İslam Mezhepleri Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

İslam Mezhepleri Tarihi, İslam düşüncesindeki farklılaşma süreçlerini, bu süreçlerin siyasi ve itikadi nedenlerini ve ortaya çıkan ekollerin temel görüşlerini “deskriptif” (betimleyici) bir metotla inceleyen bir bilim dalıdır. Mezheplerin oluşumunda, hilafet mücadeleleri, yabancı kültürlerin etkisi ve Kur’an’daki müteşabih ayetler gibi birçok sebep rol oynamıştır; Hz. Peygamber’in ümmetinin fırkalara ayrılacağını bildiren hadisi ise bu durumun bir sebebi değil, bir ihbarıdır. Bu makalede, İslam tarihindeki ilk siyasi ve itikadi ayrılıklar ve bu ayrılıklar sonucu ortaya çıkan ana mezhepler ele alınacaktır.

İlk Siyasi ve Teolojik Ayrılıklar: Şîa ve Haricîler

İslam tarihindeki ilk büyük ayrılıklar, Hz. Osman’ın şehadeti ve Hz. Ali’nin hilafeti dönemindeki siyasi çalkantılarla başlamıştır. “Cemel Vakası’nın” temel sebebi, Hz. Osman’ın katillerinin cezalandırılması talebiydi. Bu iç savaş sürecinin sona ermesi ve Müslümanların birliğinin yeniden sağlanması ise “Hz. Hasan’ın hilafeti Muaviye’ye devretmesiyle” mümkün olmuş ve bu yıla “Cemaat Yılı” denmiştir. Bu dönemde iki önemli fırka ortaya çıkmıştır:

Şîa: Sözlük anlamı “taraftarlar” olan Şîa, Hz. Ali’nin hilafetinin Hz. Peygamber tarafından “Gadîr-i Hum” denilen mevkide nasla tayin edildiğine inanır.

Haricîler: Sıffin Savaşı’ndaki Hakem Olayı’nda, “Hüküm ancak Allah’ındır” diyerek insanları hakem tayin ettiği için “Hz. Ali’yi tekfir edip ondan ayrılarak” müstakil bir fırka haline gelmişlerdir. Haricîlik, “Hz. Ali döneminde” ortaya çıkmıştır.

Tepkisel Ekoller: Mürcie ve Mu’tezile

İlk dönemdeki bu aşırı gruplara tepki olarak daha mutedil veya rasyonel ekoller doğmuştur.

Mürcie: “Haricîlerin tekfirci görüşlerine” bir tepki olarak doğmuştur. “İrca” (ertelemek) kökünden gelen bu isim, büyük günah işleyen bir kimsenin ahiretteki durumunu “Allah’a bırakmak” gerektiğini savundukları için onlara verilmiştir.

Mu’tezile: Rasyonalist bir kelam ekolü olan Mu’tezile, beş temel esası (Usûl-i Hamse) ile tanınır; “kader” bu beş esastan biri değildir. “El-menziletü beyne’l-menzileteyn” ilkesiyle, büyük günah işleyenin ne mümin ne de kâfir olduğunu, ikisi arasında bir konumda bulunduğunu savunmuşlardır. Abbasi halifesi Me’mûn döneminde, Mu’tezile’nin “Halku’l-Kur’ân” (Kur’an’ın yaratılmış olduğu) görüşü devletin resmi doktrini haline getirilmiş ve alimler bu görüşü kabule zorlanmıştır.

Ehl-i Sünnet’in Teşekkülü: Mâtürîdîlik, Eş’arîlik ve Selefiyye

Bu ilk dönem tartışmalarına karşı, nas (vahiy) ile aklı dengeleyen Ehl-i Sünnet kelamı teşekkül etmiştir. “İmam Ebû Hanife’ye” göre iman, kalpteki tasdikten ibarettir ve ameller imandan bir parça değildir. Fıkıhta Hanefî olan “İmam Mâtürîdî” ise, Ehl-i Sünnet’in iki büyük itikadi imamından biri olmuştur. Diğer imam olan Eş’arî’nin görüşlerini ise genellikle fıkıhta “Mâlikî ve Şâfiî” olan alimler benimsemiştir. Mihne döneminde, Kur’an’ın yaratılmış olduğu görüşünü kabul etmeyi reddederek büyük bir direniş gösteren “İmam Ahmed b. Hanbel” ise Selefî anlayışın sembol ismi olmuştur. İbn Teymiyye’nin sistemleştirdiği bu “Selef mezhebi”, Allah’ın sıfatları konusunda te’vile gitmeden, nasların “zahirini kabul etmeyi” esas alır.

