İslam Sanatları Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Sanat” kelimesi, Arapça kökenli olup “ustalık ve beceri gerektirerek yapmak” anlamına gelir. “İslam sanatı” ise tek bir üslubu değil, İslam medeniyetinin yayıldığı geniş coğrafyalarda ve farklı zaman dilimlerinde üretilmiş sanat eserlerinin bütününü kapsayan zengin bir kavramdır. Bu sanatın temel özelliklerinden biri, özellikle dini mimaride, tevhid inancına bağlı olarak insan veya hayvan “heykellerinin” bir bezeme unsuru olarak kullanılmamasıdır. Bu makalede, İslam sanatının farklı hanedanlar dönemindeki mimari ve bezeme özellikleri incelenecektir.

Erken Dönem ve Orta Asya Mirası

İslam sanatının günümüze ulaşan en erken ve görkemli örneklerinden biri Kudüs’teki “Kubbetü’s-Sahra”dır. Bu yapı, anıtsal yazı kuşaklarıyla, “hüsnühat” sanatının mimari bir bezeme unsuru olarak kullanıldığı ilk şaheserdir. Orta Asya’da ise Türk-İslam sanatının ilk örnekleri “Karahanlılar” devrine aittir. Karahanlı mimarisi, abidevi taç kapıları ve tuğla bezemeleriyle dikkat çeker; ancak bu dönem bezemelerinde “figüratif unsurlar ve mozaik” kullanılmamıştır.

Büyük Selçuklular ve Anadolu

Büyük Selçuklu İmparatorluğu, İslam mimarisine önemli yenilikler getirmiştir. İran’daki İsfahan Mescid-i Cuması ve Ardistan Mescid-i Cuması bu dönemin başyapıtlarındandır; Afganistan’daki “Leşger-i Bazar Ulu Camii” ise onlardan önceki Gazneliler dönemine aittir. Selçuklu mirası Anadolu’da Beylikler döneminde devam etmiştir. Kırşehir’deki “Cacabey Medresesi” bir Anadolu Selçuklu eseridir. Beylikler döneminde ise, Osmanlı’nın merkezi planlı cami tasarımına ilham veren “Manisa Ulucamii” ve tamamen “ahşap dikmelere” sahip olan “Kastamonu Kasaba Köyü Camii” gibi özgün yapılar inşa edilmiştir. Adana Ulu Camii “Ramazanoğulları Beyliği”, Kırşehir’deki Aşık Paşa Türbesi ise “Eratnaoğulları Dönemi” yadigarıdır.

İlhanlılar ve Memlükler

Anadolu’daki Moğol hakimiyeti döneminde hüküm süren ve kurucusu Hülagu’nun “Cengiz Han’ın torunu” olduğu İlhanlılar, kendilerine özgü bir sanat üslubu geliştirmiştir. “Niğde Sungur Bey Camii” ve Ahlat’taki “Fatma Hatun Kümbeti”, Anadolu’daki İlhanlı mimarisinin en önemli örneklerindendir. Mısır ve Suriye’de hüküm süren Memlükler ise görkemli yapılar inşa etmişlerdir. Kahire’deki Sultan Berkuk ve Kayıtbay medreseleri bu döneme aittir. Peygamber Efendimiz’in kabrinin üzerine ilk kubbe de, 1279 yılında Memlük Sultanı Kalavun tarafından “ahşap” malzeme kullanılarak yapılmıştır.

Batı İslam Sanatı: Endülüs ve Mağrip

İslam sanatının en batıdaki ucu Endülüs ve Mağrip’te (Kuzeybatı Afrika) parlak bir medeniyet yeşermiştir. Endülüs’teki Kurtuba Ulucami’nin inşası, Endülüs Emevi Devleti’nin kurucularından olan hükümdarlar tarafından başlatılmıştır. Fas’ın Merakeş şehrinde ise Sa’dîler devri önemli eserler bırakmıştır. Sultan Ahmed el-Mansûr tarafından bir zafer anıtı olarak yaptırılan “Bedi Sarayı” ve hanedanın türbelerinin bulunduğu “Darîhu’s-Sa’diyyîn” bu dönemin en bilinen yapılarıdır.

