Coğrafi Bilgi Sistemleri 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), coğrafi veya mekânsal verileri toplamak, saklamak, yönetmek, analiz etmek ve görselleştirmek için kullanılan bir sistemdir. Bu teknolojinin kökenleri, 19. yüzyılda Dr. John Snow’un Londra’daki “kolera” salgınını haritalandırarak kaynağını bulmasına kadar uzanır. Bilgisayar temelli ilk CBS projesi ise 1960’larda “Kanada’da” geliştirilmiştir. 1990-2000 yılları arası, bu teknolojinin yaygınlaştığı ve “ticarileştiği” dönem olmuştur. Bu makalede, CBS’nin temelini oluşturan veri modelleri, projeksiyon sistemleri ve modern yazılım uygulamaları incelenecektir.

CBS’nin Temel Bileşenleri: Veri Modelleri

CBS’de coğrafi veriler, temel olarak iki farklı modelle temsil edilir: raster ve vektör. “Raster” veri modeli, yeryüzünü “kare” piksellerden oluşan bir grid yapısıyla temsil eder. “Vektör” modeli ise nokta, çizgi ve poligon gibi geometrik şekiller kullanır. Noktasal kesin koordinat verdiği için vektör modeli, raster modelden daha hassastır. Bir nokta verisi oluşturulduğunda, o noktanın “X ve Y koordinatları” otomatik olarak öznitelik tablosuna eklenir. Veri toplama aşamasında ise arazi ölçümleri, uzaktan algılama ve GPS gibi yöntemler kullanılır; “entegrasyon” ise verileri birleştirme işlemidir, bir toplama yöntemi değildir. Sayısal Arazi Modeli gibi yüzey verileri genellikle piksellerle, yani raster veri modeliyle temsil edilir.

Yeryüzünü Düzleme Aktarmak: Projeksiyonlar

“Harita projeksiyonu”, küresel yeryüzünün iki boyutlu bir düzlemde matematiksel veya geometrik ilişkilerle temsil edilmesi işlemidir. Her projeksiyon belirli bir özelliği korurken diğerlerini bozar. Projeksiyonlar korudukları özelliklere göre sınıflandırılabilir; örneğin bazı projeksiyonlar “açı” ölçümlerini korur. Farklı coğrafi bölgeler için farklı projeksiyon tipleri daha uygundur. Kutuplar gibi alanların haritalanmasında en yaygın kullanılan sistem “düzlemsel” (azimuthal) projeksiyondur. Bu projeksiyonlar, ülkelerin ulusal koordinat sistemlerinin temelini oluşturur. Örneğin, Türkiye için 6°’lik UTM dilim sisteminde kullanılan orta meridyenler “27°, 33°, 39° ve 45°”dir.

CBS Yazılımları ve Uygulamaları

CBS, farklı amaçlara hizmet eden çeşitli yazılımlar ve sistemler bütünüdür. “NetCAD” gibi yazılımlar daha çok CAD (Bilgisayar Destekli Tasarım) odaklıyken, “Intergraph” gibi yazılımlar askeri çalışmalarda tercih edilmektedir. En yaygın kullanılan yazılımlardan biri olan ArcGIS’in masaüstü versiyonlarında, “ArcCatalog” arayüzü veri tabanı tasarlamak için kullanılırken, “ArcToolbox” ise karmaşık mekânsal analizlerin yapıldığı arayüzdür. CBS, farklı kullanım amaçlarına göre de sınıflandırılır. Geliştiricilerin kendi uygulamalarını yaratmasını gerektiren CBS türü ise “Developer CBS” olarak adlandırılır. CBS’nin uygulama alanları oldukça geniştir; yer bilimleri, mühendislik, tarım ve arkeoloji bu alanlardan bazılarıdır, “biyomedikal” ise doğrudan bir uygulama alanı değildir. “Kent Bilgi Sistemi” ise konumsal bilgi sistemlerine verilebilecek en iyi örneklerden biridir.

