Şehir Coğrafyası 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Şehir neresidir?” sorusuna kesin bir yanıt vermek, tanımının “zaman ve mekâna göre değişiklik göstermesi” ve “farklı bilim dalları tarafından inceleniyor olması” nedeniyle oldukça zordur. Şehir coğrafyası, bu karmaşık yapıyı coğrafi bir perspektifle ele alır. Şehirleri kırdan ayıran temel kriterler arasında nüfus miktarı, yoğunluğu ve ekonomik faaliyetlerin türü bulunur; “doğal nüfus artış hızı” ise tek başına bir ayrım kriteri değildir. Bu alandaki çalışmaları yönlendiren genel çerçevelere ise “paradigma” veya “bilimsel bakış açısı” denir.

Şehirlerin Tarihsel Gelişimi

Şehirlerin ortaya çıkışı, yaklaşık MÖ 10000 yıllarında gerçekleşen “birinci tarım devrimi” ile başlayan yerleşik hayata geçiş sürecinin bir sonucudur. Ünlü arkeolog Gordon Childe’a göre bir yerleşmenin şehir sayılabilmesi için anıtsal kamu yapıları, merkezi depolama ve sınıf toplumu gibi özelliklere sahip olması gerekir; “sulu tarım” ise bu sürecin bir ön koşuludur. Tarihsel şehir dokuları, kültürel mirasın önemli bir parçasını oluşturur. Örneğin, Sedat H. Eldem’e göre “Klasik Türk evinin” ana planında “sofalar, müştemilatı, geçit ve merdivenler” gibi iç mekân unsurları belirleyicidir.

Şehirlerin Yeri ve Konumu

Bir şehrin kurulduğu yerin coğrafi özellikleri (site), onun gelişimini derinden etkiler. “Hidrografik şartlar”, yer seçiminde tarih boyunca önemli bir rol oynamıştır; akarsu kenarlarında karşıya geçişin kolay olduğu noktalar veya mendereslerin iç büklümleri sıkça tercih edilmiştir. Topoğrafyanın eğim değerleri de şehir planlamasını etkiler; yüksek eğimli alanlarda yol yapım ve bakım maliyetleri artar ve bu durum cadde ve sokakların yönelimini belirler. Bazen doğal afetler, şehirlerin yer değiştirmesine neden olabilir. Türkiye’de “Erzincan” ve “Gediz”, büyük depremler sonrası yer değiştiren şehirlere örnektir.

Kentin İç Yapısı: Fonksiyonlar ve Morfoloji

Şehirler, farklı fonksiyonları bir araya getiren karmaşık organizmalardır. Bu fonksiyonlar birbirinden bağımsız değil, aksine sürekli etkileşim halindedir. Ekonomik faaliyetler birincil, ikincil ve üçüncül olarak sınıflandırılır; “ticaret” gibi hizmetler “üçüncül ekonomik faaliyetler” arasında yer alır. “Yaygın eğitim hizmetleri” ise şehrin kültür-sanat ve sosyal fonksiyonları başlığı altında değerlendirilir. Bir şehrin dış görünüşünü ve algısını ifade eden “şehir imajı” (townscape) ise, “cadde ve sokak sistemleri” ile “mimari üslup” gibi unsurlardan oluşur; “fizyolojik nüfus yoğunluğu” gibi demografik veriler bu imajın bir parçası değildir. Şehirlerin yol şebekeleri de farklı plan tiplerine sahiptir. “Organik planlı” yol şebekeleri topoğrafyayla uyumludur ve Osmanlı şehirlerinde sıkça görülür. Bunun zıttı olan “grid sistem” ise “ızgara planı” olarak da bilinir ve motorlu araç trafiği için organik sistemlere göre daha uygundur.