Sonuç

İslam mezhepleri tarihi, İslam düşüncesinin zenginliğini ve çeşitliliğini ortaya koyar. Farklı mezheplerin görüşlerini ve tarihlerini inceleyen “makâlât” literatüründe, İbn Hazm’ın “el-Fasl” adlı eseri, mezhepleri Ehl-i Sünnet’e yakınlıklarına göre değil, kendi Zahirî metodolojisine göre değerlendirmesiyle diğerlerinden ayrılır. Bu zengin tarihsel birikim, İslam medeniyetinin ilk asırlardaki entelektüel ve siyasi dinamiklerini anlamak için vazgeçilmez bir kaynak niteliğindedir.

1. Haricîlerin hakem olayına tepkisi nasıl olmuştur?

A) Hakemlerin kararına uymuşlardır.
B) Hakemin bir Hâricî olmasında ısrar etmişlerdir.
C) Hz. Ali’yi desteklemişlerdir.
D) Hz. Ali’yi tekfir edip ondan ayrılmışlardır.
E) Muaviye’ye biat etmişlerdir.

Cevap : D) Hz. Ali’yi tekfir edip ondan ayrılmışlardır.

Açıklama : Haricîler, Sıffin Savaşı’nda insanları hakem tayin etmenin Allah’ın hükmüne karşı gelmek olduğunu iddia etmişlerdir. Bu nedenle “Hüküm ancak Allah’ındır” sloganıyla hem Hz. Ali’yi hem de Muaviye’yi büyük günah işlemekle itham edip (tekfir edip) Hz. Ali’nin ordusundan ayrılmışlardır.

2. Mihne dönemi sürecinde Mu’tezile’nin hangi görüşü nedeniyle baskı uygulamaları gerçekleştirilmiştir?

A) Adalet
B) Rü’yetullah
C) Tevhid
D) Halku’l-Kur’ân
E) el-Menzile beyne’l-menzileteyn

Cevap : D) Halku’l-Kur’ân

Açıklama : Abbasi Halifesi Me’mûn döneminde başlatılan Mihne (sorgulama) sürecinde, Mu’tezile’nin “Kur’an’ın yaratılmış olduğu” (Halku’l-Kur’ân) görüşü devletin resmi doktrini olarak kabul edilmiş ve alimler bu görüşü kabule zorlanmıştır.

3. Aşağıdakilerden hangisi Cemel Vakası’nın yaşanmasına sebep olmuştur?

A) Mürtedleri cezalandırmak
B) Şam halkını cezalandırmak
C) Hz. Hüseyin’in intikamını almak
D) Hz. Osman’ın katillerini cezalandırmak
E) Haricîlere karşı savaş açmak

Cevap : D) Hz. Osman’ın katillerini cezalandırmak

Açıklama : Cemel Vakası’nın temel siyasi sebebi, Hz. Aişe, Talha b. Ubeydullah ve Zübeyr b. Avvâm’ın başını çektiği grubun, Halife Hz. Ali’den, bir önceki halife Hz. Osman’ı şehit edenlerin bir an önce bulunup cezalandırılmasını talep etmesidir.

