Beşeri Coğrafyaya Giriş 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Beşeri Coğrafya”, en temel tanımıyla “insan ve mekân ilişkisinin mekânsal yansımasını inceleyen bilim dalıdır”. Tarım, sanayi, ticaret ve yerleşme gibi konuları incelerken, akarsu ve gölleri inceleyen “hidrografya” gibi fiziki coğrafya dallarından ayrılır. Bu makalede, beşeri coğrafyanın en temel araştırma konularından biri olan “nüfus coğrafyası”, bu alanın önemli düşünürleri, temel kavramları ve yöntemleri üzerinden ele alınacaktır.

Nüfus Coğrafyası: Tanım ve Temel Kavramlar

Nüfus coğrafyası, insan nüfusunun yeryüzündeki dağılışını, özelliklerini ve değişimini inceler. Disiplinin temel bileşenleri, nüfus dinamiklerini belirleyen “doğum, ölüm ve göçlerdir”. Bu alanın gelişimine önemli katkılar sunan düşünürler arasında, “A Case for Population Geography” adlı eseriyle tanınan Glenn Trewartha ve “A Prologue to Population Geography” çalışmasının sahibi Wilbur Zelinsky gibi Kuzey Amerikalı coğrafyacılar bulunur. Pierre George ve Jacqueline Beaujeu-Garnier gibi Fransız coğrafyacılar da bu alanın tanımlanmasında önemli rol oynamışlardır. Glenn Trewartha’ya göre, nüfus coğrafyasının temel amacı, dünya üzerinde yayılmış olan insanların “bölgesel farklılıklarını anlamaktır”.

Nüfus Teorileri ve Tarihsel Perspektifler

Nüfus konusu, tarih boyunca birçok düşünürün ilgisini çekmiştir. “Ulusların Zenginliği” adlı eseriyle bilinen iktisatçı Adam Smith, bu alandaki ilk önemli teorisyenlerdendir. Ünlü İslam düşünürü İbn Haldun ise, “Mukaddime” adlı eserinde “Umran” (uygarlık) teorisini açıklamış ve nüfusun dönemsel hareketlerle şekillendiğini belirtmiştir. Danimarkalı tarım ekonomisi uzmanı Ester Boserup ise, “Tarımsal Büyüme Şartları” ve “Nüfus ve Teknolojik Değişim” gibi eserlerinde, nüfus artışının tarımsal teknolojilerin gelişimini teşvik edeceğini savunarak Malthusçu görüşlere karşı çıkmıştır. Boserup, çalışmalarında zirai yöntemler ve arazi kullanımı gibi konulara odaklanmış, sanayiye özgü olan “ham madde ve mamul madde ilişkisi” ile ilgilenmemiştir. Avrupa’nın Orta Çağ’ında ise, düşünce hayatına dinin hakim olduğu “Skolastik” dönem, nüfusa dair yaklaşımları da etkilemiştir.

Nüfus Verilerini Anlama ve Yorumlama

Nüfus coğrafyacıları, nüfusu analiz etmek için çeşitli yöntem ve araçlar kullanır. Nüfus sayımları temelde iki yöntemle yapılır: Bireylerin sayım anında bulundukları yere göre yapılan “De facto” ve daimi ikamet adreslerine göre yapılan “De jure” sayımları. Bu sayımlardan elde edilen verilerle, bir nüfusun “cinsiyet ve yaş gruplarına” göre dağılımını gösteren “nüfus piramitleri” oluşturulur. Bir bölgenin nüfus yoğunluğunu anlamak için ise en basit yöntem, “toplam nüfusun toplam yüzölçüme bölünmesiyle” hesaplanan “aritmetik nüfus yoğunluğudur”. Bir ülkenin gelişmişlik düzeyinin önemli göstergelerinden biri olan düşük ölüm oranları ise, genellikle yüksek yaşam standartlarını ve dolayısıyla “düşük işsizlik oranlarını” yansıtır.

Nüfus ve Çevre Etkileşimi

İnsan nüfusu ile çevre arasında karmaşık bir ilişki vardır. İnsanın ortam koşullarına olumsuz etkisi, “hızlı nüfuslanmayla” birlikte her geçen gün artmaktadır. Bu durum, kaynakların sürdürülebilirliği sorununu gündeme getirmiş ve günümüzde insanoğlunun en çok yoğunlaştığı ortak mevzuların başında “sürdürülebilir koruma” gelmiştir.

Sonuç

Beşeri coğrafya ve onun önemli bir alt dalı olan nüfus coğrafyası, gezegenimizdeki insan desenlerini anlamak için vazgeçilmez bir perspektif sunar. Nüfus sayım tekniklerinden, nüfusun dağılışını etkileyen tarihsel ve çevresel faktörlere kadar her bir konu, insanlığın mekânla olan dinamik ve sürekli değişen ilişkisini aydınlatır.

