Sosyoloji (Yaşlı Bakımı) 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Sosyoloji, insan toplumlarını, toplumsal ilişkileri, kurumları ve değişimi bilimsel olarak inceleyen bir disiplindir. Sosyolojik bakış açısı, günlük hayatta kullandığımız pratik ve sistematik olmayan “sağduyu bilgisinden” farklıdır; sağduyu bilgisi zorunlu olarak yanlış olmasa da, sosyoloji olguları kanıta dayalı ve sistematik bir şekilde ele alır. Bu makalede, sosyolojinin temel kavramları olan toplumsal yapı, tabakalaşma, sapma ve bu olguları açıklayan kurucu teoriler incelenecektir.

Toplumsal Yapının Temel Taşları: Statü, Rol ve Gruplar

Toplumsal yapı, bireylerin birbirleriyle olan düzenli ilişkilerinden oluşur. Bu yapı içindeki en temel kavramlardan biri, bireyin toplumdaki yeri veya mevkisi anlamına gelen “toplumsal statüdür”. Bireyler aynı anda birden fazla statüye sahip olabilir ve bu statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşmez; bazıları (cinsiyet, ırk gibi) doğuştan gelir. Her statü, kendisiyle birlikte belirli davranış beklentilerini, yani rolleri getirir. Bir bireyin üstlendiği rollerin gerekliliklerinin “birbirini zorlaştırması” ise “rol çatışmasına” yol açar. Bireyler, bu statü ve rollerini çeşitli insan birliktelikleri içinde yaşarlar. Sosyoloji, bu birliktelikleri birbirinden ayırır: metro yolcuları gibi geçici ve fiziksel olarak bir arada bulunanlar “toplumsal yığın”, işçiler gibi ortak özelliklere sahip olanlar “toplumsal kategori”, futbol takımı gibi ortak amaç ve etkileşimleri olanlar ise “toplumsal grup” olarak adlandırılır. Charles H. Cooley’nin “toplumsal ilişki biçimine” göre yaptığı ayrımda, aile gibi samimi ve yüz yüze ilişkilerin olduğu küçük gruplar “birincil grup” olarak tanımlanır. Bu gruplarda, “dışsal baskılar” genellikle “grup içi dayanışmayı” artırıcı bir etki yapar.

Toplumsal Tabakalaşma ve Hareketlilik

Her toplumda kaynakların ve ödüllerin eşitsiz dağıldığı bir hiyerarşi, yani toplumsal tabakalaşma bulunur. Bireylerin veya grupların bu hiyerarşi içindeki konumlarının değişmesine “toplumsal hareketlilik” denir. Tarihteki en kapalı tabakalaşma sistemlerinden biri olan Hindistan’daki “kast sisteminde”, hiyerarşinin en üstünde rahipler ve bilginler olan “Brahmanlar”, ikinci sırada ise askeri aristokrasi olan “Kshatriyalar” yer alır. Modern toplumlarda ise sınıf yapısı daha esnektir. Günümüzde, bilgi teknolojilerinin ve esnek üretimin yaygınlaşmasıyla birlikte, güvencesiz ve istikrarsız işlerde çalışan, aidiyet duygusu zayıf yeni bir emekçi sınıfı ortaya çıkmıştır; bu sınıfa “prekarya” denir.

Toplumsal Düzen ve Sapma

Toplumlar, üyelerinin davranışlarını belirli normlara uygun hale getirmek için çeşitli teknik ve stratejiler kullanır; bu sürece “toplumsal kontrol” adı verilir. Bu normlardan ayrılan, yani grubun beklentilerine uymayan eylemler ise “toplumsal sapma” olarak adlandırılır. Sapmanın tanımı evrensel değildir, “toplumdan topluma farklılık gösterir”. “İşlevselci teoriler”, sapmayı sadece bireysel bir sorun olarak değil, aynı zamanda toplumsal yapının bir sonucu olarak görür ve bazı durumlarda toplum için yararlı olabileceğini savunur. Robert K. Merton’un Gerilim Kuramı’na göre, toplumun sunduğu hedefleri kabul edip bu hedeflere gayrimeşru yollarla ulaşmaya çalışan kişi (örneğin uyuşturucu satıcısı) “yenilikçi” olarak tanımlanır.