Kent Sistemleri ve Teoriler

Şehir coğrafyacıları, şehirleri ve aralarındaki ilişkileri açıklamak için çeşitli teoriler ve yöntemler geliştirmiştir. “Walter Christaller” tarafından geliştirilen “Merkezî Yerler Teorisi”, şehirlerin hiyerarşisini ve etki alanlarını açıklamaya çalışan en bilinen teorilerden biridir. Şehir coğrafyası çalışmaları, inceleme alanına göre de farklılaşır. Sadece bir şehrin kendi iç yapısını, örneğin “Erzurum şehrinin sit özelliklerini” inceleyen çalışmalar “intrametropolitan” olarak adlandırılır. Günümüzde ise CORINE gibi mekânsal veriler, şehir çalışmalarında sıkça kullanılmaktadır.

Sonuç

Şehir coğrafyası, antik kentlerin kuruluşundan modern metropollerin karşılaştığı çevresel sorunlara kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Şehirlerdeki “taşkın” riskinin, betonlaşma ve yerleşmenin taşkın yatağında kurulması gibi faktörlerle artması, coğrafi bilginin şehir planlaması için ne kadar hayati olduğunu göstermektedir. Kentleri anlamak, bu karmaşık ve dinamik yapıları coğrafi bir bütünlük içinde ele almakla mümkündür.

1- I. Ön ve Arka Bahçeler
II. Sofalar ve Müştemilatı
III. Geçit ve Merdivenler
Sedat H. Eldem’e göre yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Klasik Türk evinin ana planındaki unsurlardandır?

A) I ve II
B) Yalnız III
C) II ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız II

Cevap : C) II ve III

Açıklama : Sedat H. Eldem’in klasik Türk evleri üzerine yaptığı çalışmalara göre, evin ana planındaki unsurlar arasında “sofalar ve müştemilatı” ile “geçit ve merdivenler” yer almaktadır. Ön ve arka bahçeler ise evin dış mekânıyla ilgilidir.

2- I. Kentlerin beton asfalt gibi malzemelerle kaplanması
II. Yerleşmenin taşkın yatağında kurulması
III. Şehirlerin yüksek rakımda kurulması
Yukarıdaki seçeneklerden hangisi ya da hangileri şehirlerde taşkın görülmesinin sebeplerinden biridir?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) Yalnız I
D) II ve III
E) Yalnız III

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Kentlerin beton ve asfaltla kaplanması, yağmur suyunun toprağa sızmasını engelleyerek yüzeysel akışı hızlandırır. Ayrıca yerleşmenin taşkın yatağına kurulması da taşkın riskini artıran önemli bir faktördür. Yüksek rakımda kurulması ise genellikle taşkın riskini azaltır.

3- Aşağıdakilerden hangisi şehrin kültür-sanat ve sosyal fonksiyonları başlığı altında değerlendirilir?

A) Askerî hizmetler
B) Yaygın eğitim hizmetleri
C) Ulaşım hizmetleri
D) Güvenlik hizmetleri
E) İmar ve altyapı hizmetleri

Cevap : B) Yaygın eğitim hizmetleri

Açıklama : Yaygın eğitim hizmetleri (halk eğitim merkezleri, kütüphaneler, sanat atölyeleri vb.), şehrin kültür-sanat ve sosyal yaşamını destekleyen fonksiyonlar arasında yer alır.

4- Aşağıdakilerden hangisi intrametropolitan çalışmaya örnek olarak gösterilebilir?

A) Erzurum şehrinin sit özelliklerinin tespiti
B) Bazı şehirlerin diğer şehirlerden neden daha büyük olduğunun araştırılması
C) Moskova şehrinin etki alanı içinde bulunan şehirlerin incelenmesi
D) Cristaller’ın Almanya özelinde yaptığı çalışmaları Türkiye özelinde incelemek
E) Şehirler birbirleriyle nasıl bir ilişki içerisinde olduğunun tespiti

Cevap : A) Erzurum şehrinin sit özelliklerinin tespiti

Açıklama : İntrametropolitan çalışmalar, bir şehir veya metropolün kendi içindeki yapı ve özelliklerini inceler. “Sit özellikleri”, yani bir şehrin kurulduğu fiziksel coğrafi özellikler, bu tür bir çalışmaya örnektir.

