Coğrafya: Geçmiş Kavramlar–Coğrafyacılar 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Coğrafya, yeryüzünü ve insan-mekân etkileşimini inceleyen, kökleri antik çağlara uzanan kadim bir bilim dalıdır. Tarih boyunca coğrafi düşünce, mitolojik açıklamalardan bilimsel metodolojiye doğru evrilmiş, büyük düşünürler ve teknolojik devrimlerle şekillenmiştir. Bu makalede, coğrafya biliminin tarihsel serüveni, önemli coğrafyacılar ve disiplini dönüştüren temel kavramlar ele alınacaktır.

Antik ve İlk Çağ’da Coğrafi Düşünce

Coğrafi merakın ilk izleri, MÖ 6200’lü yıllara tarihlenen ve “Çatalhöyük’te” bulunan, bilinen en eski duvar haritasına kadar uzanır. Bu erken dönem haritaları, “kâğıt” henüz icat edilmediği için mağara duvarları ve hayvan postları gibi malzemeler üzerine çizilmiştir. Antik Yunan’da ise coğrafi düşünce felsefe ile iç içe gelişmiştir. “Pisagor”, Dünya’nın küre şeklinde olduğu fikrini ortaya atan ilk düşünürlerden biri olmuştur. Ancak bu dönemin bilginleri, bilimsel gerçekliğe ulaşmak için “mitolojiden beslenen görüşlerden soyutlanma” zorluğuyla karşı karşıya kalmışlardır. Aynı dönemde Eski Mısır medeniyeti de “astronomi ve matematik” alanlarındaki ilerlemeleriyle coğrafya bilimine önemli katkılar sağlamıştır.

Orta Çağ İslam Dünyasının Altın Çağı

Orta Çağ’da coğrafya ve astronomi bilimleri İslam medeniyetinde büyük bir gelişme göstermiştir. Cebir ilminin babası olarak bilinen “Harezmî”, “Yerin Biçimi Üzerine” adlı bir eser kaleme almıştır. Endülüslü coğrafyacı “İdrisî”, 70 paftadan oluşan detaylı bir dünya haritası ve “Nüzhetü’l-Müştâk” adlı eseriyle tanınır. Timur İmparatorluğu döneminde ise “Uluğbey”, Semerkant’taki rasathanesinde 48 takımyıldızı içeren bir yıldız kataloğu hazırlamıştır.

Coğrafi Keşifler ve Modern Coğrafyanın Doğuşu

Coğrafi Keşifler, dünya algısını kökten değiştirmiştir. “Vasco de Gama”nın Hindistan’a ulaşması, Avrupa sömürgeciliğinin başlangıcı olmuştur. Bu dönemde Francis Drake gibi figürlerin hem hükümet korsanı hem de “sir” unvanı taşıması, Yeniçağ İngiltere’sinin sadece bir “özgürlük ve demokrasi ülkesi” olmadığını göstermektedir. 16. ve 17. yüzyıllarda ise Bernhardus Varenius ve Gerardus Mercator gibi coğrafyacılar, disiplinin temellerini atmıştır. Varenius’un bilinen ilk eseri “Descriptio Regni Japoniae”dir. 17. yüzyılda ise “Edmund Halley”, alize rüzgârları ve muson yağmurları üzerine önemli çalışmalar yapmıştır.

19. Yüzyıl ve Bilimsel Coğrafya

19. yüzyıl, modern coğrafyanın kurumsallaştığı bir dönemdir. “Alexander von Humboldt”, Berlin Coğrafya Derneği’nin kurucularından biri olarak bilimsel coğrafyanın öncülüğünü yapmıştır. Aynı dönemde George Perkins Marsh, “antropojenik çevresel degradasyonun” tanımını yaparak, orman tahribatı ile erozyon arasındaki “sebep-sonuç ilişkisini” ortaya koymuş ve modern çevreciliğin temellerini atmıştır. Bu yüzyıldaki bilimsel gelişmelerin öncülüğünde ise 18. yüzyılda yaşanan “Fransız İhtilali” önemli bir rol oynamıştır.