Sosyolojinin Kurucu Teorileri ve Türk Sosyologlar

Modern sosyolojinin temelleri, 19. yüzyıl düşünürleri tarafından atılmıştır. Auguste Comte’un “Üç Hal Kanunu”, toplumların sırasıyla “Teolojik, Metafizik ve Pozitif” aşamalardan geçtiğini öne sürer. Emile Durkheim ise sosyolojinin konusunun “toplumsal olgular” olduğunu ve bu olguların bireylerden bağımsız, kendilerine özgü bir varoluşa sahip “şeyler” olduğunu savunmuştur. Talcott Parsons ise toplumu bir sistem olarak görmüş ve bu sistemin varlığını sürdürebilmesi için dört temel ihtiyacı (Adaptasyon, Amaca Ulaşma, Bütünleşme, Örüntü Sürdürme) karşılaması gerektiğini belirtmiştir; “çatışma” ise bu ihtiyaçlardan biri değildir. Türkiye’de ise Prens Sabahattin, sosyolojik görüşlerini “Frederic Le Play ve Edmond Demolins” gibi Fransız düşünürlerden etkilenerek oluşturmuştur. Mübeccel B. Kıray ise Ereğli üzerine yaptığı çalışmada, toplumsal değişimin yarattığı şokları yumuşatan ve adaptasyonu sağlayan yapıları “tampon kurum” olarak kavramsallaştırmıştır.

Sonuç

Sosyoloji, bireysel davranışların ardındaki toplumsal yapıları, normları ve süreçleri anlamak için sistematik bir bakış açısı sunar. Toplumsal grupların dinamiklerinden, tabakalaşma sistemlerinin eşitsizliklerine ve sapma davranışlarının nedenlerine kadar, bu disiplin, içinde yaşadığımız karmaşık sosyal dünyayı daha derinlemesine kavramamıza olanak tanır.

1- I. Metro yolcuları
II. İşçiler
III. Futbol takımı
Yukarıdaki insan birlikteliklerini karşılayan sosyolojik kavramlar aşağıdakilerden hangisinde doğru sırasıyla verilmiştir?

A) Toplumsal Grup – Toplumsal Yığın – Toplumsal Kategori
B) Toplumsal Kategori – Toplumsal Grup – Toplumsal Yığın
C) Toplumsal Grup – Toplumsal Kategori – Toplumsal Yığın
D) Toplumsal Yığın – Toplumsal Grup – Toplumsal Kategori
E) Toplumsal Yığın – Toplumsal Kategori – Toplumsal Grup

Cevap : E) Toplumsal Yığın – Toplumsal Kategori – Toplumsal Grup

Açıklama :

2- “Kimi grup yapılarında, dışsal baskılar …….. olumlu yönde etkiler ve artırırken, kimi zaman da grupların yapısına, kapsamına, dışarıdan gelen baskının/etkinin niteliğine ve şiddetine bağlı olarak olumsuz yönde sonuçlar da ortaya çıkarabilir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) bireysel katkıyı
B) kalkınmayı
C) grup içi dayanışmayı
D) başarıyı
E) toplumsal kaygıyı

Cevap : C) grup içi dayanışmayı

Açıklama : Dışsal baskılar, bir grubun tehdit altında hissetmesine neden olarak, grup üyeleri arasındaki “grup içi dayanışmayı” ve birliği artırabilir. Ancak bazı durumlarda bu baskılar, grup içinde çatışma ve olumsuz sonuçlar da doğurabilir.