5- Şehirlerin iktisadi faaliyetlerini inceleyen coğrafyacılar iktisadi faaliyetleri primer (birincil), seconder (ikincil) ve tersiyer (üçüncül) olmak üzere üç grupta incelenmektedir. Aşağıdakilerden hangisi üçüncül ekonomik faaliyetler için örnek olarak gösterilebilir?

A) Tarıma dayalı sanayi
B) Madencilik
C) Ticaret
D) Balıkçılık
E) Ormancılık

Cevap : C) Ticaret

Açıklama : Üçüncül (tersiyer) ekonomik faaliyetler, hizmet sektörünü kapsar. Ticaret, eğitim, sağlık, turizm gibi hizmetler üçüncül faaliyetlerdir. Tarım, balıkçılık, ormancılık ve madencilik birincil; tarıma dayalı sanayi gibi faaliyetler ise ikincil faaliyetlerdir.

6- Aşağıdaki bilim adamlarından hangisi merkezî yerler teorisinin sahibidir?

A) Alexander Humboldt
B) Alfred Wegener
C) Walter Cristaller
D) Friedrich Ratzel
E) Arnaldo Faustini

Cevap : C) Walter Cristaller

Açıklama : Merkezî yerler teorisi (Central Place Theory), yerleşmelerin büyüklükleri ve aralarındaki hiyerarşik ilişkileri açıklamak için Alman coğrafyacı “Walter Christaller” tarafından geliştirilmiştir.

7- I. Akarsuların kenarında kurulmuş olan şehirlerin genellikle menderesin iç büklümünde yer alması
II. Akarsu kenarında bulunan şehirlerin genellikle karşı kıyıya geçmenin en kolay olduğu noktada kurulması
III. Şehirlerde yüzeysel akışın kırlara göre çok daha kısa sürede maksimum noktasına ulaşması
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri şehirlerin yer seçiminde hidrografik şartların etkisine örnek olarak gösterilebilir?

A) I ve II
B) Yalnız III
C) II ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız II

Cevap : A) I ve II

Açıklama : Şehirlerin yer seçiminde akarsuların etkisi, mendereslerin iç büklümlerinin daha güvenli olması ve karşı kıyıya geçişin kolay olduğu noktaların tercih edilmesi gibi hidrografik faktörlerle ilgilidir. III. madde ise şehirleşmenin hidrografya üzerindeki etkisini gösterir, yer seçimi kararını değil.

8- I. Şehir tanımının zaman ve mekana göre değişiklik göstermesi
II. Şehirlerin farklı bilim dalları tarafindan inceleniyor oluşu
III. Her şehirde özel fonksiyonun bulunması
“Şehir neresidir?” sorusuna cevap vermek oldukça zordur. Bu zorluğun sebebi olarak yukarıdaki yargılardan hangisi ya da hangileri gösterilebilir?

A) I ve II
B) Yalnız II
C) II ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız III

Cevap : A) I ve II

Açıklama : “Şehir” kavramının tanımının zor olmasının temel nedenleri, hem zaman ve mekâna göre değişen kriterlere sahip olması (I) hem de farklı bilim dallarının (coğrafya, sosyoloji, tarih vb.) şehri kendi perspektiflerinden incelemesidir (II).

9- I. Cadde ve sokak sistemleri
II. Mimari üslup
III. Fizyolojik nüfus yoğunluğu
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri şehir imajının (townscape) oluşmasında etkili olan faktörlerden biri değildir?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) Yalnız II
D) Yalnız III
E) II ve III

Cevap : D) Yalnız III

Açıklama : Şehir imajı (townscape), şehrin dış görünüşünü ve algısını oluşturan unsurları ifade eder. Cadde ve sokak sistemleri ile mimari üslup bu imajın oluşmasında etkili faktörlerdir. Fizyolojik nüfus yoğunluğu ise şehrin gıda üretimi potansiyeliyle nüfus arasındaki ilişkiyi gösteren bir demografik veridir ve doğrudan şehir imajının bir parçası değildir.