1- “A Case for Population Geography” adlı çalışma kime aittir?

A) Aristo
B) E. Boserup
C) A. Smith
D) D. Bogue
E) G. Trewartha

Cevap : E) G. Trewartha

Açıklama : “A Case for Population Geography” (Nüfus Coğrafyası için Bir Vaka) adlı çalışma, nüfus coğrafyasının önemini vurgulayan ve bu disiplinin metodolojisi üzerine önemli katkılar sunan Glenn Trewartha’ya aittir.

2- Nüfus coğrafyasının temel bileşenleri aşağıdakilerden hangileridir?

A) Denizler, göller ve okyanuslar
B) Dağlar, nehirler ve vadiler
C) Bitki örtüsü, hayvanlar ve toprak
D) İklim, toprak ve su
E) Doğum, ölüm ve göçler

Cevap : E) Doğum, ölüm ve göçler

Açıklama : Nüfus coğrafyasının temel bileşenleri, nüfusun değişimi ve hareketliliğiyle ilgili olan “doğum, ölüm ve göçler”dir. Bu üç faktör, nüfusun zaman içindeki dinamiklerini belirler.

3- “A Prologue to Population Geography” isimli çalışma aşağıdakilerden hangisine aittir?

A) Pierre George
B) Vidal de la Blache
C) Wilbur Zelinsky
D) Ester Boserup
E) Adam Smith

Cevap : C) Wilbur Zelinsky

Açıklama : “A Prologue to Population Geography” (Nüfus Coğrafyasına Bir Önsöz) adlı çalışma, nüfus coğrafyasının temel konularını ve yaklaşımlarını inceleyen Wilbur Zelinsky’ye aittir.

4- İbn-i-i Haldun ….. adlı eserinde ….. teorisini açıklamış ve nüfusun dönemsel hareketlerle şekillenen bir yapıda olduğunu belirtmiştir.
Yukarıdaki boşluklarda aşağıdakilerden hangileri yer almalıdır?

A) Teorik – Skolastik
B) İktisadi – Göçebe
C) Geometrik – Hadari
D) Bedevi – Asimetrik
E) Mukaddime – Umran

Cevap : E) Mukaddime – Umran

Açıklama : İbn Haldun, ünlü eseri “Mukaddime”de “Umran” (uygarlık) teorisini açıklamış ve toplumların göçebelikten (bedevi) yerleşik hayata (hadari) geçişini, nüfusun ve devletin döngüsel gelişimini ele almıştır.

5- Danimarkalı tarım ekonomisi uzmanı Ester Boserup, çalışmalarında aşağıda belirtilenlerden hangisine yoğunlaşmamıştır?

A) Tarımsal teknolojinin gelişmesi
B) Zirai yöntemler
C) Arazi kullanımı
D) Nüfus verim ilişkileri
E) Ham madde ve mamul madde ilişkisi

Cevap : E) Ham madde ve mamul madde ilişkisi

Açıklama : Ester Boserup, nüfus artışının tarımsal teknolojinin gelişimini ve arazi kullanım biçimlerini nasıl etkilediği üzerine çalışmalar yapmıştır (nüfus verim ilişkileri). “Ham madde ve mamul madde ilişkisi” daha çok sanayi ekonomisiyle ilgili bir konudur, Boserup’un tarım ekonomisi çalışmalarının ana konusu değildir.

6- İnsanın ortam koşullarına olumsuz etkisi…………. birlikte her geçen gün artmaktadır.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) hızlı nüfuslanmayla
B) ekonomi politikalarıyla
C) kentsel alanlardan kırsala göçle
D) bilinçli ilerlemeyle
E) yüksek eğitimle

Cevap : A) hızlı nüfuslanmayla

Açıklama : Nüfusun hızla artması, kaynakların daha fazla tüketilmesine, çevre kirliliğinin ve ekosistem üzerindeki baskının artmasına neden olarak, insanın ortam koşullarına olan olumsuz etkisini artırmaktadır.

7- Aşağıdakilerden hangisi coğrafyanın nüfusa bakışını, “nüfus analizinde esas, dünya üzerinde yayılmış olan insanların bölgesel farklılıklarını anlamak olmalıdır” şeklinde özetler?

A) Karl Ritter
B) Glenn Trewartha
C) Siegfried Passarge
D) Pierre George
E) Vidal de la Blache

Cevap : B) Glenn Trewartha

Açıklama : Glenn Trewartha, nüfus coğrafyasının temel amacının, insanların yeryüzündeki dağılışının bölgesel farklılıklarını ve bu farklılıkların nedenlerini anlamak olduğunu savunmuştur.

