Uluslararası İktisat Teorisi ve Politikası 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Uluslararası iktisat, ülkeler arasındaki mal, hizmet ve sermaye akımlarını, bu akımları düzenleyen politikaları ve ülkelerin birbirleriyle olan ekonomik entegrasyon süreçlerini inceler. Bu alan, ticaretin nedenleri ve sonuçlarından, küresel finansal dengelere kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu makalede, uluslararası ticaretin temel teorileri, finansal kavramlar ve ekonomik bütünleşmenin en gelişmiş örneği olan Avrupa Birliği ele alınacaktır.

Uluslararası Ticaret Teorileri ve Politikaları

Uluslararası ticareti açıklamak için çeşitli teoriler geliştirilmiştir. Klasik Heckscher-Ohlin modelinin bir uzantısı olan “Rybczynski Teoremi” bu teorilerden biridir. Keesing ve Kenen gibi iktisatçılar ise dış ticarette “nitelikli işgücünün” önemini vurgulayan bir teori geliştirmişlerdir. Ticarette ülkelerin ihracat ve ithalat eğilimlerini gösteren teklif eğrilerinin kesiştiği nokta ise, “denge ticaret haddini” belirler. Ticaret politikaları alanında ise Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) ayrımcılığı önlemek için kullandığı iki temel kural vardır: “en çok kayrılan ülke kuralı” ve “ulusal işlem kuralı”. Bazen firmalar, rakiplerini piyasadan silmek amacıyla fiyatlarını geçici olarak maliyetlerin altına düşürürler; bu agresif stratejiye “yıkıcı damping” denir.

Uluslararası Finans

Uluslararası finans, ödemeler dengesi ve döviz kurları gibi konuları inceler. Bir ülkenin dış dünya ile olan ekonomik işlemlerini kaydeden ödemeler dengesinde, “cari işlemler hesabı” mal ve hizmet ticareti gibi akımları içerir. Ancak “Uluslararası Para Fonu (IMF) kredileri” veya “doğrudan yatırımlar” gibi kalemler bu hesapta değil, finans hesabında yer alır. Döviz piyasalarında, iki yabancı para biriminin birbirleri cinsinden değerinin üçüncü bir para birimi üzerinden hesaplanmasına “çapraz kur” denir. Piyasalar arasındaki fiyat farklılıklarından risksiz bir şekilde kâr elde etme işlemine ise “arbitraj” adı verilir; bu işlemin temel özelliği risk içermemesidir.

Uluslararası Ekonomik Entegrasyon

Ekonomik entegrasyon kavramı, literatürde ilk olarak “sanayi” sektöründeki dikey bütünleşmeleri tanımlamak için kullanılmıştır. Günümüzde “uluslararası ekonomik entegrasyon”, ülkeler arasındaki ekonomik engellerin kaldırılmasını ifade eder. Bu entegrasyonun bir aşaması olan “Ortak Pazar”, mal ticaretinin serbestleşmesinin yanı sıra emek ve sermaye gibi üretim faktörlerinin de üye ülkeler arasında serbest dolaşımını öngörür. Gümrük Birliği gibi entegrasyonların ülkeler üzerinde “üretim ve tüketim” yapısını değiştiren “statik” etkileri ve piyasa hacminin genişlemesiyle ortaya çıkan “dışsal tasarruflar” gibi “dinamik” etkileri bulunur. “Leasing” ise bu süreçlerde kullanılan ve Türkçede “finansal kiralama” olarak adlandırılan bir finansman yöntemidir.

Avrupa Birliği Örneği

Günümüzdeki ekonomik birliğin en gelişmiş ve en iyi örneği “Avrupa Birliği”dir. AB’nin temelleri, 1950 yılında sunulan ve kömür-çelik üretiminde ortak bir otorite kurmayı amaçlayan “Schuman Planı” ile atılmıştır. Birlik, zamanla genişlemiştir; örneğin 2004 yılındaki büyük genişlemede Polonya ve Estonya gibi ülkeler yer alırken, kurucu bir üye olan “Almanya” bu genişlemenin bir parçası değildir. Türkiye’nin AB ile olan ilişkisinde ise Gümrük Birliği önemli bir adımdır. Bu anlaşmanın bir sonucu olarak Türkiye, “üçüncü ülkelere karşı AB mevzuatına uygun tedbirler uygulamayı” kabul etmiştir. AB’ye katılım sürecindeki tarama aşamalarından, AB Komisyonu’nun aday ülkeye mevzuatı anlattığı bölüme ise “tanıtıcı tarama” denir.

