bulunmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu adalardan biri değildir?

A) Bubiyan
B) Socotra
C) Faylaka
D) Warbak
E) Maskan

Cevap : B) Socotra

Açıklama : Socotra, Yemen’e ait bir adadır. Bubiyan, Faylaka ve Warbah (Warba) ise Kuveyt’e ait adalardır. Maskan da Kuveyt’e ait bir adadır.

4- Orta Doğu’daki önemli akarsular arasında yer alan Şeria Nehri’nin diğer adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fırat
B) Dicle
C) Kura
D) Ürdün
E) Zayandehrud

Cevap : D) Ürdün

Açıklama : Şeria Nehri, Arapça adıdır ve Ürdün Nehri olarak da bilinir. İsrail, Filistin ve Ürdün arasında sınır oluşturan önemli bir akarsudur.

5- Kızıldeniz’de Yemen’in kontrolü altındaki adaların en büyüğü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bab al-Mandeb
B) Kamaran
C) Zabid
D) Socotra
E) Perim

Cevap : B) Kamaran

Açıklama :

6- Orta Doğu’da yalnızca dört ülke toplam arazilerinin 1/5’inden fazlasını ekip biçerler. Aşağıdakilerden hangisi bu ülkelerden biri değildir?

A) İsrail
B) Suriye
C) Birleşik Arap Emirlikleri
D) Lübnan
E) Türkiye

Cevap : C) Birleşik Arap Emirlikleri

Açıklama : Orta Doğu’da tarım arazisi oranı yüksek olan ülkeler İsrail, Suriye, Lübnan ve Türkiye’dir. Birleşik Arap Emirlikleri ise çoğunlukla çöl arazisinden oluştuğu için bu kategoride yer almaz.

7- Karasallığın Arap Platosu’nda çok belirgin olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rölyef
B) Düzlük alanların geniş yer kaplaması
C) Dağlarla ilişkiler
D) Göllerin azlığı
E) Basınç şartları

Cevap : E) Basınç şartları

Açıklama :

8- Orta Doğu yerine daha coğrafi (ya da daha kıtasal) olan Güneybatı Asya teriminin kullanılması gerektiğini savunan coğrafyacılar, sınırlarını çizerken bölgenin içine hangi ülkeyi katmaktadırlar?

A) Cezayir
B) Afganistan
C) Mısır
D) Fas
E) Tunus

Cevap : C) Mısır

Açıklama :

9- 5.669 metre yüksekliğindeki Demavent Zirvesi hangi dağ sıraları üzerinde bulunmaktadır?

A) Doğu Karadeniz Dağları
B) Köroğlu Dağları
C) Kafkaslar
D) Toros Dağları
E) Elbruzlar

Cevap : E) Elbruzlar

Açıklama : Demavent Zirvesi, 5.669 metre yüksekliğiyle İran’ın en yüksek dağıdır ve “Elbruzlar” (Elburz) Dağları üzerinde yer almaktadır.

10- Orta Doğu’nun kuzeyinde tarımsal faaliyetin alanını daraltan ve sınırlarını çizen coğrafi faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yağış
B) Su noksanlığı
C) Relief
D) Sıcaklık
E) Topraklar

Cevap : C) Relief

Açıklama :

11- Aşağıdaki ülkelerden hangisi İran’ın sınır komşuları arasında yer almaz?

A) Ermenistan
B) Gürcistan
C) Türkmenistan
D) Türkiye
E) Azerbaycan

Cevap : B) Gürcistan

Açıklama : Gürcistan, İran’ın doğrudan kara komşusu değildir. Ermenistan, Türkmenistan, Türkiye ve Azerbaycan ise İran’ın sınır komşularıdır.

12- Aşağıdakilerden hangisi Orta Doğu’da doğal bitki örtüsünde görülen farklılıklara göre ayrılan bölgelerden biri değildir?

A) Arktik sahaların bitki örtüsü
B) Akdeniz âleminin bitki örtüsü
C) Çöl sahalarının bitki örtüsü
D) Step bitki örtüsü
E) Nemli ve subtropikal ormanlar sahası

Cevap : A) Arktik sahaların bitki örtüsü

Açıklama : Orta Doğu, arktik (kutup) iklim kuşağında yer almadığı için “Arktik sahaların bitki örtüsü” bu bölgede görülmez. Diğer şıklar ise Orta Doğu’da görülen doğal bitki örtüsü bölgeleridir.