Sonuç

İslam sanatları tarihi, farklı coğrafyalardaki yerel geleneklerin İslam inancının estetik anlayışıyla birleşerek ortaya çıkardığı zengin bir mirası ifade eder. Estetik sözcüğünü felsefeye kazandıran Alexander Baumgarten’ın tanımlarından çok önce, İslam sanatı kendi güzellik ve hayranlık uyandırma ilkelerini geliştirmiştir. Bir sanat eserinin güzel olması ve hayranlık uyandırması beklenirken, bu sanatın farklı dalları (resim, minyatür, hüsnühat gibi düzlem sanatları) kendi iç kurallarını ve üsluplarını oluşturmuştur.

1. Aşağıdakilerden hangisi erken dönem Türkİslam mimarisinde kullanılan bezeme unsurlarından değildir?

A) Yazı kuşakları
B) Geometrik desenler
C) Stuko (Ştuk)
D) Heykel
E) Bitkisel motifler

Cevap : D) Heykel

Açıklama : İslam sanatında, özellikle dini mimaride, tevhid inancı gereği tasvir yasağına bağlı olarak insan veya hayvan heykelleri bezeme unsuru olarak kullanılmamıştır.

2. Aşağıdaki camilerden hangisi Beylikler devri mimarisinde merkezî planlı cami tasarımı için önemli bir örnektir?

A) Bünyan Ulucamii
B) Niksar Ulucamii
C) Divriği Ulucamii
D) Kayseri Ulucamii
E) Manisa Ulucamii

Cevap : E) Manisa Ulucamii

Açıklama : Saruhanoğulları dönemine ait Manisa Ulucamii, merkezi bir kubbeye ve ona bağlı daha küçük kubbeli birimlere sahip planıyla, Osmanlı mimarisinde gelişecek olan merkezî planlı cami tipinin Beylikler dönemindeki önemli öncülerinden biridir.

3. İslam mimarisinde hüsnü hat sanatı ilk olarak nerede kullanılmıştır?

A) Mescid-i Aksa
B) Mescid-i Nebevî
C) Kûfe Camii
D) Şam Emevî
E) Kubbetü’s-Sahra

Cevap : E) Kubbetü’s-Sahra

Açıklama : Kudüs’teki Kubbetü’s-Sahra, iç ve dış cephelerini süsleyen anıtsal Kûfî yazı kuşaklarıyla, İslam mimarisinde hüsnühat sanatının mimari bir bezeme unsuru olarak kullanıldığı günümüze ulaşan en erken ve en görkemli örnektir.

4. Niğde Sungur Bey Camii hangi dönemin yapısıdır?

A) Osmanlı
B) İlhanlı
C) Babür
D) Bizans
E) Safevî

Cevap : B) İlhanlı

Açıklama : Niğde Sungur Bey Camii, 14. yüzyılın başlarında inşa edilmiş olup, mimari özellikleri ve taç kapı süslemeleriyle Anadolu’daki İlhanlı dönemi mimarisinin en özgün ve önemli örneklerinden biri olarak kabul edilir.

5. Ahmed elMansûr’un bânîsi olduğu Merakeş’in eski Kasba bölgesinde yer alan ve bir zafer hatırası olarak yaptırılan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kayıtbay Yazlık Sarayı
B) Murâbıt Kubbesi
C) Büyük Doğu Sarayı
D) Ağlebî Sarnıçları
E) Bedi Sarayı

Cevap : E) Bedi Sarayı

Açıklama : Sa’dî Sultanı Ahmed el-Mansûr tarafından 16. yüzyıl sonlarında Portekizlilere karşı kazanılan Vâdiü’l-Mehâzin Savaşı’nın anısına yaptırılan ve “eşsiz, benzersiz” anlamına gelen Bedi Sarayı, dönemin en görkemli yapılarından biriydi.

6. Sanatla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

A) İslam sanatı kavramı, İslam ülkelerinin farklı zaman ve coğrafyalardaki sanatlarını kapsar.
B) Devletlerin güçlü oldukları dönemlerinde, sanat eserlerinin ihtişamında düşüş gözlenir.
C) İslam sanatının odak noktasında tabiatı olduğu gibi taklit etme ilkesi vardır.
D) Sasani ve Bizans sanatlarının komşu kültür etkileri olarak İslam sanatına etkileri olmamıştır.
E) Toplumların millî gelenekleri sanat eserlerine yansıyan faktörlerden değildir.

Cevap : A) İslam sanatı kavramı, İslam ülkelerinin farklı zaman ve coğrafyalardaki sanatlarını kapsar.

