İktisadi Düşünce Tarihi 2024-2025 Vize Soruları (Güz)

Giriş

İktisadi düşünce tarihi, toplumların zenginlik, üretim, bölüşüm ve devletin rolü gibi temel ekonomik sorunlara nasıl yaklaştığını inceleyen bir alandır. Her iktisadi ekol, kendi döneminin sorunlarına yanıt arayarak bir önceki düşünce sistemini eleştirmiş ve yeni bir bakış açısı sunmuştur. Bu makalede, Merkantilizm’den başlayarak Klasik, Neoklasik ve Keynesyen iktisat okullarının temel argümanları ve aralarındaki temel farklar ele alınacaktır.

Erken Dönem Düşünceleri: Merkantilizm ve Fizyokrasi

Modern iktisadın öncesindeki dönemlerde, Merkantilistler bir ülkenin zenginliğinin kaynağını sahip olduğu “kıymetli madenler” (altın, gümüş) ile ölçmüşlerdir. Bu amaca ulaşmak için devletin dış ticarete aktif olarak müdahale etmesi gerektiğini savunmuşlar, bu nedenle “minimal bir devlet” anlayışına karşı çıkmışlardır. Onları takip eden Fizyokratlar ise zenginliğin kaynağını tarımda görmüşlerdir. François Quesnay ve Robert Jacques Turgot bu ekolün önemli düşünürleriyken, Alfred Marshall bir Neoklasik iktisatçıdır.

Klasik İktisat ve Adam Smith

Modern iktisadın temelleri, Adam Smith’in 1776 tarihli “Ulusların Zenginliği” adlı eseriyle atılmıştır. Klasik iktisat, ekonominin “arz yanlı” bir yaklaşımla, kendi kendini düzenleyen bir mekanizma olduğunu ve daima tam istihdamda dengede kalacağını savunur (Say Yasası). Onlara göre ekonomik büyümenin motoru, yatırımları finanse eden “tasarruftur”. Faiz oranları, para piyasasında değil, “yatırımlarla tasarrufların eşitlendiği noktada” belirlenir. Emek piyasasında ise firmaların emek talebi, “reel ücretin azalan bir fonksiyonudur” ve işsizlik varsa bu, kişilerin mevcut ücretten çalışmayı reddetmesi nedeniyle “iradidir”. Devletin rolü ise minimal olmalıdır; bu “tarafsız maliye” anlayışı, devletin “denk bütçe” politikası izlemesini ve borçlanmaya sadece olağanüstü dönemlerde başvurmasını gerektirir.

Neoklasik İktisat ve Mikroekonomik Dönüş

Klasik iktisadı takip eden Neoklasik ekol, iktisadın ana inceleme konusunu makro düzeyden, bireysel tüketicilerin ve firmaların rasyonel davranışlarını inceleyen “mikro iktisadi meselelere” kaydırmıştır. Alfred Marshall ve Leon Walras gibi düşünürler bu ekolün öncülerindendir; John Stuart Mill ise daha çok Klasik Okulun bir temsilcisi olarak kabul edilir. Cambridge tipi miktar teorisinin getirdiği yeniliklerden biri de, paranın sadece işlem amacıyla değil, aynı zamanda bir “servet” unsuru olarak da elde tutulduğunu belirtmesidir.

Keynesyen Devrim ve Makroekonominin Doğuşu

1929 Büyük Buhranı, Klasik iktisadın varsayımlarını sarsmış ve John Maynard Keynes’in öncülüğünde yeni bir ekolün doğmasına yol açmıştır. Keynesyen iktisada göre, Klasiklerin aksine ekonomi genellikle “eksik istihdam düzeyinde” dengeye gelir. 1929 krizinin temel nedeni “efektif talep yetersizliğidir” ve genel olarak ekonomideki istikrarsızlıkların kaynağı “toplam talepteki dalgalanmalardır”. Keynesyenlere göre, günlük alışverişler için gerekli olan işlem güdüsüyle para talebi, doğrudan “fiyatlar genel düzeyine” bağlıdır. Keynesyenler, ekonomiye devlet müdahalesini savunur. Örneğin, enflasyonist bir açık varsa, toplam talebi kısmak için “kamu harcamaları düşürülmeli ve vergiler artırılmalıdır”.