3- Bir toplumsal grup üzerine yapılan gözlemler neticesinde şu sonuçlara ulaşılmıştır: (i) İlişkiler uzun sürelidir; (ii) Üye sayısı yedidir; (iii) Grup içi denetim güçlüdür.
Bu sonuçlara göre gözlem konusu grup hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Birincil gruptur.
B) Büyük bir gruptur.
C) Geçici nitelikteki bir gruptur.
D) İkincil gruptur.
E) Cemiyet tipi gruptur.

Cevap : A) Birincil gruptur.

Açıklama : Üyeler arası ilişkilerin yüz yüze, samimi ve uzun süreli olduğu küçük gruplara “birincil grup” denir. Verilen özellikler (ilişkilerin uzun süreli ve grup içi denetimin güçlü olması), küçük bir üye sayısıyla birlikte birincil grubun özelliklerini yansıtır.

4- Auguste Comte’un “Üç Hal Kanunu”na göre toplumların geçireceği gelişim safhaları aşağıdakilerden hangisinde doğru sıra ile verilmiştir?

A) Teolojik Toplum – Pozitif Toplum – Metafizik Toplum
B) Teolojik Toplum – Metafizik Toplum – Pozitif Toplum
C) Metafizik Toplum – Teolojik Toplum – Pozitif Toplum
D) Pozitif Toplum – Metafizik Toplum – Teolojik Toplum
E) Metafizik Toplum – Pozitif Toplum – Teolojik Toplum

Cevap : B) Teolojik Toplum – Metafizik Toplum – Pozitif Toplum

Açıklama : Auguste Comte’a göre, insanlık tarihi ve düşüncesi sırasıyla üç aşamadan geçmiştir: doğaüstü güçlerle açıklamanın hakim olduğu “Teolojik”, soyut kavramlarla açıklamanın hakim olduğu “Metafizik” ve bilimsel gözlem ve deneyin hakim olduğu “Pozitif” aşama.

5- Toplumsal sapma için aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) Günlük dilde sapma, kabul gören bir yoldan ayrılmak anlamına gelir.
B) Sapma bütün toplumlarda aynı biçimde tanımlanır, toplumdan topluma farklılık göstermez.
C) Sapmanın en çok görülen iki biçimi suç ve kabahat olarak ifade edilmiştir.
D) Belirli bir toplumsal grubun beklentileri ve normlarına uygun olmayan eylemlerden oluşur.
E) Sapma ödüllendirilebilir, cezalandırılabilir ya da öylece kabul edilebilir.

Cevap : B) Sapma bütün toplumlarda aynı biçimde tanımlanır, toplumdan topluma farklılık göstermez.

Açıklama : Toplumsal sapma, toplumun veya bir grubun normlarına, değerlerine ve beklentilerine aykırı davranışları ifade eder. Bu normlar ve beklentiler toplumdan topluma, hatta aynı toplumun farklı grupları arasında bile farklılık gösterdiği için, “sapma” tanımı da evrensel ve değişmez değildir.

6- Bireylerin rol çatışması yaşama olasılıklarını artıran etken aşağıdakilerden hangisidir?

A) Her statünün rolünü de birlikte getirmesi
B) Üstlenilen rollerin birbirini kolaylaştırması
C) Üstlenilen rollerin birbirini zorlaştırması
D) Aynı rolü çok sayıda kişinin üstlenebilmesi
E) Belli bir rolü üstlenen bireylerin eğitim düzeylerindeki farklılıklar

Cevap : C) Üstlenilen rollerin birbirini zorlaştırması

Açıklama : Bir bireyin aynı anda üstlendiği iki veya daha fazla rolün gerekliliklerinin birbiriyle çelişmesi, yani “birbirini zorlaştırması” durumu “rol çatışması”na yol açar. Bu, çatışmanın en temel nedenidir.

