İktisat Metodolojisi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

İktisat metodolojisi, iktisat biliminin kullandığı yöntemleri, kavramları ve teorilerin geçerliliğini sorgulayan bir alandır. Bu alan, bilginin nasıl elde edilmesi gerektiğini belirlemeye çalışan “kural koyucu (normatif)” yaklaşımlar ile bilimin fiilen nasıl yapıldığını anlatan “betimselci” yaklaşımlar arasında bir diyalog içerir. Bu makalede, bilimsel kuramların yapısı, temel metodolojik yaklaşımlar ve iktisat düşüncesinin tarihsel evrimi incelenecektir.

Bilimsel Kuramların Yapısı ve İşlevi

Bilimsel çalışmalar, belirli kavramsal yapı taşları üzerine kurulur. Bir teorinin temelini oluşturan ve ispatlanmadan doğru kabul edilen önermelere “postüla” denir. Bu temeller üzerine inşa edilen ve bir genel olgu kümesini açıklayan uyumlu önermeler grubuna ise “kuram” (teori) adı verilir. Teorilerin temel özellikleri, karmaşık olan gerçekliği basitleştirmeleri, soyutlamalardan oluşmaları ve olaylar arasında sebep-sonuç ilişkileri kurmalarıdır; “bilgi kümeleri arasında fayda maksimizasyonu sağlamak” ise bir teorinin özelliği değildir. Bilimsel düşüncenin temel işlevleri ise anlama, açıklama, öndeme (tahmin) ve denetimdir. Ancak çağdaş bilim anlayışı, indirgenmiş modeller sayesinde “kesin doğrulara ve bilgeliğe ulaşmak” gibi bir iddiadan vazgeçmiştir.

Metodolojik Yaklaşımlar: Akılcılık, Deneycilik ve Çıkarım

Bilginin kaynağına ilişkin felsefi tartışmalar, iktisat metodolojisini de şekillendirmiştir. “Akılcılık” (rasyonalizm), zihnin dış gözleme ihtiyaç duymadan bazı doğruları bilebileceğini savunur. Bunun karşısında yer alan deneycilik ise bilginin kaynağını duyulara ve gözleme dayandırır. Çıkarım yöntemlerinden en yaygını olan “tümdengelimcilik”, genel varsayımlardan yola çıkarak özel sonuçlara veya hipotezlere ulaşma yöntemidir. Nitekim, 19. yüzyıl iktisatçılarının bilim tarzı genel olarak “soyut, tümdengelimci ve hipotetik” özellikler taşımıştır. Doğa bilimlerinde yaygın olan “belirlenimci yaklaşım” ise, araştırma nesnelerinin insan müdahalesinden bağımsız, istikrarlı bir düzenlilik gösterdiği varsayımına dayanır.

İktisat Düşüncesinin Tarihsel Evrimi ve Tartışmalar

İktisat bilimi, tarihi boyunca önemli “bilimsel devrimler” yaşamıştır. Bu devrimlerin tarihsel sırası; “Klasik Ekol, Fayda Devrimi ve Keynesgil Devrim” şeklindedir. Metodolojik tartışmalarda ise, Mantıksal Pozitivizm ve onunla ilişkili olan Viyana Çevresi gibi ekoller öne çıkmıştır; Keynesyen Yaklaşım ise bu felsefi akımlardan farklı bir kuramsal yapı sunar. Vilfredo Pareto’nun “aynı olguların sonsuz sayıda kuram tarafından eşit derecede doğru olarak açıklanabileceği” yönündeki görüşü ise “uylaşımcılık” olarak bilinen felsefi anlayış içinde yer alır.