Sonuç

Uluslararası iktisat teorisi ve politikası, küreselleşen dünyada ülkelerin refahını ve ekonomik ilişkilerini anlamak için temel bir çerçeve sunar. Ticaretin getirdiği kazançlardan, ekonomik entegrasyonun yarattığı fırsat ve zorluklara kadar, bu disiplinin ortaya koyduğu ilke ve modeller, günümüz dünya ekonomisinin işleyişini aydınlatmaktadır.

1- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi cari işlemler hesabının hizmet iihalatı ve ihracatı kısmında yer almaz?

A) Uluslararası bankacılık hizmetleri
B) Dış turizm
C) Uluslararası Para Fonu kredileri
D) Uluslararası sigortacılık hizmetleri
E) Uluslararası taşıma hizmetleri

Cevap : C) Uluslararası Para Fonu kredileri

Açıklama : Cari işlemler hesabı; mal, hizmet, birincil gelir ve ikincil gelir dengelerinden oluşur. Hizmet ihracatı ve ithalatı kısmı dış turizm, uluslararası sigortacılık, uluslararası taşıma, bankacılık ve finansal hizmetleri kapsar. “Uluslararası Para Fonu (IMF) kredileri” ise finans hesabında yer alır, cari işlemler hesabında değil.

2- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi ekonomik birliğin günümüzdeki en iyi örneğini oluşturmaktadır?

A) ASIA PACIFIC
B) Commonwealth
C) EFTA
D) NAFTA
E) Avrupa Birliği

Cevap : E) Avrupa Birliği

Açıklama : Avrupa Birliği (AB), ortak pazar, para birimi, ortak politikalar ve serbest dolaşım gibi ileri düzeyde bir ekonomik entegrasyonu temsil eden, günümüzdeki “ekonomik birliğin” en iyi örneğidir.

3- Aşağıdaki ifadelerden hangisi arbitrajla ilgili olarak yanlıştır?

A) Arbitraj, doğrudan ve dolaylı olabilir
B) Arbitraj işlemleri, piyasalardaki fiyat farklılıklarını azaltır
C) Arbitrajda, benzer malların fiyat farklılıklarından faydalanılır
D) Arbitrajda ortaya çıkacak kazançta önemli risk vardır
E) İşlemi gerçekleştirene arbitrajör denilir

Cevap : D) Arbitrajda ortaya çıkacak kazançta önemli risk vardır

Açıklama : Arbitraj, farklı piyasalardaki fiyat farklılıklarından risksiz bir şekilde kar elde etme işlemidir. Bu nedenle “önemli risk vardır” ifadesi yanlıştır, arbitrajın temel özelliği risksiz olmasıdır.

4- Dünya Ticaret Örgütü’nün dış ticarette ayırımcılığı önlemek için GATT’tan devraldığı iki kural aşağıdakilerden hangisidir?

A) En çok kayrılan ülke kuralı- Ulusal işlem kuralı
B) Gümrük boyut kuralı- Ulusal sayım kuralı
C) Kota yoluyla koruma- Uluslararası işlem kuralı
D) Gümrük vergisinin arttırılması- Tarife yoluyla koruma
E) En yararlı ülke ilkesi- Vergi tarifesi ilkesi

Cevap : A) En çok kayrılan ülke kuralı- Ulusal işlem kuralı

Açıklama : Dünya Ticaret Örgütü (WTO), ayrımcılığı önlemek amacıyla, GATT’tan devraldığı “en çok kayrılan ülke kuralı” (most favored nation) ve “ulusal işlem kuralı” (national treatment) olmak üzere iki temel ilkeyi kullanır.

5- Yabancı bir ülkenin parasının başka bir yabancı ülke parası ile göreli fiyatlanmasına ne ad verilir?

A) Reel kur
B) Göreli kur
C) Çapraz kur
D) Nominal kur
E) İtici kur

Cevap : C) Çapraz kur

Açıklama : Yabancı bir para biriminin, üçüncü bir para birimi (genellikle dolar) aracılığıyla başka bir yabancı para birimi cinsinden ifade edilmesine “çapraz kur” (cross exchange rate) denir.

6- Rybczynski Teoremi aşağıda belirtilen hangi model yardımıyla geliştirilmiştir?

A) Tarımsal dönüşüm
B) Hizmetler teorisi
C) Pigou yaklaşımı
D) Coase teoremi
E) Hecksher-Ohlin

Cevap : E) Hecksher-Ohlin

Açıklama : Rybczynski Teoremi, dış ticaret teorisinin önemli bir modeli olan “Hecksher-Ohlin” modeli çerçevesinde geliştirilmiştir ve bir üretim faktöründeki artışın diğer faktörlerin çıktısını nasıl etkilediğini açıklar.