7- Sağduyu bilgisi ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) Günlük işlerimizi sürdürebilmemizi mümkün kılan sistematik olmayan bir bilgidir.
B) Bireylerin toplumsal gerçekliğe dair kısmî bilgisidir.
C) Sağduyu bilgisi zorunlu olarak yanlış bir bilgidir.
D) Genel olarak pratikte ortaya çıkan ve bağlantıları belirsiz bir bilgidir.
E) Bireylerin toplamsal gerçekliğe dair öznel bilgisidir.

Cevap : C) Sağduyu bilgisi zorunlu olarak yanlış bir bilgidir.

Açıklama : Sağduyu bilgisi, bilimsel bilgi gibi sistematik ve kanıta dayalı olmasa da, tamamen yanlış bir bilgi değildir. Günlük yaşamda işlevsel olan ve genellikle pratik deneyimlere dayanan bir bilgidir. Yanlış olabileceği gibi doğru da olabilir.

8- Charles H. Cooley, birincil ve ikincil gruplar ayrımını geliştirirken, aşağıdaki yaklaşımlardan hangisini temel almıştır?

A) Toplumsal ilişki biçimini
B) Grubun kuruluş biçimini
C) Grup üyelerinin eğitim düzeylerini
D) Bireyin gruba katılış biçimini
E) Grubun var oluş sürecini

Cevap : A) Toplumsal ilişki biçimini

Açıklama : Charles H. Cooley, grupları üyeler arasındaki “toplumsal ilişki biçimine” göre sınıflandırmıştır. Yüz yüze, samimi ilişkilerin olduğu grupları birincil; daha resmi, araçsal ilişkilerin olduğu grupları ise ikincil olarak tanımlamıştır.

9- “……. bir kişi ya da grubun statüsünün değişimine işaret eder. Herhangi bir toplumdaki toplumsal tabakalaşma sistemi içinde farklı konumlar arasındaki hareketidir.”
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yere gelmesi gereken ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) Statü kaygısı
B) Toplumsal dengesizlik
C) Sınıf atlamak
D) Toplumsal istikrarsızlık
E) Toplumsal hareketlilik

Cevap : E) Toplumsal hareketlilik

Açıklama : Verilen tanım, bir kişinin veya grubun toplumsal tabakalaşma sistemi içinde konumunun değişmesini, yani “toplumsal hareketliliği” ifade eden bir kavramdır.

10- “Bilgi teknolojilerinin gelişmesi ve emek süreçlerinin esnekleşmesiyle birlikte çalışan sınıf içerisinde işverenini ya da iş arkadaşlarının sayısını dahi bilemeyecek derecede emeğin merkezinden uzakta, düzenli bir çalışma hayatına ve daimi bir işe bağlı olarak kazanılan sosyal haklara sahip olmayan, kendisini sabit bir işyerine ve orada kurulan ilişkilere bağlı gör(e)meyen, dolayısıyla aidiyet duygusu taşımayan, yarın neyle karşılaşacağı belli olmayan ‘yeni’ emekçiler”
Yukarıdaki ifade aşağıdaki sınıf türlerinden hangisiyle açıklanabilir?

A) Mavi yakalılar
B) Proletarya
C) Beyaz yakalılar
D) Prekarya
E) Çalışan sınıf

Cevap : D) Prekarya

Açıklama : Tanımı yapılan, güvencesiz, esnek ve istikrarsız bir çalışma hayatına sahip olan, sosyal hakları sınırlı veya olmayan “yeni” çalışan sınıfına “prekarya” (precariat) adı verilmektedir.

11- Sadece bireysel güdülerin değil, toplumsal yapının sapmayı üretmesine odaklanan ve sapmayı toplumsal işlevleri bakımından yararlı ve normal gören teori aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marksist teori
B) İşlevselci teoriler
C) Etkileşimci teori
D) Fenomenolojik teori
E) Psikolojik teoriler

Cevap : B) İşlevselci teoriler

Açıklama : İşlevselci (fonksiyonalist) teoriler (Emile Durkheim gibi), sapmanın sadece bireysel bir durum olmadığını, toplumsal yapının bir sonucu olduğunu ve belirli koşullarda (örneğin toplumsal normların pekiştirilmesi gibi) toplum için yararlı işlevler görebileceğini savunur.