20. Yüzyıl: Sayısal Devrim ve Yeni Teknolojiler

20. yüzyılda coğrafya, büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Coğrafyanın modern bilimler arasındaki yerini sağlamlaştıran en önemli olay, William Garrison’un öncülüğünü yaptığı “coğrafyada sayısal devrim” olmuştur. Bu akım, mekânsal problemlerin çözümünde bilgisayar ve istatistik kullanımını yaygınlaştırmıştır. Teknolojik gelişmeler de coğrafyayı etkilemiştir. Mercator Projeksiyonu’nda kutuplara yakın “İzlanda” gibi ülkelerin alanlarının daha fazla bozulmuş görünmesi gibi haritacılık sorunları tartışılmıştır. 1974 yılında ise Amerikan Savunma Bakanlığı tarafından ilk “GPS” projesi tasarlanmıştır.

Sonuç

Coğrafya bilimi, Çatalhöyük’teki duvar resimlerinden GPS teknolojisine uzanan binlerce yıllık bir serüvendir. Her dönemde, coğrafyacılar ve düşünürler, dünyayı anlama ve temsil etme çabasıyla bu bilime değerli katkılar sunmuşlardır. Bu zengin miras, günümüz coğrafyasının temelini oluşturmaya devam etmektedir.

1- Amerikan Savunma Bakanlığı tarafından ilk GPS’in tasarlanarak projelendirilmesi aşağıdaki tarihlerden hangisinde gerçekleşmiştir?

A) 1974
B) 1914
C) 1899
D) 1854
E) 1992

Cevap : A) 1974

Açıklama : GPS (Global Positioning System) projesi, ilk olarak 1970’li yılların başında, özellikle de 1974 yılında Amerikan Savunma Bakanlığı tarafından tasarlanarak hayata geçirilmiştir.

2- Mekânsal problemlerin çözümünde bilgisayar teknolojisini, bilimsel metotları ve istatistiği etkin bir şekilde kullanan William Garrison’un öncüsü olduğu akım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bölgesel coğrafya
B) Mekânsal coğrafya
C) Teknolojik yaklaşım
D) Coğrafyada sayısal devrim
E) Egzistansiyalizm

Cevap : D) Coğrafyada sayısal devrim

Açıklama : William Garrison, 1950’li yıllarda coğrafya biliminde bilgisayar teknolojisi, istatistik ve bilimsel metotların kullanılmaya başlandığı ve coğrafyanın bu sayede daha objektif bir bilim haline gelmesini amaçlayan “Coğrafyada sayısal devrim” (Quantitative Revolution) akımının öncülerinden biridir.

3- Mercator Projeksiyon Sistemiyle çizilen bir Dünya haritasında aşağıdaki ülkelerin hangisinin alanında bozulma daha fazla olur?

A) İspanya
B) Brezilya
C) İngiltere
D) İran
E) İzlanda

Cevap : E) İzlanda

Açıklama : Mercator projeksiyonunda, Ekvator’dan uzaklaşıldıkça, yani kutuplara yaklaşıldıkça alanlarda bozulma (büyüme) artar. İzlanda, verilen diğer ülkelere göre Ekvator’a en uzak olanıdır ve bu haritada alanı en fazla bozulmaya uğrayan ülke olur.

4- George Perkins Marsh’ın ormanlardaki tahribatın erozyonun artması ve taşkınların ortaya çıkması ile karşılık bulacağını ifade etmesi coğrafi metodolojinin aşağıdaki alanlarından hangisi ile ilişkilendirilebilir?

A) Örneklem alma
B) Mekânsal ilişkilendirme
C) Sebep-sonuç ilişkisi
D) Tümdengelim
E) Tümevarım

Cevap : C) Sebep-sonuç ilişkisi

Açıklama : George Perkins Marsh, insan faaliyetlerinin (orman tahribi) doğal çevre üzerindeki etkilerini (erozyon, taşkın) inceleyerek, bu iki durum arasında bir “sebep-sonuç ilişkisi” kurmuştur. Bu durum, coğrafi metodolojinin temel yaklaşımlarından biridir.