7- Aşağıda belirtilenlerden hangisi büyük ölçekli firmanın, yurtdışı piyasasındaki rakiplerini silmek için fiyatlarını geçici olarak düşürmesidir?

A) Yıkıcı damping
B) Bir defa yapılan damping
C) Anti damping
D) Sürekli damping
E) Çoklu damping

Cevap : A) Yıkıcı damping

Açıklama : “Yıkıcı damping” (predatory dumping), bir firmanın rakiplerini piyasadan çıkarmak amacıyla, fiyatlarını geçici olarak maliyetlerin altına düşürmesi anlamına gelir.

8- Teklif eğrilerinin kesiştiği noktada oluşan fiyata verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kâr haddi
B) Doğal kaynaklar haddi
C) Girişimci haddi
D) Denge ticaret haddi
E) Fayda haddi

Cevap : D) Denge ticaret haddi

Açıklama : Dış ticarette, bir ülkenin ihracat teklif eğrisi ile ithalat teklif eğrisinin kesiştiği noktada oluşan fiyata “denge ticaret haddi” denir.

9- Neo-klasik iktisadi birleşme teorisine göre; ülkeler arasında Gümrük Birliği’nin oluşması sonucunda, statik ve dinamik etkiler ortaya çıkmaktadır. Aşağıda belirtilen seçeneklerden hangisi statik etkiler entegrasyon sürecine katılan ülkeler üzerinde etkili olmaktadır?

A) Üretim ve tüketim
B) Ölçek ekonomileri
C) Ükelerin rekabet gücü
D) Dışsal ekonomiler
E) Teknolojik gelişme ve yatırım geliştirme

Cevap : A) Üretim ve tüketim

Açıklama : Gümrük Birliği’nin statik etkileri, entegrasyon sürecine katılan ülkelerin “üretim ve tüketim” yapısında meydana gelen değişikliklerdir. Ölçek ekonomileri ve teknolojik gelişme gibi etkiler ise dinamik etkiler arasındadır.

10- Gümrük Birliği’nin oluşturulması sonucu piyasa hacminin genişlemesine bağlı olarak firmaların bir maliyete katlanmadan kazandıkları getiriler aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru ifade edilmiştir?

A) Dışsal bütünlük
B) Dışsal rekabet
C) Dışsal yatırım
D) Dışsal tasarruf
E) Dışsal harcama

Cevap : D) Dışsal tasarruf

Açıklama : Gümrük Birliği’nin oluşmasıyla birlikte genişleyen piyasa hacmi, firmaların herhangi bir maliyete katlanmadan elde ettikleri tasarruflara, yani “dışsal tasarruflara” (external economies) neden olabilir.

11- Keesing ve Kenen’in dış ticareti açıklamak üzere ileri sürdükleri teori aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nitelikli işgücü teorisi
B) Ölçek ekonomileri teorisi
C) Leontief teorisi
D) Mutlak üstünlükler teorisi
E) Tercihlerde benzerlik teorisi

Cevap : A) Nitelikli işgücü teorisi

Açıklama : Donald B. Keesing ve Peter Kenen, dış ticarette ülkelerin sahip olduğu “nitelikli işgücü” miktarının ve yapısının önemini vurgulayan teoriler geliştirmişlerdir.

12- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi, AB Komisyon yetkililerinin tarama sürecinde AB müktesebatı hakkında Türk yetkililere bilgi verdiği taramayı ifade eder?

A) İleri tarama
B) Daraltıcı tarama
C) Yönlendirici tarama
D) Aydınlatıcı tarama
E) Tanıtıcı tarama

Cevap : E) Tanıtıcı tarama

Açıklama : Avrupa Birliği’ne (AB) katılım sürecinde, AB Komisyonu yetkililerinin aday ülkelere (Türkiye’ye) AB mevzuatı (müktesebatı) hakkında bilgi verdiği tarama aşamasına “tanıtıcı tarama” (explanatory screening) denir.

13- Aşağıdaki entegrasyon aşamalarından hangisi emek, sermaye ve girişimci gibi üretim sürecine katılan üretim faktörlerinin üye ülkeler arasında serbest dolaşımını öngörür?

A) Talep Pazarı
B) Ortak Pazar
C) Gümrük Pazarı
D) Konvertibilite Pazarı
E) Üretim Pazarı

Cevap : B) Ortak Pazar

Açıklama : “Ortak pazar”, gümrük birliğinin getirdiği serbest mal dolaşımının yanı sıra, üretim faktörlerinin (emek, sermaye, girişimci) de üye ülkeler arasında serbestçe dolaşımını öngören bir ekonomik entegrasyon aşamasıdır.