8- Nüfus piramitleri aşağıdakilerden hangisi hakkında fikir sahibi olmayı sağlar?

A) Cinsiyet ve yaş grupları
B) Nüfus teorileri
C) Jeolojik yapı
D) İklim özellikleri
E) Enerji kullanımı

Cevap : A) Cinsiyet ve yaş grupları

Açıklama : Nüfus piramitleri, bir ülkenin veya bölgenin nüfusunun “cinsiyet ve yaş gruplarına” göre dağılımını grafiksel olarak gösteren demografik bir araçtır.

9- Ortaçağ, Avrupa’da toplumların hayatında daha çok dinin hâkim olduğu bir dönemdir. Hıristiyanlık, nüfusun sosyal yönlerine ağırlık vermiş ekonomik ve siyasi yönünü ihmal etmiştir. Bu dönem aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanmaktadır?

A) Skolastik
B) Teokratik
C) Ekolojik
D) Seküler
E) Demokratik

Cevap : A) Skolastik

Açıklama : Orta Çağ Avrupa’sında dinin ve kilisenin düşünce hayatına hakim olduğu, felsefenin dinin hizmetinde kullanıldığı döneme “Skolastik” düşünce dönemi denir.

10- Aşağıdakilerden hangisi Beşeri Coğrafya’nın araştırma alanları arasında bulunmaz?

A) Hidrografya
B) Ticaret
C) Sanayi
D) Tarım
E) Yerleşme

Cevap : A) Hidrografya

Açıklama : Hidrografya, akarsular, göller ve okyanuslar gibi su varlıklarını inceleyen bir “fiziki coğrafya” alt dalıdır. Ticaret, sanayi, tarım ve yerleşme ise beşeri coğrafyanın araştırma alanlarıdır.

11- “Yaratılışın Sorgulanması” ve “Ulusların Zenginliği” adlı eserleri alandaki temel yapıtlar arasında değerlendirilen iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karl Marks
B) Max Weber
C) T. Robert Malthus
D) Adam Smith
E) Ester Boseruph

Cevap : D) Adam Smith

Açıklama : Modern ekonominin kurucularından olan Adam Smith’in ünlü eseri “Ulusların Zenginliği”dir. “Yaratılışın Sorgulanması” adlı eseri de ona atfedilen bir eserdir.

12- Çevreyle ilgili aşağıda belirtilen çalışmaların hangisi insanoğlunun yoğunlaştığı ortak mevzuların başında gelmektedir?

A) Ekstansif ziraat
B) Sakin şehirler
C) Sürdürülebilir koruma
D) Görülebilir güvenlik
E) Hissedilebilir arıtma

Cevap : C) Sürdürülebilir koruma

Açıklama : Günümüzde çevre sorunları karşısında insanoğlunun en çok üzerinde durduğu ve çözüm aradığı ortak mevzulardan biri, doğal kaynakların tükenmemesi için “sürdürülebilir koruma”dır.

13- Aşağıdakilerden hangileri nüfus coğrafyasının tanımlanmasında çalışan Fransız coğrafyacılardandır?

A) V. Ormotski ve L. Kosinski
B) G. Trewarta ve W. Bunge
C) P. George ve Beaujen-Garnier
D) J. Clance ve W. Zelinski
E) Yu. G. Saushkin ve DN Anuchin

Cevap : C) P. George ve Beaujen-Garnier

Açıklama : Nüfus coğrafyasının tanımlanmasında çalışan Fransız coğrafyacılar arasında “Pierre George ve Jacqueline Beaujeu-Garnier” yer almaktadır.

14- Aşağıdakilerden hangisi nüfus coğrafyasının tanımlanmasında çalışan Kuzey Amerikalı coğrafyacılardan değildir?

A) J. Clance
B) V. V. Pokshishevsky
C) G. Trewarta
D) W. Bunge
E) W. Zelinski

Cevap : B) V. V. Pokshishevsky

Açıklama : V. V. Pokshishevsky, Rus (Sovyet) coğrafyacıdır ve nüfus coğrafyası çalışmalarında öne çıkan isimlerden biridir. Diğer şıklarda yer alan isimler ise Kuzey Amerikalı coğrafyacılardır.

15- Aritmetik nüfus yoğunluğu aşağıdakilerden hangisiyle hesaplanır?