5- İngiliz denizci Francis Drake’in köle taciri, hükümet korsanı, sir (sör) ve amiral unvan ve sıfatlarının hepsini birlikte taşımasına bakılarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Yeniçağ’da İngiltere’de köle ticaretinin serbest ve hukuka uygun oldugu
B) İngilizlerin sir (sör) unvanını hiç suç işlememiş kişilere verdiği
C) İngiliz donanmasının Yeniçağ boyunca günümüzde suç sayılabilecek fiiller işlediği
D) İngiliz hükümetinin korsanlık faaliyetlerini desteklediği
E) İngiltere’nin Yeniçağ’da özgürlük ve demokrasi ülkesi olduğu

Cevap : E) İngiltere’nin Yeniçağ’da özgürlük ve demokrasi ülkesi olduğu

Açıklama :

6- Aşağıdakilerden hangisi George Perkins Marsh’ın özellikleri arasındadır?

A) Yerin manyetik etkisinin ekvatordan kutuplara doğru arttığını keşfetmesi
B) Antropojenik çevresel degradasyonun tanımını yapması
C) Fiziki Coğrafya ve Klimatolojinin temellerini atması
D) Volkanların kırık hatlar boyunca sıralandığını keşfetmesi
E) Beşeri Coğrafyanın konusunu belirlemesi

Cevap : B) Antropojenik çevresel degradasyonun tanımını yapması

Açıklama : George Perkins Marsh, 1864 yılında yayımladığı “Man and Nature” adlı eserinde, insan faaliyetlerinin çevre üzerindeki yıkıcı etkilerini (orman tahribi, erozyon vb.) inceleyerek “antropojenik çevresel degradasyonun” tanımını yapmış ve bu konuyu gündeme getirmiştir.

7- Aşağıdakilerden hangisi alize rüzgârları ve muson yağmurları hakkında çalışmalar yapmış bilim insanlarından biridir?

A) Carl O. Sauer
B) Edmund Halley
C) Saussure
D) Desmarest
E) Bernard Palissy

Cevap : B) Edmund Halley

Açıklama : Ünlü gökbilimci ve meteorolog Edmund Halley, 17. yüzyıl sonlarında alize rüzgarları ve muson yağmurları üzerine çalışmalar yapmış ve bu rüzgar sistemlerinin oluşumunu açıklamıştır.

8- Eski Mısır medeniyeti bilimsel anlamda devrine göre oldukça ileri sayılabilecek bir düzeye erişmiş ve önemli buluşlara ev sahipliği yapmıştır. Astronomi ve matematikte ilerleyen Mısır medeniyeti bu alanlardaki çalışmalarının sonucu olarak coğrafya bilimine de önemli katkılar sağlamıştır. Sadece bu bilgilere dayanılarak Eski Mısır medeniyeti için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) İlk gemiyi inşa etmişlerdir.
B) Madenler ve taş ocakları işletmişlerdir.
C) Sulama ve tarım teknikleri geliştirmişlerdir.
D) Astronomi ve matematik alanlarında buluşlar yapmışlardır.
E) Papirüslere haritalar çizmişlerdir.

Cevap : D) Astronomi ve matematik alanlarında buluşlar yapmışlardır.

Açıklama : Verilen metinde, Eski Mısır medeniyetinin “Astronomi ve matematikte ilerleyen” bir medeniyet olduğu açıkça belirtilmiştir. Bu bilgilere dayanarak sadece D şıkkındaki ifadeye ulaşılabilir.

9- Cebir ilminin babası olarak bilinen Orta Çağ İslam bilgini, güneşin, ayın ve o dönemde bilinen beş gezegenin hareketlerini incelemiş, “Yerin Biçimi Üzerine” isimli çalışmayı kaleme almıştır. Ayrıca bir meridyen yayının uzunluğunu hesaplayarak ilk astronomi kitabını hazırlamıştır. Yukarıdaki paragrafta sözü edilen Orta Çağ İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

A) İbn-i Sîna
B) Ebu’l-İz El-Cezerî
C) Ebu Reyhan El-Birûnî
D) Harezmî
E) Mesûdî

Cevap : D) Harezmî

Açıklama : Verilen tanım, “Cebir” ilminin kurucularından olan ve astronomi-coğrafya alanında önemli çalışmalar yapmış “Harezmî”ye aittir.