Sonuç

İktisadi düşünce tarihi, Merkantilistlerin devletçi ve korumacı anlayışından, Klasiklerin “bırakınız yapsınlar” felsefesine, oradan da Keynesyenlerin müdahaleci politikalarına uzanan bir fikirler mücadelesidir. Her bir ekol, kendinden öncekini eleştirerek iktisat bilimine yeni bir boyut katmıştır. Keynesyen düşünceye bir tepki olarak gelişen ve enflasyonun para arzından kaynaklandığını savunan Milton Friedman’a ait parasalcı teori de bu diyalektik sürecin bir parçasıdır.

1- Tam istihdamın özel bir durum olduğu ve ekonominin genellikle eksik istihdam düzeyinde dengede olacağı fikri aşağıdaki iktisadi yaklaşımlardan hangisine aittir?

A) Monetarist
B) Keynesyen
C) Monetarizm
D) Klasik
E) Fizyokrasi

Cevap : B) Keynesyen

Açıklama : Keynesyen iktisat, klasik iktisadın tam istihdam varsayımına karşı çıkarak, ekonominin genellikle “eksik istihdam düzeyinde” dengede olabileceğini savunmuştur.

2- Klasik iktisatçılara göre borçlanmayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Borçlanma devletin önemli gelir kaynakları arasında yer alır.
B) Borçlanma yoluyla verimli alanlara gitmesi gereken kaynaklar verimsiz alanlarda kullanılacaktır.
C) Borçlanma politikası, etkin başvurulması gereken bir iktisat politikası aracı değildir.
D) Borçlanmaya sadece olağanüstü dönemlerde başvurulmalıdır.
E) Kamu harcamaları vergilerle finanse edilmelidir.

Cevap : A) Borçlanma devletin önemli gelir kaynakları arasında yer alır.

Açıklama : Klasik iktisatçılar, borçlanmayı kamu harcamalarını finanse etmek için vergilerin yetersiz kaldığı “olağanüstü dönemlere” özgü bir araç olarak görmüşlerdir. Borçlanmayı normal koşullarda başvurulacak bir gelir kaynağı olarak değerlendirmemişlerdir.

3- Klasik iktisatçılara göre faiz oluşma biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Para piyasasında belirlenir.
B) Devlet tarafından belirlenir.
C) Para talebi ile para arzının eşitlendiği noktada
D) Yatırımlarla tasarrufların eşitlendiği noktada
E) Toplam talep ile toplam arzın eşitlendiği noktada

Cevap : D) Yatırımlarla tasarrufların eşitlendiği noktada

Açıklama : Klasik iktisatçılara göre faiz oranı, fonların (yatırımlar) talebi ile fonların arzının (tasarruflar) piyasada eşitlendiği noktada belirlenir.

4- Cambridge tipi miktar teorisinin getirdiği yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Paranın spekülasyon güdüsüyle elde tutulduğu
B) Paranın sadece ihtiyat güdüsüyle elde tutulduğu
C) Paranın servet güdüsüyle elde tutulduğu
D) Paranın beklentilere bağlı olarak elde tutulduğu
E) Paranın sadece işlem amacıyla elde tutulduğu

Cevap : C) Paranın servet güdüsüyle elde tutulduğu

Açıklama :

5- Keynesyenlere göre işlem güdüsüyle para talebi aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?

A) Döviz kuru
B) Tasarruf düzeyi
C) Faiz oranı
D) Belirsizlik
E) Fiyatlar genel düzeyi

Cevap : E) Fiyatlar genel düzeyi

Açıklama : Keynesyen iktisatta, “işlem güdüsüyle para talebi”, günlük harcamaları karşılamak amacıyla para talep edilmesidir ve bu talep doğrudan “fiyatlar genel düzeyine” ve reel gelire bağlıdır.

6- Klasiklere göre emek talebiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Klasiklere göre emek talebi, nominal ücretin artan fonksiyonudur.
B) Klasiklere göre emek talebi, nominal ücretin azalan fonksiyonudur.
C) Klasiklere göre emek talebi, beklentilerin fonksiyonudur.
D) Klasiklere göre emek talebi, reel ücretin artan fonksiyonudur.
E) Klasiklere göre emek talebi, reel ücretin azalan fonksiyonudur.

Cevap : E) Klasiklere göre emek talebi, reel ücretin azalan fonksiyonudur.

Açıklama : Klasik iktisatçılara göre firmaların emek talebi, emeğin marjinal verimliliğine bağlıdır ve reel ücret arttıkça firmaların emek talebi azalır. Dolayısıyla emek talebi, “reel ücretin azalan fonksiyonudur”.