12- Robert K. Merton’un Gerilim Kuramı’na göre, yaşamak için uyuşturucu satan bir kişi aşağıdaki tanımlamalardan hangisi içinde değerlendirilebilir?

A) Geri çekmeci
B) Uyumlu
C) Uyumsuz
D) Şekilci
E) Yenilikçi

Cevap : E) Yenilikçi

Açıklama : Robert K. Merton’un Gerilim Kuramı’na (Strain Theory) göre “yenilikçi” (innovator), toplumsal olarak kabul görmüş hedeflere (yaşamak için para kazanmak) ulaşmak için toplumsal olarak kabul görmemiş (uyuşturucu satmak) yolları kullanan kişidir.

13- “Toplum, sapkın insan davranışını engellemek için birtakım teknikler ve stratejiler vasıtasıyla temel normların kabulünü sağlar.”
Aşağıdaki ifadelerden hangisi, bu süreci tanımlamak için kullanılır?

A) Toplumsal norm
B) Etiketleme
C) Kanunlar
D) Toplumsal kontrol
E) Damgalama

Cevap : D) Toplumsal kontrol

Açıklama : Toplumun, üyelerinin davranışlarını normlara uygun hale getirmek için kullandığı strateji ve tekniklerin tümüne “toplumsal kontrol” denir. Bu kontrol hem resmi (kanunlar) hem de gayri resmi (ahlak, örf) yollarla gerçekleşir.

14- Mübeccel B. Kıray’ın ‘bir değişme analizi’ olarak değerlendirdiği “Ereğli” çalışmasında, yaşanan toplumsal değişmeyi açıklamak için geliştirdiği ve kullandığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal gelişme
B) Şehirleşme
C) Tampon kurum
D) Kapitalist kalkınma
E) Çağdaşlaşma

Cevap : C) Tampon kurum

Açıklama : Mübeccel B. Kıray, Ereğli’deki toplumsal değişmeyi açıklamak için, kentleşme ve sanayileşmenin getirdiği şoklara karşı toplumsal yapıyı koruyan ve değişime adapte eden kurumları “tampon kurum” olarak adlandırdığı kavramı kullanmıştır.

15- Sabahattin Bey’i etkileyen ve sosyoloji anlayışının temelini oluşturan Fransız düşünürleri aşağıdakilerden hangileridir?

A) Emile Durkheim – Marcel Mauss
B) Frederic Le Play – Edmond Demolins
C) Michel Foucault – Pierre Bourdieu
D) Auguste Comte – Jean-Gabriel de Tarde
E) Saint-Simon – Alexis de Tocqueville

Cevap : B) Frederic Le Play – Edmond Demolins

Açıklama : Türk sosyologlarından Sabahattin Bey (Prens Sabahattin), sosyolojik görüşlerinin temelini İngiliz ve Fransız sosyologlardan almıştır. Bu Fransız sosyologlar arasında Frederic Le Play ve Edmond Demolins yer almaktadır.

16- Kast sistemi dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Hindistan’da kast dışı kalan tüm kişi, grup ve kabileler lonca birlikleri halinde örgütlenmişlerdi.
B) Askeri aristokrasiyi oluşturan Kshatriyalar hiyerarşik sıralamada Brahmanlardan sonra gelirdi.
C) Kast sistemi toplumsal tabakalaşma tipleri arasındaki hareketliliğe en fazla kapalı olan sistemdir.
D) Hiyerarşinin en üst basamağında kutsal bilimin rahip ve öğreticileri olan Brahmanlar bulunurdu.
E) Kast dışı kalan kimse ile tüm tanıdık, dost ve akrabalarının ilişkisi kesilirdi.

Cevap : A) Hindistan’da kast dışı kalan tüm kişi, grup ve kabileler lonca birlikleri halinde örgütlenmişlerdi.

