Osmanlı Diplomasi Tarihi 2024 Üç Ders Sınav Soruları

Giriş

Osmanlı diplomasi tarihi, bir cihan imparatorluğunun tek taraflı güç gösterisinden, modern devletler sisteminin eşit bir üyesi olma sürecine uzanan köklü bir dönüşümün hikayesidir. Klasik dönemde “İslam’ın siyasal mirası, Roma ve Bizans’ın siyasi mirası ve Türk cihan hâkimiyeti anlayışı” gibi kaynaklardan beslenen bu gelenek, 18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa’daki gelişmelere paralel olarak yeniden şekillenmiştir. Bu makalede, Osmanlı diplomasisinin klasik dönemdeki yapısı, önemli antlaşmaları ve modernleşme sürecindeki temel adımları incelenecektir.

Klasik Dönem Diplomasisi ve Kurumları

Klasik dönemde Osmanlı diplomasisi, “Darülharp” (Müslüman olmayan ülkeler) ve Darülislam ayrımına dayanan bir fıkhi çerçeveye sahipti. Gelen yabancı elçilik heyetleri, sınırdan itibaren “mihmandar” adı verilen özel görevliler tarafından karşılanır ve yol boyunca kendilerine eşlik edilirdi. Diplomatik görevlere seçilen elçiler ise genellikle devlet adabını öğrenmiş, saray okulu olan “Enderun’dan” yetişmiş kişilerdi. Dış ilişkilerin yürütüldüğü en önemli kurum, zamanla Nişancı’nın görev yükünün artmasıyla Divan-ı Hümayun’un baş katipliğinden evrilen “Reisülküttaplık” makamıydı. Antlaşma ve ferman gibi en önemli diplomatik belgeler ise “Beylikçi Kalemi”nde muhafaza edilirdi; pasaport gibi belgeler bu kalemin görevi değildi. Bu dönemin en parlak örneklerinden biri, Kanuni Sultan Süleyman’ın Avrupa’da bir “güçler dengesi” kurmak amacıyla 1536’da “Fransa’ya” kapitülasyonlar vermesidir.

Dönüm Noktası Antlaşmalar

Osmanlı diplomasisinin seyrini değiştiren bir dizi önemli antlaşma bulunmaktadır. 1711 tarihli “Prut Antlaşması”, savaş meydanında kazanılan büyük bir zafere rağmen diplomatik olarak beklentilerin altında kalmıştır. 1774 tarihli “Küçük Kaynarca Antlaşması” ile Kırım’ın siyasi bağımsızlığı kabul edilmiş, ancak Osmanlı Devleti bölgeyle olan bağını “Hilafet” kurumu üzerinden dini olarak sürdürmüştür. 1830 tarihli Londra Antlaşması’nı ise “İngiltere, Fransa ve Rusya” imzalayarak Yunanistan’ın bağımsızlığını tanımıştır. 1878’deki “Berlin Antlaşması” ile de “Sırbistan” gibi Balkan ulusları tam bağımsızlıklarını kazanmıştır.

19. Yüzyılda Modernleşme ve Avrupa Uyumu

19. yüzyıl, Osmanlı diplomasisinin Avrupa sistemine entegre olduğu bir modernleşme çağıdır. Bu sürecin en önemli başlangıç noktası, diplomatik temsilciliklerin statüsünü ilk kez uluslararası kurallara bağlayan “1815 Viyana Kongresi”dir. Bu kongreyle kurulan “Avrupa Uyumu”, “güçler dengesi” ilkesine dayanıyordu. Sultan III. Selim döneminde Mehmet Raşit Efendi gibi reformcular, dış ilişkilerde “mütekabiliyet” (karşılıklılık) ve devletlerarası hukuk gibi modern ilkeleri benimsemişlerdir. Kırım Harbi sırasında Osmanlı diplomatlarının “telgraf” ile tanışması, haberleşmede bir devrim yaratmıştır. 1856 tarihli “Islahat Fermanı” ise, Kırım Savaşı’ndaki müttefikler “İngiltere ve Fransa’nın” etkisiyle hazırlanmıştır. Sultan II. Abdülhamit döneminde, 1876’da devlet protokolünü merkezileştiren “Teşrifat-ı Umumiye Nezareti” kurulmuştur. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte ise, Osmanlı diplomatlarına “eşlerini görev yerlerine götürebilme” hakkı tanınarak önemli bir modernleşme adımı daha atılmıştır.