Modern İktisat Metodolojisinin Meseleleri

Modern iktisat metodolojisi, bilimin statüsü ve iktisadi politikaların geçerliliği üzerine süregelen tartışmalarla şekillenir. Günümüzde “iktisadi politikaların evrensel ve nesnel bir gerçekliğe sahip olduğu” anlayışı, geçerliliğini büyük ölçüde yitirmiştir; politikaların dönem ve şartlara göre değiştiği kabul edilmektedir. Modern bilime yönelik eleştiriler de bu tartışmaları besler. Bilimin totaliter bir bakış açısı kazanması veya seçkinlerin lehine faaliyet göstermesi gibi eleştiriler yapılırken, bilimin “giderek felsefi ve spekülatif bir niteliğe bürünmesi” bu eleştirilerden biri değildir; aksine, eleştiriler genellikle bilimin aşırı pozitivist bir hal alması yönündedir. Yirminci yüzyılın son çeyreğindeki tartışmalar ise postmodern görüşler ve bilimin toplumsal iktidarla olan ilişkisi üzerine yoğunlaşmıştır.

Sonuç

İktisat metodolojisi, iktisat biliminin felsefi temellerini ve yöntemlerini sorgulayarak, bu disiplinin sınırlarını ve imkanlarını anlamamızı sağlar. Bir ifadenin doğruluğunu test etme biçiminden (örneğin “bir kilo, bin gramdan oluşur” ifadesinin tanım gereği doğrulanabilir olması gibi), iktisadi olayları açıklamak için kullanılan karmaşık kuramlara kadar, metodoloji, iktisadi bilginin nasıl üretildiğini ve ne anlama geldiğini aydınlatan kritik bir alandır.

1- İktisat metodolojisinde, “başka önermelerin üretilmesi için başlangıç noktası olarak alınan ve tanımı gereği doğru olarak kabul edilen önermelere” verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hipotez
B) Postüla
C) Varsayım
D) Deney
E) Kuram

Cevap : B) Postüla

Açıklama : Postüla, bir teorinin veya argümanın temelini oluşturan, ispatlanmadan doğru olduğu kabul edilen önermelerdir. Varsayım (assumption) ise genellikle bir modelin veya teorinin basitleştirilmesi için kullanılan bir önermedir.

2- “Bir genel olgu kümesini açıklama ilkeleri olarak kullanılan uyumlu önermeler grubu” olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aksiyom
B) Deney
C) Varsayım
D) Kuram
E) Hipotez

Cevap : D) Kuram

Açıklama : Verilen tanım, gözlemlenen bir olgu kümesini açıklamak için kullanılan, birbiriyle tutarlı ve uyumlu önermelerden oluşan yapıya verilen isim olan “Kuram”dır (Teori).

3- I. Soyuttur.
II. Tümevarımcıdır.
III. Tümdengelimcidir.
IV. Hipotetiktir.
Yukarıdakilerden hangileri 19. yy. İktisatçılarının bilim tarzının bir genelleme olarak özellikleri arasındadır?

A) I ve III
B) I, III ve IV
C) I, II ve III
D) I ve IV
E) II ve IV

Cevap : B) I, III ve IV

Açıklama : 19. yüzyıl iktisatçıları, genel olarak tümdengelimci (III), soyut (I) ve hipotetik (IV) bir bilim tarzı benimsemişlerdir. Tümevarımcı (II) yaklaşım, bu dönemin genel yaklaşımına ters düşer.

4- Yirminci yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan tartışmalar aşağıdakilerden hangisini içermez?

A) Bilim ile toplumsal iktidar odakları arasındaki ilişkisellik
B) Postmodern görüşler ve yeni metodoloji anlayışları
C) Anti-bilimci görüşler
D) Bilim ile felsefenin metodolojik olarak birbirinden kopması
E) Modern bilime yönelik radikal eleştiriler

Cevap : D) Bilim ile felsefenin metodolojik olarak birbirinden kopması

Açıklama : Bilim ile felsefenin metodolojik olarak birbirinden kopması, özellikle 19. yüzyılda pozitivizmin etkisiyle başlayan bir süreçtir. 20. yüzyılın son çeyreğindeki tartışmalar ise daha çok postmodernizm, anti-bilimcilik ve bilimin toplumsal etkileri üzerine odaklanmıştır.