7- Keynesyen iktisada göre ekonomide enflasyonist bir açık varsa aşağıdaki politika seçeneklerinden hangisinin kullanımı doğrudur?

A) Kamu harcamaları düşürülmeli vergiler düşürülmelidir.
B) Kamu harcamaları arttırılmalı, vergiler artırılmalıdır.
C) Kamu harcamaları arttırılmalı, vergiler düşürülmelidir.
D) Kamu harcamaları düşürülmeli, vergiler arttırılmalıdır.
E) Kamu harcamalar çok arttırılırken, vergiler az düşürülmelidir.

Cevap : D) Kamu harcamaları düşürülmeli, vergiler arttırılmalıdır.

Açıklama : Enflasyonist açık, ekonomide toplam talebin toplam arzdan fazla olduğu durumlarda ortaya çıkar. Keynesyen iktisada göre bu açığı kapatmak için maliye politikası aracı olarak “kamu harcamaları düşürülmeli ve vergiler artırılmalıdır”. Bu durum toplam talebi azaltarak enflasyonu düşürür.

8- Klasiklerin maliye anlayışıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Taraflı maliye anlayışını benimsemişlerdir.
B) Maliye anlayışı bakımından aralarında bir uzlaşı yoktur.
C) Keynesyenlerle aynı görüştedirler.
D) Tarafsız maliye anlayışını benimsemişlerdir.
E) Kriz dönemlerinde taraflı maliye anlayışından yanadırlar.

Cevap : D) Tarafsız maliye anlayışını benimsemişlerdir.

Açıklama : Klasik iktisatçılar, devletin ekonomiye müdahalesinin minimal olması gerektiğini savunmuş ve bütçenin denk olması gerektiğini belirtmişlerdir. Bu durum, “tarafsız maliye” anlayışını yansıtır.

9- Merkantilistlerin devlete bakışıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Güçlü bir ordu ve güçlü savunmaya sahip olmasını arzulamışlardır.
B) Müdahaleci bir devlet olmalıdır.
C) Güçlü bir devlet olmalıdır.
D) Minimal bir devletten yana olmuşlardır.
E) Dış ticarette etkin bir devleti savunmuşlardır.

Cevap : D) Minimal bir devletten yana olmuşlardır.

Açıklama : Merkantilistler, güçlü bir dış ticaret politikası yürütebilmek ve milli sanayiyi koruyabilmek için “müdahaleci ve güçlü bir devletten” yana olmuşlardır. Minimal bir devlet anlayışı klasik iktisatçılara aittir.

10- Merkantilistlere göre zenginliğin kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Talep miktarı
B) Kıymetli madenler
C) Emek arzı
D) Tarımsal üretim
E) Arz miktarı

Cevap : B) Kıymetli madenler

Açıklama : Merkantilistlere göre bir ülkenin zenginliği, sahip olduğu “kıymetli madenler” (altın, gümüş) miktarıyla ölçülür. Bu nedenle dış ticaret fazlası vererek bu madenleri ülke içinde biriktirmeyi amaçlamışlardır.

11- Keynesyen iktisatçılara göre 1929 krizinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Beklentilerin olumsuz şekillenmesi
B) Efektif talep yetersizliği
C) Teknolojik şoklar
D) Reel ücretlerin yüksek olması
E) Paranın yeterince ve zamanında artırılmaması

Cevap : B) Efektif talep yetersizliği

Açıklama : Keynesyen iktisatçılara göre 1929 Büyük Buhranının temel nedeni, tüketim ve yatırım harcamalarının düşmesiyle ortaya çıkan “efektif talep yetersizliğidir”.

12- Klasiklere göre işsizliğin türüyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) İşsizliğin türü mevsimsel işsizliktir.
B) İşsizliğin türü gayri iradidir.
C) İşsizliğin türü iradidir.
D) İşsizliğin türü yapısal işsizliktir.
E) İşsizliğin türü teknolojik işsizliktir.

Cevap : C) İşsizliğin türü iradidir.

Açıklama : Klasik iktisatçılar, esnek ücret ve fiyat varsayımıyla ekonomide “gayri iradi işsizliğin” (çalışmak isteyip de iş bulamayanlar) olamayacağını savunmuşlardır. Onlara göre işsizlik varsa bu, kişilerin mevcut reel ücretten çalışmayı “iradî olarak” reddetmesi sonucunda oluşur.