Açıklama : Kast sistemi, meslek ve grupları sıkı bir şekilde ayırsa da, kast dışı kalanların (dokunulmazlar) lonca birlikleri halinde örgütlendiği doğru bir ifade değildir. Kast sistemi bu tür bir örgütlenmeye izin vermemiştir.

17- Toplumsal olgu ve kurum kavramlarına dair aşağıdaki tanımlardan hangisi Emile Durkheim’ın sosyolojik yaklaşımıyla uyumlu bir ifadedir?

A) Toplumsal olgular kendilerine özgü varoluşları olan şeylerdir.
B) Toplumsal olgular tek tek bireylerin haricinde meydana gelmezler.
C) Bireyler toplumsal olguları olduklarından başka bir şeye kolaylıkla dönüştürebilirler.
D) Kurum, hakkında bilgi sahibi olmadığımız ve anlayamadığımız şeyleri açıklayabilmek için kullandığımız faydalı bir kavramdır.
E) Toplumsal olgular daima bireylerin bilinçlerinde var olurlar.

Cevap : A) Toplumsal olgular kendilerine özgü varoluşları olan şeylerdir.

Açıklama : Emile Durkheim’a göre toplumsal olgular (social facts), bireylerin dışından gelen ve onları zorlayan, kendi başlarına bir gerçekliğe ve “kendilerine özgü bir varoluşa” sahip olan şeylerdir. Bireylerin bilincinde var olmazlar, bireylerden bağımsız ve üstündürler.

18- “Parsons’a göre toplumlar, birbirinden oldukça farklı alt-sistemlerden oluşan, hepsi birbiriyle karşılıklı ilişki ve bağımlılık içinde bulunan, bağımsız ve kendine-yeten sistemlerdir.”
Aşağıdakilerden hangisi, Parsons’a göre, bu altsistemlerin her birinin, bir toplumun varlığını sürdürebilmek için karşılanması zorunlu olan 4 temel ihtiyaçtan biri değildir?

A) Amaca ulaşma
B) Varlığını sürdürme
C) Adaptasyon
D) Bütünleşme
E) Çatışma

Cevap : E) Çatışma

Açıklama : Talcott Parsons’ın AGIL modeli, bir toplumun varlığını sürdürebilmesi için dört temel işlevden bahseder: Adaptasyon (Adaptation), Amaca Ulaşma (Goal-Attainment), Bütünleşme (Integration) ve Örüntü Sürdürme/Gizleme (Latency). “Çatışma” bu ihtiyaçlardan biri değildir, aksine işlevselci yaklaşım çatışmayı anormal bir durum olarak görür.

19- “Bireyin toplum yapısı içindeki yeri, konumu, mevkisidir.”
Yukarıdaki cümlede tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumsal kişilik
B) Toplumsal kimlik
C) Toplumsal benlik
D) Toplumsal statü
E) Bireysel benlik

Cevap : D) Toplumsal statü

Açıklama : Bir bireyin toplum içindeki yeri, konumu ve mevkisine “toplumsal statü” (social status) denir. Bu statü, doğuştan gelen (edinilmiş) veya çabayla kazanılan (kazanılmış) bir statü olabilir.

20- Toplumsal statü kavramına ilişkin aşağıda sunulan ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Statüler arasında sürekli bir ilişki vardır.
B) Birey aynı anda birden fazla statüye sahip olabilir.
C) Belli bir statünün önemi toplumdan topluma değişir.
D) Statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşir.
E) Statüler bazı haklar sağlar ve sorumluluk gerektirir.

Cevap : D) Statüler her zaman bireyin iradesi ile gerçekleşir.

Açıklama : Toplumsal statüler, doğuştan gelen (edinilmiş statü) ve bireyin iradesi dışında ortaya çıkan statüleri de içerir (örneğin cinsiyet, ırk, doğum yeri). Bu nedenle “statüler her zaman bireyin iradesiyle gerçekleşir” ifadesi yanlıştır.