Sonuç

Osmanlı diplomasisi, Antik Yunan’da olduğu gibi “halka açık” bir yapıda olmasa da, kendi içinde tutarlı ve gelişmiş bir geleneğe sahipti. Bu gelenek, Gabriel Noradunkyan Efendi gibi “Ermeni” kökenli Hariciye Nazırları da yetiştirmiştir. Klasik dönemin tek taraflı ve güce dayalı anlayışından, 19. yüzyılın çok taraflı ve hukuka dayalı modern diplomasi anlayışına geçiş, imparatorluğun son yüzyılındaki en önemli dönüşümlerden birini temsil etmektedir.

1. 19. yüzyılda diplomatik temsilciliklerin statüsüne dair çok önemli düzenlemelerin yapıldığı ilk uluslararası etkinlik hangisidir?

A) 1840 Londra Kongresi
B) 1856 Paris Kongresi
C) 1815 Viyana Kongresi
D) 1890 Petersburg Kongresi
E) 1878 Berlin Kongresi

Cevap : C) 1815 Viyana Kongresi

Açıklama : Modern diplomasinin temelini atan 1815 Viyana Kongresi’nde, diplomatik temsilcilerin (büyükelçi, elçi, maslahatgüzar vb.) rütbeleri ve protokoldeki öncelik sıraları ilk kez uluslararası bir düzenlemeyle standart hale getirilmiştir.

2. Sultan II. Abdülhamit’in 1876’da diplomasi kurumlarında yaptığı düzenleme sonrası yeni teşrifat ve protokol birimi aşağıdakilerden hangisi olmuştur?

A) Teşrifat-ı Umumiye Nezareti
B) Hariciye Teşrifatçılığı
C) Teşrifat-ı Umumiye Dairesi
D) Hariciye Tahrirat Müdürlüğü
E) Umur-ı Hariciye Nezareti

Cevap : A) Teşrifat-ı Umumiye Nezareti

Açıklama : Sultan II. Abdülhamit, devlet protokolünü merkezileştirmek ve modernize etmek amacıyla 1876’da tüm teşrifat işlerini tek bir çatı altında toplayan Teşrifat-ı Umumiye Nezareti’ni (Genel Teşrifat Bakanlığı) kurmuştur.

3. Osmanlı diplomasi uygulamasında kara yolu ile gelip Osmanlı sınırından giren elçilik heyetlerini karşılamak üzere aşağıdaki görevlilerden hangisi tayin edilirdi?

A) Kişizade
B) Balyos
C) Konsolos
D) Mihmandar
E) Beylikçi

Cevap : D) Mihmandar

Açıklama : Mihmandar, Osmanlı Devleti’ne gelen yabancı elçileri sınırdan karşılayan, yolculukları boyunca onlara eşlik eden, konaklama ve iaşe gibi ihtiyaçlarını karşılayan ve başkente kadar rehberlik eden özel görevlidir.

4. Aşağıdakilerden hangisi Sultan III. Selim döneminde modern Türk diplomasisinin kurulmasında büyük pay sahibi olan Mehmet Raşit Efendi’nin girişimleri ile uygulanmaya başlanan yeniliklerden biri değildir?

A) Dış ilişkilerde güçler dengesine dikkat edilmesi
B) İran ile ilişkilerin tamamen kesilmesi
C) Dış ilişkilerde devletlerarası hukukun benimsenmesi
D) Avrupalı ile ilişkilerde mütekabiliyet esasına uyulması
E) Elçilere uygulanan tayınat usulünün kaldırılması

Cevap : B) İran ile ilişkilerin tamamen kesilmesi

Açıklama : Mehmet Raşit Efendi, Osmanlı diplomasisini modernleştirmeyi amaçlayan bir reformatördü. Onun yaklaşımı, ilişkileri kesmek üzerine değil, tam tersine mütekabiliyet (karşılıklılık) ve denge politikası gibi ilkelerle Avrupa ve diğer devletlerle ilişkileri düzenlemek üzerine kuruluydu.