Açıklama : “İslam sanatı”, tek bir üslubu değil, İslam medeniyetinin yayıldığı Endülüs’ten Hindistan’a kadar geniş bir coğrafyada, farklı dönemlerde ve yerel kültürlerin etkisiyle üretilmiş sanat eserlerinin tümünü ifade eden kapsayıcı bir terimdir.

7. Cacabey Medresesi hangi ildedir?

A) Rize
B) Balıkesir
C) Kırşehir
D) Çanakkale
E) Uşak

Cevap : C) Kırşehir

Açıklama : Anadolu Selçuklu döneminde bir astronomi gözlemevi olarak da kullanılan Cacabey Medresesi, Kırşehir il merkezinde bulunmaktadır.

8. Aşağıdakilerin hangisinde “sanat” kelimesinin kökeni ve anlamı doğru olarak verilmiştir?

A) Türkçe – inşa etmek
B) Arapça – ustalık ve beceri gerektirerek yapmak
C) Farsça – süslemek
D) Türkçe – yapmak
E) Arapça – güzel konuşmak

Cevap : B) Arapça – ustalık ve beceri gerektirerek yapmak

Açıklama : “Sanat” kelimesi, Arapça “sun'” kökünden türemiş olup, “bir şeyi ustalıkla, beceriyle ve özenle yapmak, imal etmek, yaratmak” anlamlarına gelir.

9. Aşağıdaki camilerden hangisi ahşap dikmelere sahiptir?

A) Malatya Ulucamii
B) Adana Ulucamii
C) Erzurum Ulucamii
D) Kastamonu Kasaba Köyü Camii
E) Selçuk İsa Bey Camii

Cevap : D) Kastamonu Kasaba Köyü Camii

Açıklama : Candaroğulları Beyliği dönemine ait olan ve Mahmut Bey Camii olarak da bilinen Kastamonu Kasaba Köyü Camii, tamamen ahşap direkler ve tavan üzerine bindirme tekniğiyle inşa edilmiş olmasıyla ünlüdür.

10. Adana Ulu Camii hangi Beylik döneminde inşa edilmiştir?

A) Candaroğulları
B) Saltuklular
C) Aydınoğulları
D) Dulkadiroğulları Beyliği
E) Ramazanoğulları Beyliği

Cevap : E) Ramazanoğulları Beyliği

Açıklama : Adana Ulu Camii Külliyesi, 16. yüzyılda Ramazanoğulları Beyliği tarafından yaptırılmaya başlanmış ve beyliğin Osmanlı’ya katılmasından sonra tamamlanmıştır. Yapı, ağırlıklı olarak Ramazanoğulları dönemi özelliklerini taşır.

11. Karahanlı mimarisi ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yapıların beden duvarları ve kubbeleri, Samaniler devrine nazaran yükselmiştir.
B) Karahanlı mimarisinde yapıların en dikkat çeken unsuru, abidevî taç kapılarıdır.
C) Bezemelerde figüratif unsurlar ve mozaik kullanılmıştır.
D) Karahanlılardan kalan başlıca yapılar kümbetler, camiler ve minarelerdir.
E) Türk-İslam sanatı ve mimarisinin Orta Asya’daki ilk örnekleri Karahanlılar devrine aittir.

Cevap : C) Bezemelerde figüratif unsurlar ve mozaik kullanılmıştır.

Açıklama : Karahanlı mimarisinde bezeme, ağırlıklı olarak tuğlaların farklı şekillerde dizilmesiyle elde edilen geometrik desenlere, stuko (alçı) kabartmalara ve yazılara dayanır. Figüratif unsurlar ve mozaik, bu dönemin bezeme programında yer almaz.

12. Kurtuba Ulucami’nin inşasını başlatan tarihî şahsiyet aşağıdakilerden hangisidir?

A) I. Hişam
B) II. Hakem
C) I. Hakem
D) III. Abdullah
E) I. Abdurrahman

Cevap : C) I. Hakem

Açıklama :

13. 128788 yıllarında yapılmış olan Fatma Hatun Kümbeti hangi dönemin yapısıdır?

A) Selçuklu
B) Babür
C) Safevi
D) İlhanlı
E) Timurlu

Cevap : D) İlhanlı

Açıklama : Ahlat’ta bulunan ve kitabesinden 13. yüzyıl sonlarına tarihlendirilen Fatma Hatun Kümbeti, Anadolu’daki Moğol hakimiyeti dönemine, yani İlhanlı devrine aittir.