A) Yaşlı nüfusun faal nüfusa bölünmesiyle
B) Gelen göç miktarının toplam nüfusa bölünmesiyle
C) Toplam nüfusun toplam yüzölçüme bölünmesiyle
D) Toplam nüfusun genç bağımlı nüfusa bölünmesiyle
E) Kır nüfusunun akarsu havza alanlarına bölünmesiyle

Cevap : C) Toplam nüfusun toplam yüzölçüme bölünmesiyle

Açıklama : Aritmetik nüfus yoğunluğu, bir bölgedeki “toplam nüfusun”, o bölgenin “toplam yüzölçümüne” bölünmesiyle hesaplanan bir demografik göstergedir.

16- Aşağıdakilerden hangisi Beşeri Coğrafya’yı ifade etmektedir?

A) Yeryüzünün fiziksel özelliklerini inceleyen bilim dalıdır.
B) Bitki örtüsünü ve zoolojiyi inceleyen bilim dalıdır.
C) İklim olaylarını ve sebeplerini inceleyen bilim dalıdır.
D) İnsan ve mekân ilişkisinin mekânsal yansımasını inceleyen bilim dalıdır.
E) Sadece nüfus dağılımını inceleyen bilim dalıdır.

Cevap : D) İnsan ve mekân ilişkisinin mekânsal yansımasını inceleyen bilim dalıdır.

Açıklama : Beşeri coğrafya, insan topluluklarının mekânla olan ilişkilerini, mekânı nasıl şekillendirdiğini ve mekânsal yapıların insan üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalıdır. Bu, insan-mekân ilişkisinin mekânsal yansımasını incelemek anlamına gelir.

17- Aşağıdakilerden hangisi Beşeri Coğrafya’nın araştırma konularından biridir?

A) Jeolojik yapı
B) Nüfus coğrafyası
C) Bitki örtüsü
D) İklim değişiklikleri
E) Yeryüzü şekilleri

Cevap : B) Nüfus coğrafyası

Açıklama : Nüfus coğrafyası, yerleşme coğrafyası, siyasi coğrafya, ekonomik coğrafya gibi dallar beşeri coğrafyanın alt araştırma konularıdır. Diğer şıklar (jeolojik yapı, bitki örtüsü, iklim, yeryüzü şekilleri) fiziki coğrafyanın konularıdır.

18- Aşağıdaki eserlerin hangilerinde nüfusta meydana gelecek artışın tarımsal teknolojilerin gelişimini teşvik edeceği ve böylece daha fazla gıda maddesi üretileceği vurgulanmaktadır?

A) Tarımsal Büyüme – Mukaddime
B) Nüfus ve Teknolojik Değişim – Ulusların Zenginliği
C) Nüfus İlkeleri Üzerine Bir Deneme – Ulusların Zenginliği
D) Tarımsal Büyüme Şartları – Nüfus ve Teknolojik Değişim
E) Tarımsal Büyüme – Bilimsel Değişim

Cevap : D) Tarımsal Büyüme Şartları – Nüfus ve Teknolojik Değişim

Açıklama : Ester Boserup’un “Tarımsal Büyüme Şartları” ve “Nüfus ve Teknolojik Değişim” adlı eserlerinde, nüfus artışının tarımsal teknolojilerin gelişimini tetikleyeceği ve gıda üretimini artıracağı fikri savunulmuştur.

19- Ölüm oranlarının düşük olduğu ülkelerde aşağıdaki faktörlerden hangisi etkilidir?

A) Yetersiz sağlık hizmetleri
B) Yüksek enflasyon
C) Geri kalmış ekonomik seviye
D) Düşük işsizlik oranları
E) Kötü altyapı olanakları

Cevap : D) Düşük işsizlik oranları

Açıklama : Ölüm oranlarının düşük olması, genellikle gelişmiş sağlık hizmetleri, iyi beslenme ve yüksek yaşam standartları ile ilişkilidir. Düşük işsizlik oranları, ekonomik refahın ve dolayısıyla yaşam kalitesinin bir göstergesi olduğu için ölüm oranlarının düşük olmasında etkili bir faktördür.

20- Nüfus sayımlarını kabaca 2 yöntemle tarif etmek mümkündür. Aşağıdakilerden hangisinde bu yöntemler birlikte yer almaktadır?

A) TÜİK – DİE
B) De facto – De jure
C) ADNKS – MERNİS
D) Possibilist – Determinist
E) Antinatalist – Pronatalist

Cevap : B) De facto – De jure

Açıklama : Nüfus sayım yöntemleri, bireyin sayım anındaki konumuna göre yapılan “De facto” (fiili nüfus) yöntemi ile bireyin daimi ikamet adresine göre yapılan “De jure” (yasal nüfus) yöntemi olmak üzere kabaca ikiye ayrılır.