Sonuç

Coğrafi Bilgi Sistemleri, coğrafi veriyi bilgiye dönüştürerek karar verme süreçlerini destekleyen güçlü bir teknolojidir. Veri modellerinin temel farklılıklarından, yeryüzünü haritaya aktaran projeksiyon sistemlerine ve bu verileri işleyen modern yazılımlara kadar her bir bileşeni, dünyayı daha iyi anlamak ve yönetmek için kritik bir rol oynamaktadır.

1- Aşağıdakilerden hangisi daha çok askerî çalışmalarda tercih edilen CBS yazılımıdır?

A) MapInfo
B) QGIS
C) Intergraph
D) Esri
E) NetCAD

Cevap : C) Intergraph

Açıklama : Intergraph, özellikle savunma, güvenlik ve devlet kurumları için coğrafi bilgi sistemleri çözümleri sunan ve bu nedenle askeri çalışmalarda sıklıkla tercih edilen bir yazılımdır.

2- Aşağıdakilerden hangisi raster ve vektör veri modelinin farklılıklarından biri değildir?

A) Raster veri modeli vektör veri modelinden daha hassastır ve noktasal kesin koordinat verir.
B) Raster veri modeli bindirme analizlerinde daha avantajlıyken vektör veri modeli şebeke analizlerinde daha avantajlıdır.
C) Raster veri modelinin temel veri elemanı piksel, vektör veri modelinin temel veri elemanı ise noktadır.
D) Raster veri modelinde boş pikseller de saklandığı için veri büyüklüğü disk ortamında daha fazla yer tutar. Vektör veri modelinde sadece harita elemanlarının nokta koordinatları saklandığı için diskte daha az yer tutar.
E) Raster veri modelinde veri büyüklüğü harita yoğunluğuna bağlı değilken vektör veri modelinde veri büyüklüğü harita yoğunluğuna bağlıdır.

Cevap : A) Raster veri modeli vektör veri modelinden daha hassastır ve noktasal kesin koordinat verir.

Açıklama : Tam tersi, vektör veri modeli noktasal kesin koordinatlarla çalıştığı için daha hassastır. Raster veri modeli, piksel boyutuna bağlı olduğu için vektöre göre daha az hassastır. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.

3- Aşağıdakilerden hangisi raster verilerde kullanılan en yaygın geometrik şekildir?

A) Dikdörtgen
B) Üçgen
C) Daire
D) Kare
E) Beşgen

Cevap : D) Kare

Açıklama : Raster veri modeli, yeryüzünü eşit boyutlu hücrelere veya “kare” piksellere bölerek temsil eder. Bu nedenle kare, en yaygın kullanılan geometrik şekildir.

4- Aşağıdaki verilerden hangisi veri üretimi sırasında bir nokta verisinin tablosuna otomatik olarak eklenir?

A) Adı
B) Alan bilgisi
C) Dairesellik indeksi
D) X ve Y koordinatları
E) Çevre uzunluğu bilgisi

Cevap : D) X ve Y koordinatları

Açıklama : CBS’de bir nokta verisi oluşturulduğunda, o noktanın coğrafi konumunu belirten “X ve Y koordinatları” otomatik olarak öznitelik tablosuna eklenir. Alan ve çevre bilgisi ise çizgi veya poligon verileri için geçerlidir.

5- Aşağıdakilerden hangisi daha çok CAD yazılımı olarak kullanılmaktadır?

A) MapInfo
B) QGIS
C) NetCAD
D) Esri
E) ENVI

Cevap : C) NetCAD

Açıklama : NetCAD, Türkiye’de geliştirilmiş ve özellikle mühendislik, mimarlık, harita ve imar uygulamalarında “CAD (Bilgisayar Destekli Tasarım)” yazılımı olarak yaygın bir şekilde kullanılan bir programdır.

6- Aşağıdakilerden hangisi yazılım geliştirme yeteneklerinin olmasını zorunlu tutan CBS türüdür?

A) Masaüstü CBS
B) Sunucu CBS
C) Developer CBS
D) Web CBS
E) Mobil CBS

Cevap : C) Developer CBS

Açıklama : “Developer CBS”, geliştiricilerin kendi coğrafi bilgi sistemi uygulamalarını, modüllerini veya bileşenlerini oluşturmaları için kullanılan bir CBS türüdür. Bu, doğal olarak yazılım geliştirme yeteneklerinin olmasını zorunlu tutar.