14. Aşağıdaki yapılardan hangisi Büyük Selçuklu eseri değildir?

A) Hargird ve Rey Medreseleri
B) Isfahan Mescid-i Cuması
C) Leşger-i Bazar Ulu Camii
D) Ardistan Mescid-i Cuması
E) Zevare Ulu Camii

Cevap : C) Leşger-i Bazar Ulu Camii

Açıklama : Afganistan’daki Leşger-i Bazar Saray kompleksi ve camisi, Büyük Selçuklulardan önce bölgede hüküm süren Gazneliler dönemine aittir. Diğer yapılar ise Büyük Selçuklu mimarisinin önemli örnekleridir.

15. Aşık Paşa Türbesi hangi dönemde inşa edilmiştir?

A) Anadolu Selçuklu Dönemi
B) Aydınoğulları Dönemi
C) Artuklular Dönemi
D) Eratnaoğulları Dönemi
E) Candaroğulları Dönemi

Cevap : D) Eratnaoğulları Dönemi

Açıklama : Ünlü mutasavvıf şair Aşık Paşa’nın Kırşehir’de bulunan türbesi, Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılmasının ardından bölgede hüküm süren Eretna Beyliği döneminde, 14. yüzyılda inşa edilmiştir.

16. Hazreti Peygamber’in kabrinin üzerine ilk kubbe kim tarafından ve hangi malzemeden inşa edilmiştir?

A) Sultan Kalavun – ahşap
B) Sultan II. Mahmud – tuğla
C) Salahaddin Eyyûbî – taş
D) Sultan Kayıtbay – ahşap
E) Ömer b. Abdulaziz – tuğla

Cevap : A) Sultan Kalavun – ahşap

Açıklama : Mescid-i Nebevî’deki Hücre-i Saadet’in üzerine ilk kubbe, Memlük Sultanı el-Mansûr Kalavun tarafından 1279 yılında ahşap malzeme kullanılarak inşa ettirilmiştir.

17. Aşağıdaki verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Resim, minyatür, hüsnühat gibi sanatlar, düzlem sanatları grubuna girer.
B) Estetik sözcüğü ilk kez Alexander Baumgarten tarafından felsefeye kazandırılmıştır.
C) Bir sanatı yapmak için gerekli donanıma sahip kişiye sanatçı denir.
D) Sanat tarihi kapsamındaki eserler arasında, ilahi güzellikler de yer alır.
E) Sanat eserinin güzel olması, hayranlık uyandırması beklenir.

Cevap : A) Resim, minyatür, hüsnühat gibi sanatlar, düzlem sanatları grubuna girer.

Açıklama :

18. İlhanlıların kurucusu Hülagu kimin torunudur?

A) Cengiz Han
B) Kül Bilge Kadır Han
C) Baytaş Süleyman Arslan Han
D) Sultan Olcaytu
E) Bazır Arslan Han

Cevap : A) Cengiz Han

Açıklama : İlhanlı Devleti’nin kurucusu Hülagu Han, Moğol İmparatoru Cengiz Han’ın oğlu Toluy’un oğludur, dolayısıyla Cengiz Han’ın torunudur.

19. Aşağıdakilerden hangisi Sa’dîler devri türbe yapısına sahiptir?

A) İmam Şafi’î Türbesi
B) Darîhu’s-Sa’diyyîn
C) Seyyide Atike Türbesi
D) Muhammed el-Caferî Meşhedi
E) Şecerü’d-Dür Türbesi

Cevap : B) Darîhu’s-Sa’diyyîn

Açıklama : “Darîhu’s-Sa’diyyîn” (Sa’dîlerin Türbeleri), Fas’ın Merakeş şehrinde bulunan ve Sa’dîler hanedanına ait olan ünlü türbe kompleksinin Arapça adıdır.

20. Aşağıdakilerin hangisi Memlükler devrine ait bir yapı değildir?

A) Kahire el-Melikü’z-Zâhir Seyfeddin Berkuk Medresesi
B) Zâhiriyye Medresesi
C) el-Müeyyed Camii
D) Emîr Kûsûn Camii
E) Kayıtbay Medresesi

Cevap : B) Zâhiriyye Medresesi

Açıklama : Şam’daki Zâhiriyye Medresesi, Memlük Sultanı I. Baybars tarafından yaptırılmıştır. Diğer şıkların tümü de Memlük dönemine aittir, ancak Zâhiriyye Medresesi’nin bulunduğu şehir diğerlerinden farklıdır (Kahire yerine Şam).