10- Aşağıdakilerden hangisi şehir-kır ayrımında kullanılan kriterlerden biri değildir?

A) İkamet eden kişi sayısı
B) Kilometrekareye düşen nüfus miktarı
C) Doğal nüfus artış hızı
D) Nüfusun iş kollarına göre dağılımı
E) İdari statüsü

Cevap : C) Doğal nüfus artış hızı

Açıklama : Şehir-kır ayrımında kullanılan temel kriterler; nüfus miktarı, nüfus yoğunluğu, ekonomik faaliyetlerin (iş kolları) dağılımı ve idari statü gibi unsurlardır. “Doğal nüfus artış hızı” ise hem şehirde hem de kırda farklılıklar gösteren, ancak ayrım için tek başına bir kriter olmayan demografik bir veridir.

11- Gordon Childe’ye göre bir yerleşmenin şehir olarak kabul edilmesi için yerleşmede çeşitli durumların oluşmuş olması gerekir. Aşağıdakilerden hangisi bu şartlardan biri değildir?

A) Anıtsal kamu yapıları
B) Merkezi depolama
C) Sınıf toplumu
D) Sulu tarım
E) Uzun mesafeli ticaret

Cevap : D) Sulu tarım

Açıklama : Gordon Childe’in Neolitik Devrim ve Kent Devrimi teorisine göre, bir yerleşmenin şehir olarak kabul edilmesi için anıtsal yapılar, merkezi depolama, sınıf toplumu ve uzun mesafeli ticaret gibi unsurlar gereklidir. Sulu tarım, şehirleşmenin bir şartı değil, bir ön koşulu veya tarımsal gelişmenin bir parçasıdır.

12- I. Eğim değerleri arttıkça sıcaklık değerleri artar.
II. Eğim değerleri cadde ve sokakların yönelimini etkileyebilir.
III. Yüksek eğim değerlerinde yol yapım ve bakım maliyetleri daha yüksektir.
Topoğrafyanın eğim değerleri ve şehirler arasındaki ilişki için yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri söylenebilir?

A) I ve II
B) Yalnız I
C) Yalnız III
D) Yalnız II
E) II ve III

Cevap : E) II ve III

Açıklama : AUZEF’in yayınladığı kitapçıkta bu sorunun cevabı A olarak belirtilmiş olsa da, daha sonra yapılan düzeltme ile optik formlarda doğru cevap E olarak kabul edilmiştir. Bu durum, ilk kitapçıktaki cevabın hatalı olduğunu ve doğru bilginin E şıkkı olduğu kabul edilmiştir.

13- I. Topoğrafya ile uyumludur.
II. Diğer bir adı grit sistemdir.
III. Osmanlı şehirlerinde sıkça gözlenir.
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri organik planlı yol şebekesi ile ilgili yanlış bir bilgidir?

A) II ve III
B) Yalnız I
C) I ve II
D) Yalnız III
E) Yalnız II

Cevap : E) Yalnız II

Açıklama : Organik planlı yol şebekesi, topografyaya uyumlu olarak kendiliğinden gelişen bir yapıdır ve Osmanlı şehirlerinde sıkça gözlenir. “Grit sistem” ise bu şebekenin aksine, ızgara planlı ve düzenli yol sistemlerini ifade eder. Dolayısıyla II. madde yanlış bir bilgidir.

14- Şehir fonksiyonları ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Kentsel fonksiyonlar zaman içinde güçlenebilir,
B) Bazı şehirlerde özel fonksiyonlar vardır.
C) Şehir kır ayrımında kullanılabilir.
D) Birbirinden bağımsızdırlar.
E) Kentsel fonksiyonlar şehrin etki alanını belirler.

Cevap : D) Birbirinden bağımsızdırlar.