7- Aşağıdakilerden hangisi coğrafi veri toplama yöntemlerinden biri değildir?

A) Arazi ölçümleri
B) Uzaktan algılama
C) Tarama
D) Entegrasyon
E) GPS

Cevap : D) Entegrasyon

Açıklama : Coğrafi veri toplama yöntemleri arasında arazi ölçümleri (total station), uzaktan algılama (uydu görüntüleri), tarama (analog haritaların dijitale aktarılması) ve GPS (uydu navigasyon sistemi) bulunur. “Entegrasyon” ise farklı veri setlerinin birleştirilmesi işlemidir, bir veri toplama yöntemi değildir.

8- Bilgisayar temelli ilk CBS projesi aşağıdaki ülkelerden hangisinde uygulanmıştır?

A) ABD
B) Kanada
C) Almanya
D) İngiltere
E) Fransa

Cevap : B) Kanada

Açıklama : Bilgisayar temelli ilk coğrafi bilgi sistemi (CBS), 1960’lı yıllarda Roger Tomlinson tarafından Kanada’da, Canada Geographic Information System (CGIS) adıyla geliştirilmiştir.

9- Aşağıdakilerden hangisi coğrafi bilgi sistemlerinin katman yapısı ve veri tipi uyarınca doğru bir eşlemedir?

A) Otobüs – Durağı – Poligon
B) Sayısal Arazi Modeli – Piksel
C) Parsel – Nokta
D) Göl – Çizgi
E) Ağaç – Çizgi

Cevap : B) Sayısal Arazi Modeli – Piksel

Açıklama : Sayısal Arazi Modeli (DEM), raster veri modelini kullanır ve temel veri elemanı pikseldir. Diğer eşleşmeler yanlıştır: Otobüs durağı nokta, parsel poligon, göl poligon, ağaç ise nokta olarak temsil edilir.

10- Aşağıdakilerden hangisi 1990-2000 tarih aralığında CBS’nin tarihsel sürecindeki döneme karşılık gelmektedir?

A) Gerileme
B) Gelişme
C) Başlangıç
D) Ticarileşme
E) Durgunluk

Cevap : D) Ticarileşme

Açıklama : 1990’lı yıllar, coğrafi bilgi sistemleri teknolojisinin daha geniş kitlelere yayıldığı, yazılım ve donanım fiyatlarının düştüğü ve bu alandaki ürünlerin “ticarileşme” ve yaygınlaşma dönemidir.

11- Aşağıdakilerden hangisi ArcGIS yazılımlarının masaüstü versiyonlarında karmaşık mekânsal analizlerin yapıldığı (yakınlık analizi, veri dönüşümü vb.) ara yüzdür?

A) ArcToolbox
B) ArcScene
C) ArcMap
D) ArcCatalog
E) ArcGlobe

Cevap : A) ArcToolbox

Açıklama : ArcGIS masaüstü yazılımlarında, jeo-işlem araçlarının bulunduğu ve karmaşık mekânsal analizlerin (yakınlık analizi, mekansal birleştirme gibi) yapıldığı ana arayüz “ArcToolbox”tır.

12- Aşağıdakilerden hangisi Türkiye için 6°lik genişlikli dilim orta meridyenleridir?

A) 37°, 43°, 49°, 55°
B) 17°, 23°, 29°, 35°
C) 27°, 33°, 39°, 45°
D) 47°, 53°, 59°, 65°
E) 57°, 63°, 69°, 75°

Cevap : C) 27°, 33°, 39°, 45°

Açıklama : Türkiye’nin coğrafi konumu ve 6°’lik UTM dilim sistemine göre, Türkiye için kullanılan orta meridyenler 27°, 33°, 39° ve 45°’dir.

13- CBS’nin karar vermede kullanılmasına yönelik gerçekleştirilen ilk uygulamada aşağıdaki hastalıklardan hangisi haritalandırılmıştır?

A) Aids
B) Kolera
C) Covid-19
D) Verem
E) Kanser

Cevap : B) Kolera

Açıklama : Coğrafi bilgi sistemlerinin (GIS) karar vermede kullanılmasına yönelik ilk uygulamalardan biri, 19. yüzyılda Dr. John Snow tarafından Londra’daki kolera salgınının kaynağını bulmak için haritalandırılmasıdır.