14- Aşağıdakilerden hangisi literatürde kendi içinde üç farklı şekilde ortaya çıkabilen entegrasyon kavramı içinde yer alır?

A) Sosyal Entegrasyon
B) Toplumsal Entegrasyon
C) Uluslararası Ekonomik Entegrasyon
D) Yapısal Entegrasyon
E) Doğal Entegrasyon

Cevap : C) Uluslararası Ekonomik Entegrasyon

Açıklama : Literatürde “uluslararası ekonomik entegrasyon”, serbest ticaret anlaşmaları, gümrük birliği, ortak pazar gibi aşamalarda, yani kendi içinde üç farklı şekilde ortaya çıkabilen bir kavramdır.

15- Aşağıda belirtilen kavramlardan hangisi “Leasing” anlamında kullanılmaktadır?

A) Barter
B) Finansal kiralama
C) Factoring
D) Üçlü ticaret
E) Fason imalat

Cevap : B) Finansal kiralama

Açıklama : “Leasing”, bir yatırım malının (makine, ekipman vb.) kiralanması yoluyla finanse edilmesidir. Türkçedeki karşılığı “finansal kiralama”dır.

16- Aşağıdakilerden hangisi Gümrük Birliği Anlaşması’nın imzalanmasının sonuçlarındandır?

A) Türkiye’ye yönelik bütün siyasi engellerin bertaraf edilmesine karar verilmiştir.
B) AB Türkiye’ye ait hizmetler sektörünün serbest dolaşımı konusunda tüm engelleri kaldırmıştır.
C) Maastricht Anlaşması’nın imzalanmasının ertelenmesi kararı uygulamaya konulmuştur.
D) Türkiye, üçüncü ülkelere karşı AB mevzuatına uygun tedbirler uygulamayı kabul etmiştir.
E) Müzakereler için Türkiye’ye yönelik belirlenen bütün fasıllar kaldırılmıştır.

Cevap : D) Türkiye, üçüncü ülkelere karşı AB mevzuatına uygun tedbirler uygulamayı kabul etmiştir.

Açıklama : Gümrük Birliği Anlaşması’nın en önemli sonuçlarından biri, Türkiye’nin AB ile aynı gümrük tarifelerini ve ticaret politikalarını benimseyerek, üçüncü ülkelere karşı da AB mevzuatına uygun tedbirler uygulamayı kabul etmesidir.

17- Avrupa Birliği’nin 2004 yılı genişlemesinde aşağıda belirtilen hangi ülke yer almaz?

A) Estonya
B) Polonya
C) Almanya
D) Macaristan
E) Çek Cumhuriyeti

Cevap : C) Almanya

Açıklama : 2004 yılındaki AB genişlemesi, Estonya, Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti gibi Orta ve Doğu Avrupa ülkelerini kapsar. Almanya ise AB’nin kurucu üyelerindendir ve bu genişlemede yer almaz.

18- Avrupa Birliği’nin temeli; 1950 senesinde aşağıdaki planlardan hangisi ile atılmıştır?

A) Keynes Planı
B) Schuman Planı
C) Truman Planı
D) Kissinger Planı
E) Marshall Planı

Cevap : B) Schuman Planı

Açıklama : Avrupa Birliği’nin temeli, 1950 yılında Robert Schuman tarafından sunulan ve Fransa ile Almanya’nın kömür ve çelik üretimini ortak bir otoriteye devretmesini öngören “Schuman Planı” ile atılmıştır.

19- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi cari işlemler hesabında yer almaz?

A) İkincil yatırım kaynaklı gelirler
B) Doğrudan yatırımlar
C) Birincil yatırım kaynaklı giderler
D) Birincil yatırım kaynaklı gelirler
E) Mal dengesi

Cevap : B) Doğrudan yatırımlar

Açıklama : Cari işlemler hesabı; mal dengesi, hizmet dengesi, birincil gelir dengesi ve ikincil gelir dengesi gibi kalemlerden oluşur. “Doğrudan yatırımlar” ise sermaye hareketlerini ifade eden finans hesabında yer alır.

20- İktisat literatüründe entegrasyon, ilk kez, aşağıda belirtilen hangi sektör arzında görülen dikey bütünleşmeleri belirlemek için ele alınmıştır?

A) İletişim
B) Tarım
C) İnşaat.
D) Dağıtım
E) Sanayi

Cevap : E) Sanayi

Açıklama : İktisat literatüründe entegrasyon kavramı, ilk olarak “sanayi” sektöründe, özellikle çelik ve kömür endüstrilerinde görülen dikey bütünleşmeleri belirlemek için kullanılmıştır.