Sömürgecilik Tarihi 2024 Üç Ders Sınav Soruları

Giriş

Modern sömürgecilik, sonuçları bakımından en temelde “Coğrafi Keşifler” ile başlayan ve birkaç yüzyıl boyunca dünya siyasetini ve ekonomisini şekillendiren bir süreçtir. Avrupalı güçlerin yeni pazarlar, değerli madenler ve baharat kaynaklarına ulaşma isteğiyle başlattığı bu süreç, Amerika, Afrika ve Asya kıtalarında derin izler bırakmıştır. Bu makalede, sömürgeciliğin farklı coğrafyalardaki gelişimi, temel aktörleri ve önemli dönüm noktaları incelenecektir.

Amerika’da Sömürgecilik ve Bağımsızlık

Kuzey Amerika, İngiltere ve Fransa arasındaki sömürge rekabetinin en önemli sahnelerinden biri olmuştur. Bu rekabet, İngiltere’nin zaferiyle sonuçlanan “Yedi Yıl Savaşları” (1756-1763) ile doruğa ulaşmış ve Fransa, Kuzey Amerika’daki sömürgelerini büyük ölçüde kaybetmiştir. Ancak Fransa, 17. yüzyıldan itibaren en kârlı köle plantasyonlarından biri haline getirdiği “Haiti” (Saint-Domingue) gibi sömürgelerini bir süre daha elinde tutmuştur. İngiltere’nin On Üç Kolonisi’nde ise, “İngiliz parlamentosunda temsil edilmemeleri” gerekçesiyle yeni vergilere karşı büyük bir tepki doğmuştur. John Locke’un felsefesinden etkilenen 1776 tarihli “Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi”, bu mücadelenin temelini oluştursa da, “köleliğin kaldırılması” gibi bir ilkeyi savunmamıştır. Latin Amerika’da ise, “İspanya’nın Napolyon tarafından işgali”, sömürgelerdeki bağımsızlık hareketlerinin başarıya ulaşmasında kilit bir rol oynamıştır.

Afrika’nın Paylaşımı (“Scramble for Africa”)

Avrupalılar, altın rezervlerini tükettikten sonra ilk olarak “Afrika” kıtasına yönelmişlerdir. Batı Afrika kıyıları, Avrupalı tüccarlar tarafından oradan temin ettikleri ürünlere göre Altın Sahili, Fildişi Sahili ve Köle Sahili gibi isimler almıştır; “Kauçuk Sahili” ise bu isimlendirmelerden biri değildir. 19. yüzyılda Afrika’nın içlerine yapılan seyahatler, Richard F. Burton gibi kaşifler tarafından yürütülmüş, ancak çeçe sineği gibi nedenlerle bu seyahatler büyük oranda “at sırtında gerçekleştirilememiştir”. Afrika’nın paylaşılmasında en önemli adımlardan biri, Belçika Kralı II. Leopold’ün öncülüğünde toplanan 1876 Brüksel Coğrafya Konferansı’dır. Bu konferansın kamuoyuna açıklanmayan asıl amacı, Kongo Havzası’nda “koloniler kurulması” idi. Başlangıçta sömürgeciliğe “ihtiyatla” yaklaşan Almanya da, “Carl Peters” gibi girişimcilerin kurduğu Alman Doğu Afrika Şirketi aracılığıyla bu yarışa dahil olmuştur. Bu süreçte, Batı Afrika’nın en büyük devletlerinden olan “Oyo İmparatorluğu” gibi yerel güçler de zamanla İngiliz protektorasına dönüşmüştür.

Asya’da Sömürgecilik ve Ticaret

Asya’daki sömürgecilik faaliyetleri, genellikle büyük ticaret şirketleri aracılığıyla yürütülmüştür. Ancak “İspanya”, ticaretini doğrudan kraliyete bağlı kurumlar üzerinden tekelden yöneterek bu konuda bir istisna oluşturmuştur. Hindistan, Fransa ve İngiltere arasındaki rekabetin en yoğun yaşandığı yer olmuştur. Fransız vali “Joseph François Dupleix”, Hindistan’da bir Fransız imparatorluğu kurmaya çalışmıştır. “1857 Hindistan Bağımsızlık Savaşı”nı tetikleyen en yakın sebep ise, Hintli askerlere domuz ve “inek yağı” ile yağlandığı söylenen fişeklerin verilmesidir. Güneydoğu Asya’da ise, “Patani Müslümanları”, İngiltere ve Siyam arasında imzalanan “1909 Bangkok Antlaşması” sonucunda Tayland hâkimiyetine bırakılmıştır.