4. Aşağıdakilerden hangisi Mu’tezile’nin temel beş esası arasında yer almaz?

A) Tevhid
B) Emri bi’l-ma’ruf
C) Kader
D) Va’d ve vaîd
E) Adalet

Cevap : C) Kader

Açıklama : Mu’tezile’nin “Usûl-i Hamse” olarak bilinen beş temel esası; Tevhid, Adalet, Va’d ve Vaîd, El-Menzile beyne’l-menzileteyn ve Emr-i bi’l-ma’rûf nehy-i ani’l-münker’dir. Kader, Adalet prensibi içinde ele aldıkları bir konudur ancak beş esastan biri değildir.

5. Mürcie’nin ortaya çıkışının en önemli sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hz. Hüseyin’in şehit edilmesi
B) Selçukluların mezhep baskısı
C) Haricîlerin tekfirci görüşleri
D) Safevilerin Şii siyaseti
E) Abbasîlerin mihne uygulaması

Cevap : C) Haricîlerin tekfirci görüşleri

Açıklama : Mürcie, büyük günah işleyen mümini dinden çıkmış (kâfir) sayan Haricîlerin aşırı ve tekfirci görüşlerine bir tepki olarak doğmuştur. Mürcie, bu kişilerin durumunu Allah’a ertelemek (irca) gerektiğini savunmuştur.

6. Aşağıdakilerden hangisi mezheplerin oluşumunda etkili olan sebeplerden biri değildir?

A) Hz. Peygamber’in hadisinde haber vermesi
B) Tercüme eserlerdeki tartışmalı meseleler
C) Kur’ân’daki müteşabih ayetler
D) Hilafet için mücadele
E) Yabancı kültürlerin etkisi

Cevap : A) Hz. Peygamber’in hadisinde haber vermesi

Açıklama : Hz. Peygamber’in ümmetinin fırkalara ayrılacağını haber vermesi, bir durum tespiti ve uyarıdır. Bu hadis, fırkaların ortaya çıkışının bir sebebi değil, sonucunu bildiren bir ihbardır.

7. Mezhepler tarihi araştırmalarında kullanılan ana metot aşağıdakilerden hangisidir?

A) Normatif metot
B) Deskriptif metot
C) Eleştirel analiz metodu
D) Karşılaştırmalı analiz metodu
E) Gözlem metodu

Cevap : B) Deskriptif metot

Açıklama : Mezhepler Tarihi bir bilim dalı olarak, mezheplerin hangisinin doğru veya yanlış olduğu (normatif) konusunda hüküm vermez. Bunun yerine, mezheplerin nasıl ortaya çıktığını, görüşlerini ve tarihlerini olduğu gibi, betimleyerek (deskriptif) inceler.

8. Mâlikîler ve Şâfiîler genellikle aşağıdaki itikâdî mezheplerin hangisine mensuptur?

A) Şîa
B) Zeydiyye
C) Eş’arîlik
D) Mu’tezile
E) Mâtürîdîlik

Cevap : C) Eş’arîlik

Açıklama : Tarihsel süreçte, amelde Mâlikî ve Şâfiî olan fıkıh alimlerinin büyük çoğunluğu, itikadi (inançla ilgili) konularda Eş’arîlik mezhebini benimsemiştir.

9. Aşağıdaki olaylardan hangisi İslam tarihinde bir dönemin “cemaat yılı” olarak anılmasına neden olmuştur?

A) Hz. Hasan’ın Muaviye ile anlaşması
B) Abbasi Devleti’nin kurulması
C) Hz. Ali ve Muâviye’nin tahkîm için anlaşması
D) Hz. Ali’nin halife ilan edilmesi
E) Akabe’de Hz. Peygamber’e biat edilmesi

Cevap : A) Hz. Hasan’ın Muaviye ile anlaşması

Açıklama : Hz. Hasan’ın, Müslümanlar arasındaki iç savaşı sona erdirmek için hilafeti Muaviye’ye devrettiği ve böylece ümmetin tek bir lider altında birleştiği Hicri 41 yılı, “Âmü’l-Cemaa” (Birlik Yılı) olarak anılmıştır.