10- 70 paftadan oluşan oldukça detaylı bir dünya haritası çizmiş, dünyanın değişik bölgelerini daha büyük ölçeklerde detaylandırarak haritalandırmıştır. Bitkilerin 12 dilde karşılığını yazarak tanınırlıklarını artırmıştır. Eserleri Latinceye çevrilmiş ve uzun yıllar okunmuştur. En önemli eseri olan Nüzhetü’l-Müştâk fi İhtirâkı’l-Âfâk bir coğrafya kitabı ve haritalar kataloğudur.
Yukarıda bazı özellikleri verilen Orta Çağ İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

A) İbn Haldun
B) İdrisî
C) Harezmî
D) İbn-i Sîna
E) İbn Battuta

Cevap : B) İdrisî

Açıklama : 70 paftadan oluşan dünya haritası ve Nüzhetü’l-Müştâk fi İhtirâkı’l-Âfâk (Tabula Rogeriana) adlı eseri, Endülüslü Müslüman coğrafyacı “İdrisî”ye aittir.

11- Coğrafyanın modern bilimler arasındaki yerinin sağlamlaştırılmasına en fazla etki eden olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa’da Rönesans’ın gerçekleşmesi
B) İlk hava fotoğraflarının çekilmeye başlanması
C) Uydu sistemlerinin geliştirilmesi
D) Berlin Bilimler Akademisi’nin açılması
E) Coğrafyada sayısal devrimin yaşanması

Cevap : E) Coğrafyada sayısal devrimin yaşanması

Açıklama :

12- Yaptığı katalogda 48 ayrı takımyıldızın İçerisindeki bütün yıldızlar ve yıldızların yılın değişik dönemlerinde gökyüzünde aldıkları konumları belirten İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

A) İstahrî
B) İbn Haldun
C) Mesûdî
D) Uluğbey
E) Birûnî

Cevap : D) Uluğbey

Açıklama : Semerkant’ta rasathane kuran ve “Zîc-i Uluğbey” adlı astronomi kataloğunda 48 takımyıldızdaki yıldızların konumlarını belirleyen İslam bilgini, “Uluğbey”dir.

13- Eski Yunan bilginleri fiziki ortam ve astronomi gibi konular hakkında bazı yeni görüşler ortaya atmışlardır. Bunların bir kısmı günümüzde de kabul edilen görüşlerle örtüşürken bir kısmı özellikle Eski Yunan kültüründeki doğaüstü güçler ve sayıları binleri bulan Yunan tanrılarına olan inanç sebebiyle gerçeklikten uzak ifadeler şeklindedir.
Buna göre Eski Yunan bilginlerinin daha gerçekçi bilgiler üretmek için aşağıdakilerden hangisini yapmaları gerektiği söylenebilir?

A) Fizik ve matematik çalışmalarına daha fazla ağırlık vermeleri
B) Ölçme ve hesaplamaları daha titiz bir şekilde yapmaları
C) Felsefe okullarından ayrılmaları
D) Eski Mısır’daki gelişmeleri yakından takip etmeleri
E) Mitolojiden beslenen görüşlerden soyutlanmaları

Cevap : E) Mitolojiden beslenen görüşlerden soyutlanmaları

Açıklama : Eski Yunan bilginlerinin gerçeklikten uzak ifadeler kullanmasının temel nedeni, mitolojik inançların bilimsel düşünceye olan etkisidir. Daha gerçekçi bilgiler üretmek için mitolojik inançlardan “soyutlanmaları” gerekirdi.

14- Hint ve Çin medeniyetlerinde bilimsel çalışma ve buluşlar daha çok brahmanlar ve din adamlarının çalışmalarına dayanmaktadır.
Bu bilgiden yola çıkılarak İlk Çağ Hint ve Çin medeniyetleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Doğal çevre ile mücadele, coğrafi çalışmaları hızlandırmıştır.
B) Bazı din adamları mucit olarak tanımlanabilir.
C) Bilim ile din, birbirinin karşıtı şeyler olarak düşünülmemiştir.
D) Din adamları aynı zamanda bilim insanlarıdır.
E) Tapınaklarda bilimsel faaliyetler yapılmaktadır.

Cevap : A) Doğal çevre ile mücadele, coğrafi çalışmaları hızlandırmıştır.