5- I. Fayda Devrimi
II. Klasik Ekol
III. Keynesgil Devrim
IV. Sanayi Devrimi
İktisat açısından bilimsel devrim niteliği taşıyan durum ve ekoller hangi şıkta doğru tarihsel sırayla verilmiştir?

A) IV-I-III
B) III-I-II
C) II-I-III
D) III-IV-II
E) I-II-III

Cevap : C) II-I-III

Açıklama : İktisat açısından bilimsel devrim niteliği taşıyan gelişmelerin doğru tarihsel sırası şöyledir: Klasik Ekol (Adam Smith, 18. yy), Fayda Devrimi (Jevons, Menger, Walras, 19. yy) ve Keynesgil Devrim (Keynes, 20. yy).

6- Verilmiş bazı aksiyom veya varsayımlardan, teorem yahut hipotez çıkarma veya ispat etme yöntemi aşağıdaki kavramlardan hangisine karşılık gelir?

A) Tümevarımcılık
B) Determinizm
C) Analoji
D) Akılcılık
E) Tümdengelimcilik

Cevap : E) Tümdengelimcilik

Açıklama : Tümdengelimcilik (deductivism), genel kabul görmüş ilke, aksiyom veya varsayımlardan hareketle mantıksal çıkarımlar yaparak özel durumları veya hipotezleri elde etme yöntemidir.

7- Bilimin modern toplumda karşı karşıya kaldığı eleştiriler arasında hangisi sayılamaz?

A) Seküler bir din haline dönüşme eğilimi
B) Giderek felsefi ve spekülatif bir niteliğe bürünmesi
C) Seçkinlerin ve gelişmiş toplumların lehine faaliyet alanını belirlemesi
D) Totaliter bir bakış açısı kazanması
E) Kendisi dışındaki bilgi türlerini dışlaması

Cevap : B) Giderek felsefi ve spekülatif bir niteliğe bürünmesi

Açıklama : Bilimin modern toplumda karşı karşıya kaldığı eleştiriler arasında, bilimin giderek daha “pozitivist” ve “ampirik” bir nitelik kazanması yer alır. “Giderek felsefi ve spekülatif bir niteliğe bürünmesi” tam tersi bir eleştiridir ve bilimin dogmatikleşmesi ve eleştirel düşünceye karşı çıkması eleştirilerinin yanında yer almaz.

8- Aşağıdakilerin hangisi teorilerin temel özellikleri içinde sayılamaz?

A) Soyutlamalardan oluşurlar.
B) Olaylar arasında sebep-sonuç ilişkileri kurarlar.
C) Bilgi kümeleri arasında fayda maksimizasyonu sağlarlar.
D) Kompleks yapıdaki bilgi kümelerini daha anlaşılabilir bir forma sokarlar.
E) Karmaşık olan gerçekliği basitleştirirler.

Cevap : C) Bilgi kümeleri arasında fayda maksimizasyonu sağlarlar.

Açıklama : Fayda maksimizasyonu, genellikle teorilerin değil, ekonomik aktörlerin (tüketicilerin, işletmelerin) davranışlarını açıklamak için kullanılan bir varsayımdır. Teoriler, gerçekliği basitleştirir, soyutlamalarla çalışır ve sebep-sonuç ilişkileri kurar.

9- Aşağıdakilerden hangisi kuramsal olarak diğerlerinden farklı görüşleri temsil eder?

A) Keynesyen Yaklaşım
B) Viyana Çevresi
C) Mantıksal Pozitivizm
D) Avusturya Okulu
E) Berlin Grubu

Cevap : A) Keynesyen Yaklaşım

Açıklama : Viyana Çevresi, Mantıksal Pozitivizm ve Berlin Grubu, temelde aynı felsefi akımı (pozitivizm) temsil ederler. Avusturya Okulu da neoklasik iktisatçıların bir koludur. Keynesyen Yaklaşım ise makroekonomi alanında tamamen farklı bir teori ortaya koymuştur.