10. İbn Teymiyye’nin Selef mezhebi olarak ifade ettiği görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Allah’ın sıfatlarını uygun anlama yorumlama
B) Teviller yaparak ayetlerin anlamlarını genişletme
C) Allah’ın sıfatları konusunda ifadenin zahirini kabul etme
D) Hadislerin akâidde delil sayılmasını reddetme
E) Ashâbu’r-re’y metodunu kullanma

Cevap : C) Allah’ın sıfatları konusunda ifadenin zahirini kabul etme

Açıklama : İbn Teymiyye’nin öncülük ettiği Selefî yaklaşım, Allah’ın isim ve sıfatları gibi müteşâbih konularda felsefi yorumlara (te’vil) girmeden, naslarda ifade edildiği şekliyle (zahirini) olduğu gibi, teşbih (benzetme) ve tecsim (cisimleştirme) yapmadan kabul etmeyi esas alır.

11. Mu’tezile’nin “elmenziletü beyne’lmenzileteyn” görüşü ne anlama gelmektedir?

A) Büyük günah işleyen kişinin ne mümin ne de kâfir olduğu
B) Büyük günah işleyen kişinin şefaatle cehennemden kurtulacağı
C) Büyük günah işleyen kişinin mümin olduğu
D) Büyük günah işleyen kişinin kâfir olduğu
E) Büyük günah işleyen kişinin affedileceği

Cevap : A) Büyük günah işleyen kişinin ne mümin ne de kâfir olduğu

Açıklama : “İki konum arasında bir konum” anlamına gelen bu ilkeye göre, büyük günah işleyen bir kimse ne tam bir mümin ne de tam bir kâfirdir; o, bu ikisi arasında “fâsık” olarak isimlendirilen bir konumdadır.

12. Şîa mezhebine göre Hz. Ali’nin hilafeti ….. ilan edilmiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Cemel Savaşı’nda
B) Gadîr-i Hum konuşmasında
C) Mekke Fethi sırasında
D) Tevvâbûn Hareketi’yle
E) Kerbela Olayı’nda

Cevap : B) Gadîr-i Hum konuşmasında

Açıklama : Şiî inancına göre, Hz. Peygamber Veda Haccı dönüşünde Gadîr-i Hum denilen mevkide ashabını toplayarak, “Ben kimin mevlâsı isem, Ali de onun mevlâsıdır” hadisiyle Hz. Ali’yi kendisinden sonra halife olarak tayin etmiştir.

13. İmam Mâtürîdî aşağıdaki mezheplerden hangisinin erken dönem bilginlerindendir?

A) Mâlikî
B) Mu’tezile
C) Şâfiî
D) Hanbelî
E) Hanefî

Cevap : E) Hanefî

Açıklama : Ehl-i Sünnet’in iki büyük itikadi imamından biri olan İmam Mâtürîdî, fıkhi konularda Hanefî mezhebine mensuptu ve Mâtürîdîlik, büyük ölçüde Hanefî alimler arasında yayılmıştır.

14. Haricîliğin müstakil fırka olarak ayrılış süreci aşağıdaki dönemlerden hangisine dayanır?

A) Yezid dönemi
B) Hz. Ömer dönemi
C) Hz. Ebu Bekir dönemi
D) Hz. Osman dönemi
E) Hz. Ali dönemi

Cevap : E) Hz. Ali dönemi

Açıklama : Haricîler, Sıffin Savaşı’nın ardından gerçekleşen Hakem Olayı’nda, hakem tayinini kabul ettiği için Hz. Ali’ye karşı çıkarak onun ordusundan ayrılmış ve müstakil bir siyasi-itikadi fırka olarak tarih sahnesine çıkmışlardır.

15. Ebû Hanife’nin iman anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Büyük günah işleyen ahirette ebedî cehennemde kalır.
B) İman, amelle birlikte olmalıdır.
C) İman, iyiliklerle artar kötülüklerle azalır.
D) İman kalpteki tasdikten ibarettir, dil ile ikrar ahkam için gereklidir.
E) Büyük günah işleyen kâfir sayılır.

Cevap : D) İman kalpteki tasdikten ibarettir, dil ile ikrar ahkam için gereklidir.