14- Aşağıdakilerden hangisi harita projeksiyonunu ifade etmektedir?

A) Merkezinde bir ışık kaynağı bulunan küresel dünyanın, ekvatora teğet olarak çizilen bir silindire iz düşürülmesi sonucu elde edilen haritasıdır.
B) Yeryüzünün iki boyutlu düzlemde matematiksel bağıntılar veya geometrik ilişkiler yardımıyla temsil edilmesi işlemidir.
C) Verilerin birleşerek bir bütünlük oluşturmasıdır.
D) Sayısal veri teknolojisidir.
E) Sayısal verilerin çakıştırılması işlemidir.

Cevap : B) Yeryüzünün iki boyutlu düzlemde matematiksel bağıntılar veya geometrik ilişkiler yardımıyla temsil edilmesi işlemidir.

Açıklama : Harita projeksiyonu, küresel dünya yüzeyinin, geometrik veya matematiksel yöntemler kullanılarak iki boyutlu bir düzleme aktarılması işlemidir.

15- Aşağıdakilerden hangisi coğrafi bilgi sistemlerinin uygulama alanlarından biri değildir?

A) Biyomedikal
B) Arkeoloji
C) Yer bilimleri
D) Mühendislik
E) Tarım

Cevap : A) Biyomedikal

Açıklama : Coğrafi bilgi sistemleri (CBS), yer bilimleri, mühendislik, tarım, arkeoloji gibi alanlarda yaygın olarak kullanılsa da “biyomedikal” doğrudan bir uygulama alanı değildir. (Ancak biyomedikal araştırmalarda, örneğin hastalıkların mekânsal dağılışı gibi konularda CBS kullanılabilir.)

16- Aşağıdakilerden hangisi kutupların haritalanmasında kullanılan en yaygın projeksiyon sistemidir?

A) Küremsi
B) Açı Koruyan
C) Konik
D) Silindir
E) Düzlemsel

Cevap : E) Düzlemsel

Açıklama : Kutuplar gibi küresel yüzeyin bir noktasını teğet olarak temsil eden projeksiyon sistemine “düzlemsel (azimuthal) projeksiyon” denir ve kutup bölgelerinin haritalanmasında en yaygın kullanılan sistemdir.

17- Aşağıdakilerden hangisi şekillerin orijinal yüzeydeki büyüklüklerini koruyan projeksiyon sistemidir? (Soru iptal edilmiştir.)

A) Açı Koruyan
B) Silindir
C) Küremsi
D) Düzlemsel
E) Konik

Cevap : A) Açı Koruyan

Açıklama :

18- Aşağıdakilerden hangisi ArcGIS yazılımlarının masaüstü versiyonlarında veri tabanı tasarlamayı sağlayan ara yüzdür?

A) ArcGlobe
B) ArcToolbox
C) ArcMap
D) ArcScene
E) ArcCatalog

Cevap : E) ArcCatalog

Açıklama : ArcGIS yazılımlarında veri yönetimi, veri tabanı tasarlaması, meta veri oluşturma ve verilere göz atma gibi işlevlerin yapıldığı arayüz “ArcCatalog”dur.

19- Aşağıdakilerden hangisi korudukları özellikler bakımından bir projeksiyon türüdür?

A) Veri
B) Nokta
C) Şekil
D) Dik Kenar
E) Açı

Cevap : E) Açı

Açıklama :

20- Aşağıdakilerden hangisi Konumsal Bilgi Sistemlerine bir örnektir?

A) Bankacılık
B) Haberleşme
C) Yönetim
D) Muhasebe
E) Kent Bilgi Sistemi

Cevap : E) Kent Bilgi Sistemi

Açıklama : Konumsal Bilgi Sistemleri, coğrafi verilerle ilgili sistemlerdir. “Kent Bilgi Sistemi”, bir kentteki tüm konumsal verileri (yollar, binalar, altyapı vb.) yöneten, analiz eden ve sunan bir sistemdir ve Konumsal Bilgi Sistemlerine iyi bir örnektir.