10- Bilimsel düşüncenin temel işlevleri arasında aşağıdakilerden hangisini saymak mümkün değildir?

A) Anlama
B) Öndeme
C) Yorumlama
D) Açıklama
E) Denetim

Cevap : C) Yorumlama

Açıklama :

11- İktisat metodolojisi açısından, aşağıdakilerden hangi anlayış diğerleri kadar geçerli ve doğru kabul edilemez?

A) İktisatta makro ve mikro büyüklükler arasındaki ilişkilerin her zaman birbirini bütünlememesi
B) İktisadi politikaların evrensel ve nesnel gerçekliğe sahip olması
C) İktisat politikalarının geçerliliğinin dönemlere ve şartlara göre farklılaşması
D) Kullanılan teknikler ile araçların, iktisadi gerçekliği açıklamada yetersiz kalması
E) Matematik ve istatistiğin yoğun kullanımının kuramsal açıdan tartışmalara sebep olması

Cevap : B) İktisadi politikaların evrensel ve nesnel gerçekliğe sahip olması

Açıklama : İktisadi politikalar, uygulandığı dönemin ve ülkenin sosyo-ekonomik koşullarına, değer yargılarına ve amaçlarına bağlı olarak değişir. Evrensel ve nesnel bir gerçekliğe sahip olması, pozitivist bir yaklaşımdır ve iktisat metodolojisinde bu anlayışın sınırlılıkları ve geçersizliği sıkça tartışılmaktadır.

12- İktisatta yöntem tartışmalarını etkileyen dışsal gelişmeler arasında hangisi sayılamaz?

A) Keynesyen politikaların krizi
B) İktisadi kitlesel üretim ve sanayileşme
C) Sosyo-ekonomik ve idari rasyonalizasyon
D) Sonsuz kalkınma ve ilerleme arayışları
E) Kendi kendini belirleyen özerk birey

Cevap : A) Keynesyen politikaların krizi

Açıklama :

13- “Zihnin, dış gözlemin bize hiç bir zaman izin veremeyeceği evrene ilişkin bazı doğruları kesin bir biçimde bilme gücüne sahip olduğu” tezine inanan yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tümevarımcılık
B) Deneycilik
C) Akılcılık
D) Tümdengelimcilik
E) İspatçılık

Cevap : C) Akılcılık

Açıklama : “Akılcılık” (rasyonalizm), bilginin temel kaynağının akıl olduğunu, dış dünyadan bağımsız olarak zihnin bazı temel doğrulara ulaşabileceğini savunan bir felsefi yaklaşımdır. Bu, ampirizm (deneycilik) ile karşıttır.

14- …..bilimsel bilginin nasıl elde edilmesi gerektiğini ve bu konudaki standartlarla ölçütleri ortaya koyma amacındayken; ….., bilimsel kavram ve uygulamaların nasıl yapılageldiğini betimlemeye çalışır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere uygun gelen ifadeler aşağıdakilerden hangileridir?

A) Betimselci yaklaşım/kural koyucu yaklaşım
B) Yorumsamacı yaklaşım/keşfedici araştırma
C) Kural koyucu yaklaşım/nicel araştırma
D) Keşfedici araştırma/betimselci yaklaşım
E) Kural koyucu yaklaşım/betimselci yaklaşım

Cevap : E) Kural koyucu yaklaşım/betimselci yaklaşım

Açıklama : “Kural koyucu (normatif)” yaklaşım, bilginin nasıl elde edilmesi gerektiğini ve standartları belirlemeyi amaçlar. “Betimselci (deskriptif)” yaklaşım ise mevcut durumun, kavram ve uygulamaların nasıl olduğunu açıklamaya ve betimlemeye çalışır.

15- Modern toplumda çağdaş bilim anlayışının amaçları hakkında aşağıdakilerden hangisini saymak çok doğru olmayacaktır?