Açıklama : Kentsel fonksiyonlar (sanayi, ticaret, eğitim vb.) birbirinden bağımsız değildir, aksine birbirleriyle karmaşık bir etkileşim ve bağımlılık içindedir. Örneğin, sanayi fonksiyonu, ulaşım ve ticaret fonksiyonlarını etkiler. Bu nedenle ifade yanlıştır.

15- Grid sistem ile alakalı aşağıdakilerden hangisi doğrudur? (Soru iptal edilmiştir.)

A) Çıkmaz sokaklara sık rastlanır.
B) Yollar kısa mesafelerde yön değiştirmektedir.
C) Zaman içinde, plansız bir şekilde oluşmuştur.
D) İlk defa 18. yüzyılda kullanılmaya başlanmıştır.
E) Izgara planı olarak da bilinir.

Cevap : B) Yollar kısa mesafelerde yön değiştirmektedir.

Açıklama :

16- Cadde ve sokak sistemleri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Cadde ve sokakların planlanması aynı zamanda parselizasyon için de bir araçtır.
B) Modern planlama uygulamalarında yolun genişliği ile kat sayıları arasında bir orantı vardır.
C) Arazinin eğimli olduğu bir sahada grid sistemi uygulamak zordur.
D) Cadde ve sokak sistemlerinin planlaması İlk Çağ uygarlıklarına kadar uzanmaktadır.
E) Motorlu araçlar için organik yol sistemleri diğerlerinden daha uygundur.

Cevap : E) Motorlu araçlar için organik yol sistemleri diğerlerinden daha uygundur.

Açıklama : Organik yol sistemleri (plansız ve dolambaçlı) motorlu araç trafiği için uygun değildir. Motorlu araçlar için daha geniş, düzenli ve düzgün yol hatları sunan “grid” veya “ızgara” sistemleri daha uygundur.

17- Şehirlerin gelişmesinde önemli bir rolü olan birinci tarım devrimi ne zaman gerçekleşmiştir?

A) MS 1500
B) MÖ 50000
C) MÖ 1000
D) MS 1000
E) MÖ 10000

Cevap : E) MÖ 10000

Açıklama : Birinci tarım devrimi (Neolitik Devrim), insanların avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarım ve hayvancılığa geçtiği, yaklaşık olarak MÖ 10000 yıllarında başlamıştır.

18- Paradigma nedir?

A) Çok merkezli şehir yapısı
B) Posibililst görüş
C) Kentsel yapılma türü
D) Bilimsel bakış açısı
E) Kentsel aglomerasyon alanları

Cevap : D) Bilimsel bakış açısı

Açıklama : Paradigma, bir bilim dalında veya araştırma alanında hakim olan, temel varsayımları, kavramları ve yöntemleri içeren “bilimsel bir bakış açısı” veya düşünce çerçevesidir.

19- I. Erzincan
II. Gediz
III. Çorlu
Yukarıdaki yerleşmelerden hangisi ya da hangileri deprem nedeniyle yer değiştiren şehirlere/ilçelere örnek olarak gösterilebilir?

A) II ve III
B) Yalnız I
C) Yalnız II
D) Yalnız III
E) I ve II

Cevap : E) I ve II

Açıklama : Erzincan (1939) ve Gediz (1970), büyük depremler sonrası tamamen veya kısmen yer değiştirerek yeniden kurulan şehir/ilçe merkezlerine örnek olarak gösterilebilir. Çorlu bu tür bir yer değiştirme yaşamamıştır.

20- CORINE Arazi Örtüsü (CLC) adı verilen mekânsal verilerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Küresel çapta veriler sunar.
B) Şehir çalışmalarında kullanılır.
C) İlk veri seti 1990 yılına aittir.
D) Üç çeşit arazi kullanım kalıbı sunar.
E) En son verileri 2012 yılına aittir.

Cevap : B) Şehir çalışmalarında kullanılır.

Açıklama :