5. 1908’de II. Meşrutiyetin ilanı ile birlikte Osmanlı diplomatlarının aileleri hakkında hangi karar alınmıştır?

A) Görevin babadan oğula geçmesi
B) Boşanma davalarının kolaylaştırılması
C) Eşlere tazminat verilmesi
D) Çocukların ücretsiz eğitimi
E) Eşlerin görev yerlerine götürülebilmesi

Cevap : E) Eşlerin görev yerlerine götürülebilmesi

Açıklama : II. Meşrutiyet döneminde yapılan modernleşme adımlarından biri olarak, Osmanlı diplomatlarına Avrupa’daki meslektaşları gibi ailelerini (eş ve çocuklarını) de görev yaptıkları yurt dışı temsilciliklere götürebilme izni verilmiştir.

6. Bütün İslâm devletlerinde dış ilişkiler ve diplomasi anlayışında kullanılan hukuki ve fıkhi bir terim olan “Darülharp” kavramı hangi anlamı taşımaktadır?

A) Müslüman olmayan ülkelerin toprakları
B) Barış görüşmesi yapılan topraklar
C) Harp edilmesi yasak topraklar
D) Müslüman olan ülkelerin toprakları
E) Kutsal topraklar

Cevap : A) Müslüman olmayan ülkelerin toprakları

Açıklama : Klasik İslam devletler hukukunda dünya, Darülislam (İslam egemenliğindeki topraklar) ve Darülharp (İslam egemenliğinde olmayan, potansiyel savaş durumu bulunan topraklar) olarak ikiye ayrılırdı.

7. Osmanlı vatandaşı gayrimüslimlere yeni haklar veren 1856 Islahat Fermanı, Osmanlı ile hangi ülkelerin diplomatları tarafından müşterek olarak hazırlanmıştır?

A) Rusya-Yunanistan
B) Fransa-Avusturya
C) Prusya-Rusya
D) İngiltere-Fransa
E) İngiltere-Rusya

Cevap : D) İngiltere-Fransa

Açıklama : Kırım Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin müttefiki olan İngiltere ve Fransa, savaş sonrası yapılacak Paris Antlaşması öncesinde Osmanlı’ya baskı yaparak gayrimüslimlere yönelik reformları içeren Islahat Fermanı’nın metninin hazırlanmasında ve ilan edilmesinde belirleyici rol oynamışlardır.

8. Antik Yunanda (Grek) diplomatik temaslar ve görüşmeler hangi yöntemle yapılırdı?

A) Silahlı olarak
B) Ülke dışında
C) Kral huzurunda
D) Halka açık
E) Tarafsız bölgede

Cevap : D) Halka açık

Açıklama : Antik Yunan şehir devletlerinde (polis), yabancı elçiler genellikle taleplerini ve tekliflerini doğrudan halk meclislerinin (ekklesia) önünde dile getirirlerdi. Bu durum, o dönemin diplomasisini oldukça şeffaf ve halka açık bir hale getiriyordu.

9. 1853­-1856 Kırım Harbi sürecinde Osmanlı diplomatları hangi yeni yazışma türü ile ilk defa olarak tanışmışlardır?

A) Posta
B) Şifre
C) Daktilo
D) Telefon
E) Telgraf

Cevap : E) Telgraf

Açıklama : Kırım Savaşı, telgraf hattının askeri ve diplomatik haberleşmede yaygın olarak kullanıldığı ilk büyük savaşlardan biridir. Bu sayede cephe ile başkentler arasındaki iletişim o güne dek görülmemiş bir hıza ulaşmıştır.

10. Yunanistan’a bağımsızlığını veren 3 Şubat 1830 tarihli Londra Antlaşması’na “kurucu devletler (protecting power)” statüsünde imza atan Avrupa ülkeleri hangileridir?