13- Aşağıdakilerden hangisi Suudi Arabistan’ın coğrafi açıdan bölündüğü dört bölgeden biri değildir?

A) Doğu Bölgesi
B) Güney Bölgesi
C) Batı Bölgesi
D) Kuzey Bölgesi
E) Merkezi Bölge ya da Nejd Bölgesi

Cevap : D) Kuzey Bölgesi

Açıklama : Suudi Arabistan coğrafi açıdan Doğu, Batı, Güney ve Merkezi (Nejd) olmak üzere dört ana bölgeye ayrılır. “Kuzey Bölgesi” bu sınıflandırmada yer almaz.

14- Daryal Geçidi hangi dağlar üzerinde bulunur?

A) Kafkas Dağları
B) Doğu Karadeniz Dağları
C) Zagroslar
D) Köroğlu Dağları
E) Toroslar

Cevap : A) Kafkas Dağları

Açıklama : Daryal Geçidi, Rusya ile Gürcistan arasındaki “Kafkas Dağları” üzerinde yer alan tarihi ve stratejik bir geçittir.

15- Orta Doğu’nun en az nüfusa sahip olan ülkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Katar
B) Umman
C) Bahreyn
D) İsrail
E) Kuveyt

Cevap : C) Bahreyn

Açıklama : Yüzölçümü ve nüfus bakımından Orta Doğu’nun en küçük ülkelerinden biri olan Bahreyn, bu nedenle en az nüfusa sahip ülkelerden biridir.

16- Lübnan’ın 1920’den önce Asıl Lübnan olarak da adlandırılan bölgesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Lübnan Dağları
B) Bekaa Vadisi
C) Kıyı Ovası
D) Anti-Lübnan Dağları
E) Beyrut Bölgesi

Cevap : A) Lübnan Dağları

Açıklama : Lübnan’ın 1920’den önce “Asıl Lübnan” olarak adlandırılan bölgesi, ülkenin omurgasını oluşturan “Lübnan Dağları” ve çevresindeki alanları kapsamaktadır.

17- Aşağıdakilerden hangisi bölge içi göçlerin başlıca özellikleri arasında yer almaz?

A) Siyasi sınırlarda meydana gelen değişimlerin etkisi yoktur.
B) Kıbrıs’tan Türkiye’ye göçler önemlidir.
C) Basra Körfezi kıyılarında petrolün bulunmasıyla Kuveyt, Katar, Bahreyn ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne olan göçler önemlidir.
D) Farklı dilleri konuşan, farklı dinlere inanan ve farklı etnik gruplara mensup olanlar arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle ortaya çıkmıştır.
E) Dürzilerin Lübnan’dan Suriye’ye göçleri önemlidir.

Cevap : A) Siyasi sınırlarda meydana gelen değişimlerin etkisi yoktur.

Açıklama : Bölge içi göçler, siyasi çatışmalar, savaşlar ve sınır değişiklikleri gibi siyasi gelişmelerden doğrudan etkilenir. Bu nedenle “siyasi sınırlarda meydana gelen değişimlerin etkisi yoktur” ifadesi yanlıştır.

18- Birleşik Arap Emirlikleri’nde ticari yaşamın ve devletin merkezi hangi emirliktir?

A) Acman
B) Füceyre
C) Dubai
D) Şarjah
E) Abu Dabi

Cevap : E) Abu Dabi

Açıklama : Birleşik Arap Emirlikleri’nde devletin başkenti ve siyasi merkezi “Abu Dabi”dir.

19- İsrail 1967’deki Altı Gün Savaşları sırasında Golan Tepeleri’ni hangi ülkeden almıştır?

A) İran
B) Lübnan
C) Irak
D) Ürdün
E) Suriye

Cevap : E) Suriye

Açıklama : İsrail, 1967’deki Altı Gün Savaşı sırasında Golan Tepeleri’ni Suriye’den almış ve o zamandan beri fiilen kontrolü elinde tutmaktadır.

20- Aşağıdakilerden hangisi Birleşik Arap Emirlikleri’nin başkentidir?

A) Şarjah
B) Ummül Kuveyn
C) Füceyre
D) Abu Dabi
E) Dubai

Cevap : D) Abu Dabi

Açıklama : Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), 7 emirlikten oluşan federal bir devlettir. Bu emirlikler arasında Abu Dabi, hem yüzölçümü olarak en büyük emirlik hem de ülkenin başkentidir. Yönetim merkezi, devlet başkanlığı konutu ve federal hükümet binaları burada bulunur.