A) Doğal yahut sosyal süreçleri soyut sembolik biçimlerle ilişkilendirmek
B) Karmaşık olayları daha anlaşılabilir ve basit modellere indirgemek
C) İndirgenen modeller üzerinden teoriler geliştirmek ve ortaya koymak
D) İndirgenen modeller sayesinde kesin doğrulara ve bilgeliğe ulaşmak
E) Bilimdeki soyut sembolik biçimler içinde matematiğe öncelik tanımak

Cevap : D) İndirgenen modeller sayesinde kesin doğrulara ve bilgeliğe ulaşmak

Açıklama : Çağdaş bilim anlayışı, bilimin mutlak ve “kesin doğrulara” veya “bilgeliğe” ulaşma gibi iddialı hedeflerden vazgeçtiğini kabul eder. Bunun yerine, olguları açıklayan, tahminler yapan ve modeller kuran bir yapıyı benimsemiştir. Bu nedenle bu ifade modern bilim anlayışıyla çelişir.

16- Aşağıdakilerden hangisi pratik olarak doğrulanabilir bir ifadedir?

A) Dünyanın en yüksek tepesi Everest’tir.
B) Merkür, sistemimizdeki en küçük gezegendir.
C) Van Gölü, en büyük gölümüzdür.
D) Pasifik Okyanusu, en büyük okyanustur.
E) Bir kilo, bin gramdan oluşur.

Cevap : E) Bir kilo, bin gramdan oluşur.

Açıklama : “Bir kilo, bin gramdan oluşur” ifadesi, tanımı gereği doğru olan ve pratik olarak her zaman doğrulanabilecek matematiksel bir eşitliktir. Diğer şıklar ise ampirik gözleme dayalı ve zamanla değişebilecek bilimsel olgulardır.

17- Pareto’nun, “aynı olguların sonsuz sayıda kuram tarafından eşit derecede doğru olarak açıklanabilecekleri” yönündeki görüşü aşağıdaki anlayışlardan hangisi içinde yer almaktadır?

A) Tümevarımcılık
B) Deneycilik
C) İspatçılık
D) Doğrulamacılık
E) Uylaşımcılık

Cevap : E) Uylaşımcılık

Açıklama : “Uylaşımcılık” (conventionalism), bilimsel teorilerin, olguları açıklamak için kullanılan ve bilim insanları topluluğu tarafından kabul görmüş “uylaşımlar” (konvansiyonlar) olduğunu savunan bir görüştür. Pareto’nun görüşü, bu yaklaşım içinde yer alır.

18- Aşağıdakilerden hangisi deneyci yaklaşımın karakteristik özellikleri arasında sayılamaz?

A) Çokçu anlayışı benimsemesi
B) Duyuculuğu merkeze alması
C) Maddeci anlayışın belirleyiciliği
D) Özgür iradeci perspektif
E) Kaderci içerimi öne çıkarması

Cevap : D) Özgür iradeci perspektif

Açıklama :

19- Özellikle doğa bilimleri alanında, araştırma nesnelerinin insan müdahalesine imkan tanımayan istikrarlı bir düzenlilik gösterdiği varsayımına dayanan görüş aşağıdakilerden hangisisidir?

A) Belirlenimci yaklaşım
B) Yöntembilimsel çoğulculuk
C) Tümevarımcılık
D) Yöntembilimsel bütüncülük
E) Yöntembilimsel tekçilik

Cevap : A) Belirlenimci yaklaşım

Açıklama : “Belirlenimci yaklaşım” (determinizm), doğadaki olayların ve süreçlerin belirli yasalara ve istikrarlı bir düzene göre işlediğini ve bu düzenin insan müdahalesinden bağımsız olduğunu varsayar.

20- Aşağıdaki kuramcı yahut ekollerden hangisi, mantıksal pozitivizmle doğrudan ilişkili değildir?

A) A. Comte
B) A. J. Ayer
C) Viyana Çevresi
D) Avusturya Okulu
E) Berlin Grubu

Cevap : A) A. Comte

Açıklama :