A) İngiltere-Prusya-Rusya
B) İngiltere-Fransa-Prusya
C) İngiltere-Avusturya-Rusya
D) İngiltere-Rusya-Venedik
E) İngiltere-Fransa-Rusya

Cevap : E) İngiltere-Fransa-Rusya

Açıklama : 1827’deki Navarin baskınında Osmanlı donanmasını yakan ve Yunan isyanını destekleyen üç büyük güç olan İngiltere, Fransa ve Rusya, bağımsız Yunanistan Krallığı’nın kuruluşunu ve garantörlüğünü üstlenen devletler olmuşlardır.

11. Klasik dönem Osmanlı diplomasi uygulamalarında Nişancının görev yükü artınca dış politikada hangi kurum öne çıkmıştır?

A) Reisülküttaplık
B) Şehbenderlik
C) Hariciye Müsteşarlığı
D) Divan-ı Hümayun Tercümanlığı
E) Çavuşbaşılık

Cevap : A) Reisülküttaplık

Açıklama : Devletin dış ilişkileri karmaşıklaştıkça, başlangıçta Divan-ı Hümayun’un baş katibi olan Reisülküttap, zamanla dış yazışmaları yönetme görevini üstlenerek fiilen Hariciye Nazırı (Dışişleri Bakanı) konumuna yükselmiştir.

12. Osmanlı ordusunun Baltacı Mehmet Paşa komutasında Ruslara karşı kesin zaferi sonrasında imzalanan, fakat savaş meydanındaki başarıyı gölgeleyen 23 Temmuz 1711 tarihli antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Küçük Kaynarca Antlaşması
B) Edirne Antlaşması
C) Saint Petersburg Antlaşması
D) Prut Antlaşması
E) Ayastefanos Antlaşması

Cevap : D) Prut Antlaşması

Açıklama : 1711 yılında Osmanlı ordusunun Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında tamamen kuşatmasına rağmen, yeniçerilerin isteksizliği ve diğer etkenlerle imzalanan Prut Antlaşması, elde edilebilecek daha büyük kazanımları engellediği için eleştirilmiştir.

13. 1815 Viyana Kongresi’nde oluşan ve günümüzde de Avrupa Birliği içerisinde güncelliğini koruyan “Avrupa uyumu” kavramı hangi anlayışa dayanmaktadır?

A) Ad Hoc
B) Ahde vefa
C) Güçler dengesi
D) Kapitülasyonlar
E) Refah toplumu

Cevap : C) Güçler dengesi

Açıklama : Viyana Kongresi ile kurulan “Avrupa Uyumu” (Concert of Europe), Napolyon Savaşları sonrası Avrupa’da barışı korumak için büyük güçlerin (İngiltere, Rusya, Avusturya, Prusya) aralarında bir “güçler dengesi” kurarak, herhangi birinin aşırı güçlenmesini engelleme anlayışına dayanıyordu.

14. Osmanlı’nın tek taraflı diplomasi uygulamalarında zirve dönemini yaşadığı Kanuni Sultan Süleyman devrinde, Sultanın Avrupa’daki denge siyasetinde ve diplomasi anlayışında, aşağıdaki hangi ülkeye 1536’da kapitülasyon (ahidnâme) verilerek destek sağlanmıştır?

A) Yunanistan
B) Lehistan
C) Fransa
D) Rusya
E) İngiltere

Cevap : C) Fransa

Açıklama : Kanuni Sultan Süleyman, Avrupa’daki en büyük rakibi olan Kutsal Roma-Germen İmparatoru Şarlken’e karşı bir denge unsuru oluşturmak amacıyla, Şarlken’in rakibi olan Fransa Kralı I. François ile ittifak kurmuş ve bu ittifak çerçevesinde Fransa’ya geniş ticari imtiyazlar (kapitülasyonlar) vermiştir.

15. Osmanlı’da kurumsallaşmanın kısıtlı olduğu ilk dönemlerde fevkalade elçilerin seçiminde diplomatik deneyim ve tecrübe aranmamaktaydı. Bununla birlikte mümkün olduğunca elçilerin saray okulu ….. yetişmiş kişilerden seçilmesine dikkat edilirdi.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Enderun’dan
B) Darülfünun’dan
C) rüştiyeden
D) medreseden
E) Tıbbiye’den

Cevap : A) Enderun’dan

Açıklama : Enderun, Osmanlı Devleti’nin yönetici ve idareci kadrolarını yetiştiren saray okuluydu. Buradan mezun olanlar, devlet adabını ve protokolünü bildikleri için önemli diplomatik görevlere seçilirlerdi.