13- Aşağıdakilerden hangisi klasik iktisatçıların savunduğu argümanlardan biri değildir?

A) Say yasası geçerlidir.
B) Uzun dönemli bir analizdir.
C) Talep yanlı bir yaklaşımdır.
D) Ekonomi daima tam istihdamdadır.
E) Tam rekabet şartları geçerlidir.

Cevap : C) Talep yanlı bir yaklaşımdır.

Açıklama : Klasik iktisat, üretimin kendi talebini yaratacağını (Say Yasası) savunduğu için “arz yanlı” bir yaklaşımdır. Talep yanlı yaklaşım ise Keynesyen iktisada aittir.

14- Aşağıdakilerden hangisi Neoklasik iktisatçılardan biri değildir?

A) Mill
B) Walras
C) Edgeworth
D) Marshall
E) Fisher

Cevap : A) Mill

Açıklama : John Stuart Mill, “klasik” iktisatçı olarak kabul edilirken; Leon Walras, Francis Edgeworth, Alfred Marshall ve Irving Fisher gibi isimler “neoklasik” iktisat ekolünün kurucuları veya önemli temsilcilerindendir.

15- “Ulusların Zenginliği” adlı eser aşağıdaki iktisatçılardan hangisine aittir?

A) François Quesnay
B) David Ricardo
C) John Maynard Keynes
D) Robert Barro
E) Adam Smith

Cevap : E) Adam Smith

Açıklama : Modern iktisadın kurucusu olarak kabul edilen Adam Smith’in 1776 yılında yayımladığı ünlü eseri “Ulusların Zenginliği” (The Wealth of Nations)dir.

16- Mikro iktisadi meseleleri ana inceleme konusu yapan iktisadi yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fizyokratlar
B) Merkantilistler
C) Klasikler
D) Keynesyenler
E) Neoklasikler

Cevap : E) Neoklasikler

Açıklama : Neoklasik iktisat, bireysel tüketicilerin ve firmaların rasyonel davranışlarını, yani “mikro iktisadi meseleleri” ana inceleme konusu yapmıştır.

17- Aşağıdaki iktisatçılardan hangisi fizyokrat düşünürlerden biri değildir?

A) Alfred Marshall
B) Abbe Nicolas Baudeau
C) Le Marquis de Mirabeau
D) Robert Jacques Turgot
E) François Quesnay

Cevap : A) Alfred Marshall

Açıklama : Alfred Marshall, neoklasik iktisadın önemli temsilcilerindendir. François Quesnay, Turgot, Mirabeau ve Baudeau ise fizyokrasi düşüncesinin önde gelen temsilcileridir.

18- Klasik Okulun bütçe anlayışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Daralma dönemlerinde bütçe açığı politikası izlenmelidir.
B) Denk bütçe politikası izlenmelidir.
C) Kamu harcamaları arttırılmalıdır.
D) Yüksek vergi politikası izlenmelidir.
E) Genişleme döneminde bütçe fazlası politikası izlenmelidir.

Cevap : B) Denk bütçe politikası izlenmelidir.

Açıklama : Klasik iktisatçıların maliye anlayışına göre, devlet harcamaları vergilerle finanse edilmeli ve bütçe her zaman “denk” olmalıdır. Bütçe açığı veya fazlası gibi durumlardan kaçınılmalıdır.

19- Keynesyen İktisada göre ekonomideki istikrarsızlıkların nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yanlış uygulanan para politikası
B) Teknolojik şoklar
C) Toplam talepteki dalgalanmalar
D) Beklenen aktivist politikalar
E) Beklenmeyen aktivist politikalar

Cevap : C) Toplam talepteki dalgalanmalar

Açıklama : Keynesyen iktisada göre, ekonomideki istikrarsızlıkların (krizler, durgunluklar) temel nedeni, tüketim ve yatırım harcamalarındaki düşüşlerden kaynaklanan “toplam talepteki dalgalanmalardır”.

20- Klasiklere göre büyümenin motoru aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tasarruf
B) Harcamalar
C) Harcanabilir gelir
D) Para stoğu
E) Tüketim

Cevap : A) Tasarruf

Açıklama : Klasik iktisatçılara göre “tasarruf”, yatırımların finansmanını sağladığı için ekonomik büyümenin en önemli “motoru”dur.