Açıklama : Ebû Hanife’ye göre imanın esası kalbin tasdik etmesidir. Dil ile ikrar ise kişinin dünyada Müslüman muamelesi görmesi için gerekli bir şarttır. Ameller imandan bir cüz (parça) değildir ve iman artıp eksilmez.

16. İbn Hazm’ın elFasl adlı eserini diğer kaynaklardan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ehl-i Sünnet’e yakınlık ölçüsüne göre mezhepleri değerlendirmesi
B) Şii fırkaları hakkında yazılmış olması
C) 73 fırka rivayetini sahih kabul etmesi
D) Fırkaların sayısını 73 ile sınırlandırması
E) Dinler hakkında bilgi vermemesi

Cevap : A) Ehl-i Sünnet’e yakınlık ölçüsüne göre mezhepleri değerlendirmesi

Açıklama : İbn Hazm, bir Zâhirî olduğu için, diğer Sünni makâlât yazarlarının genellikle Eş’ârî veya Mâtürîdî perspektifiyle yaptığı “Ehl-i Sünnet’e yakınlık” değerlendirmesinden farklı, kendine özgü literalist (zâhirî) bir metotla mezhepleri değerlendirir. Bu metodolojik farklılık, eserinin en ayırıcı özelliğidir.

17. Abbâsî halifesi Me’mûn döneminde halku’lKur’ân meselesi ile ilgili sorguya çekilen âlim aşağıdakilerden hangisidir?

A) İmam Şâfiî
B) İmam Ahmed b. Hanbel
C) İmam Mâlik
D) İbn Hazm
E) İmam Ebû Hanife

Cevap : B) İmam Ahmed b. Hanbel

Açıklama : Mihne sürecinde “Kur’an mahluktur” (yaratılmıştır) demeyi reddettiği için en şiddetli baskılara, işkencelere ve hapse maruz kalan ve bu direnişiyle Ehl-i Sünnet için sembol bir isim haline gelen alim Ahmed b. Hanbel’dir.

18. Mürcie’nin isimlendirilmesine sebep olan temel görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Günah işleyenin mümin olamayacağını savunmak
B) Amelin de imanın bir parçası olduğunu savunmak
C) Günah işleyenlerin ahirette kesin cezalandırılacağına inanmak
D) Günah işleyenlerin ahirette ebedî cehennemde kalacağına inanmak
E) Günah işleyenlerin ahiretteki durumunu Allah’a bırakmak

Cevap : E) Günah işleyenlerin ahiretteki durumunu Allah’a bırakmak

Açıklama : “Mürcie” kelimesi, “erteleyen, geriye bırakan” anlamına gelen “irca” kökünden gelir. Bu mezhep, büyük günah işleyen kişinin dünyadaki hükmü ve ahiretteki durumu hakkında kesin bir yargıda bulunmayıp, bu konudaki kararı Allah’a erteledikleri için bu ismi almıştır.

19. Ahbâriyye fırkası aşağıdaki mezheplerin hangisiyle ilişkilendirilmektedir?

A) Eş’arîyye
B) Mutezile
C) Mâtürîdiyye
D) Mürcie
E) Selefiyye

Cevap : E) Selefiyye

Açıklama : Her ne kadar Ahbârilik Şîa içinde bir ekol olsa da, Sünni kelam geleneğinde nasların zahirine sıkı sıkıya bağlı olan, akli yorumdan kaçınan ve sadece habere (hadis) dayanan grupları tanımlamak için de kullanılmıştır. Bu tanım en çok Selefiyye’nin metodolojisiyle örtüşür.

20. “Şîa” kelimesinin ilk anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Akrabalar
B) Taraftarlar
C) Din adamları
D) Talebeler
E) Mücahitler

Cevap : B) Taraftarlar

Açıklama : “Şîa” kelimesi Arapçada sözlük anlamı olarak “bir kişiye veya bir gruba uyanlar, destekçileri, taraftarları, fırkası” anlamına gelir. Terim olarak ise “Şîatü Ali” yani “Ali’nin Taraftarları” ifadesinin kısaltmasıdır.