16. Rus Çarlığı ile 1774’te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşma’nın en önemli maddelerinden biri Kırım Hanlığı ile Osmanlı’nın bağının kopmasıydı. Bununla birlikte anlaşmaya göre Kırım Tatarlarının dini bakımdan ….. kurumuna bağlılıkları ve hutbenin Osmanlı Padişahı adına okunması kabul edilmişti.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Reisülküttap
B) Hilafet
C) Müşavir
D) Sadaret
E) Hidiv

Cevap : B) Hilafet

Açıklama : Osmanlı Devleti, Kırım’ın siyasi bağımsızlığını tanımak zorunda kalırken, bölgeyle olan bağını koparmamak için padişahın aynı zamanda tüm Müslümanların halifesi olduğunu vurgulamış ve Kırım Müslümanlarının dini olarak Halifeye (Hilafet kurumuna) bağlı kalmasını antlaşmaya bir madde olarak ekletmiştir.

17. Aşağıdakilerden hangisi klasik dönemden itibaren Osmanlı diplomasi uygulamalarının beslendiği kaynaklardan biri değildir?

A) İslam’ın siyasal mirası
B) Ordunun kazandığı başarılar
C) Rönesans ve Reform aydınlanma fikirleri
D) Roma ve Bizans’ın siyasi mirası
E) Türk cihan hâkimiyeti anlayışı

Cevap : C) Rönesans ve Reform aydınlanma fikirleri

Açıklama : Klasik dönem Osmanlı diplomasisi; İslam devlet geleneği, Türk hakimiyet anlayışı, Bizans’tan devralınan pratikler ve askeri güç gibi unsurlara dayanıyordu. Avrupa’daki Rönesans ve Reform hareketlerinin fikirleri, bu dönemin Osmanlı diplomasi anlayışını etkileyen bir kaynak olmamıştır.

18. Aşağıdakilerden hangisi Beylikçi Kaleminde muhafaza edilen Osmanlı diplomatik belge türleri arasında yer almamaktadır?

A) Antlaşma
B) Berat
C) Ahidname
D) Ferman
E) Pasaport

Cevap : E) Pasaport

Açıklama : Beylikçi Kalemi, Divan-ı Hümayun’un en önemli kalemlerinden biri olarak devletin en üst düzey belgelerini (uluslararası antlaşmalar, ahidnameler, padişah fermanları ve beratları) hazırlayıp arşivlerdi. Pasaport gibi daha rutin ve idari belgeler bu kalemin temel görev alanına girmezdi.

19. Aşağıdaki devletlerden hangisi 1878 Berlin Antlaşması sonrası Osmanlı Devleti’nden tam bağımsızlığını kazanmıştır?

A) Arnavutluk
B) Sırbistan
C) Cezayir
D) Yunanistan
E) Irak

Cevap : B) Sırbistan

Açıklama : 1878 Berlin Antlaşması ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın Osmanlı Devleti’nden tam bağımsızlıkları uluslararası alanda tanınmıştır.

20. Osmanlı diplomasi tarihi için önemli kaynaklardan biri, Osmanlı vatandaşı olup 1912-1913 yıllarında Hariciye Nazırı görevinde bulunan Gabriel Noradunkyan Efendi tarafından Fransızca kaleme alınan “Recueil D’Actes Internationaux de L’Empire Ottoman” adlı eserdir.
Türk hariciyesinde hizmet gören Gabriel Noradunkyan Efendi, Osmanlı’daki hangi millete mensuptur?

A) Süryani
B) Ermeni
C) Bulgar
D) Yahudi
E) Sırp

Cevap : B) Ermeni

Açıklama : Osmanlı Devleti’nde Hariciye Nazırlığı gibi çok önemli bir göreve yükselen ve Osmanlı antlaşmalarını derlediği eseriyle tanınan Gabriel Noradunkyan Efendi, Osmanlı Ermeni cemaatinin önde gelen üyelerindendi.