Açıklama : Metinde, bilimsel çalışmaların din adamları tarafından yapıldığı belirtilmekte, bu da bilim ile dinin karşıt görülmediğini gösterir. Ancak “doğal çevre ile mücadele”nin coğrafi çalışmaları hızlandırdığına dair bir bilgi metinde yer almamaktadır.

15- Hindistan bölgesinde sömürgecilik faaliyetleri aşağıdaki seyyahlardan hangisinin Hindistan’a ulaşmasının ardından başlamıştır?

A) Martin Behaim
B) Marco Polo
C) Vasco de Gama
D) Jacques Cartier
E) Ferdinand Magellan

Cevap : C) Vasco de Gama

Açıklama : Portekizli denizci Vasco de Gama, Ümit Burnu’nu dolaşarak 1498 yılında Hindistan’a ulaşmış ve bu olay Avrupalıların Hindistan’daki sömürgecilik faaliyetlerinin başlangıcı olmuştur.

16- 18. yüzyılda Fransa’nın bilime öncülük konusunda Almanya’ya yaklaşmaya başlamasına zemin oluşturan en önemli olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fransız İhtilali
B) Magna Carta
C) Endülüs Emevi Devleti’nin yıkılışı
D) Sanayi İnkılabi
E) Yüzyıl Savaşları

Cevap : A) Fransız İhtilali

Açıklama : 18. yüzyılda Fransız İhtilali, bilim ve düşünce özgürlüğünü teşvik ederek Fransa’da bilimsel gelişmelere zemin hazırlamış ve bu sayede Fransa’nın bilime öncülük konusunda Almanya’ya yaklaşmasını sağlamıştır.

17- Aşağıdakilerden hangisi Bernhardus Varenius ile Gerards Marcator’un ortak özellikleri arasında yer almaz?

A) Öğrenim hayatları kilisede başlamıştır.
B) Modern coğrafyanın kurucusu sayılırlar.
C) Coğrafya biliminin çağ atlamasında katkıları olmuştur.
D) Tıp, matematik ve astronominin yanı sıra felsefe ile de ilgilenmişlerdir.
E) 16. ve 17. yüzyılın önde gelen coğrafyacılarıdır.

Cevap : B) Modern coğrafyanın kurucusu sayılırlar.

Açıklama : Marcator ve Varenius, coğrafya bilimine önemli katkılar sunmuş ve modern coğrafyanın gelişiminde rol oynamışlardır. Ancak “modern coğrafyanın kurucusu” unvanı genellikle 19. yüzyılda Alexander von Humboldt ve Karl Ritter’a verilir. Bu nedenle bu ifade yanlıştır.

18- Bernhardus Varenius’un bilinen ilk eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) The World’s Hydrographical Description
B) The Seaman’s Secrets
C) Descriptio Regni Japoniae
D) Il Milione
E) Geographia Generalis

Cevap : C) Descriptio Regni Japoniae

Açıklama : Bernhardus Varenius’un bilinen ilk eseri, Japonya coğrafyası ve kültürü üzerine yazdığı “Descriptio Regni Japoniae”dir. Geographia Generalis ise daha sonra yazdığı meşhur eseridir.

19- Aşağıdakilerden hangisi 19. yüzyıl başlarında yaşayan Alman bilim insanları arasında gösterilemez?

A) Alexander Van Humboldt
B) Albrecht Penck
C) Ferdinand Von Richthofen
D) Fredrich Ratzel
E) Alfred Hettner

Cevap : A) Alexander Van Humboldt

Açıklama :

20- Aşağıdakilerden hangisi coğrafi keşiflerde temeli atılan ve günümüzde de tam anlamıyla çözülememiş olan sorunlardandır?

A) Serbest köle ticaretinin kapsadığı bölgeler
B) Hac yolundaki Müslüman gemilerine yapılan saldırıların faillerinin tespit edilmesi
C) İngilizler’in Falkland Adaları ve Kanada topraklarında hak iddia etmeleri
D) İspanyol ve İngiliz gemileri arasında yaşanan çatışmalar
E) İngilizler tarafından yakılan Güney Amerika’daki yerleşmelerin tazminat talepleri

Cevap : C) İngilizler’in Falkland Adaları ve Kanada topraklarında hak iddia etmeleri

Açıklama :