Sonuç

Sömürgecilik tarihi, küresel güç dengelerini ve dünya haritasını kökten değiştiren bir süreçtir. Portekiz’de Prens Henri’nin “Asya’ya giden bir deniz yolu bulma” amacı gibi ekonomik hedeflerle başlayan bu süreç, zamanla askeri ve siyasi bir tahakküme dönüşmüştür. Osmanlı Devleti’nin, Fransız işgali tehlikesine karşı 1835’te “Trablusgarp”ı doğrudan merkeze bağlaması gibi olaylar, sömürgeciliğin küresel bir güç mücadelesi olduğunu ve etkilerinin her coğrafyada hissedildiğini göstermektedir.

1. Aşağıdakilerden hangisi sonuçları bakımından modern sömürgeciliğin ortaya çıkmasında en önemli rolü oynamıştır?

A) Ticaret için yeni pazarlar arayışı
B) Coğrafi keşifler
C) Avrupa’daki altın rezervlerinin erken tarihte tüketilmesi
D) Değerli madenler elde etme isteği
E) Baharatın kaynaklarına ulaşma isteği

Cevap : B) Coğrafi keşifler

Açıklama : Diğer tüm seçenekler coğrafi keşifleri tetikleyen veya onun bir parçası olan unsurlardır. Ancak yeni kıtaların ve deniz yollarının bulunmasını sağlayan coğrafi keşifler, Avrupa devletlerinin küresel bir sömürge imparatorluğu kurmasının önünü açan en temel ve kapsayıcı gelişmedir.

2. Faaliyetlerine 1885’te başlayan ve kısa süre sonra Alman Hükûmetinden imtiyaz almayı başaran Alman Doğu Afrika Şirketinin kurucusu kimdir?

A) Frederick Lugard
B) Carl Peters
C) Joseph Thomson
D) Carl Jühlke
E) John Kirk

Cevap : B) Carl Peters

Açıklama : Alman sömürgeciliğinin en ateşli savunucularından olan Carl Peters, Alman Doğu Afrika Şirketi’ni kurarak bölgedeki yerli şeflerle antlaşmalar yapmış ve Alman İmparatorluğu’nun Doğu Afrika’da bir sömürge kurmasının temelini atmıştır.

3. İspanya’nın Latin Amerika’daki sömürgelerinin büyük bölümünü kaybetmeye başlamasında etkili olan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fransa karşısında 1659’da aldığı mağlubiyet
B) İspanya’nın Napolyon tarafından işgali
C) İspanyol armadasının 1588’de İngiltere tarafından yenilmesi
D) ABD ile yaptığı savaşta mağlup olması
E) Portekiz’in 1648’de bağımsızlığını tekrar kazanması

Cevap : B) İspanya’nın Napolyon tarafından işgali

Açıklama : 19. yüzyılın başlarında Napolyon Bonapart’ın İspanya’yı işgal etmesi, İspanyol monarşisinin otoritesini sarsmış ve Latin Amerika’daki sömürgelerde ortaya çıkan bağımsızlık hareketlerinin başarıya ulaşması için uygun bir ortam yaratmıştır.

4. Aşağıdakilerden hangisi, 1876 Brüksel Coğrafya Konferansı’nda kurulması kararlaştırılan Uluslararası Afrika Birliği’nin kamuoyuna ilan edilmeyen amacıdır?

A) Bölgede koloniler kurulması
B) Bölgenin uygarlaştırılması
C) Kongo Irmağı’na kadar olan bölgede bilimsel merkezler kurulması
D) Köleliğin kaldırılması için çalışılması
E) Bölgenin insan, arazi ve kaynak yönünden incelenerek analiz edilmesi

Cevap : A) Bölgede koloniler kurulması

Açıklama : Belçika Kralı II. Leopold’ün öncülüğünde toplanan konferansın kamuoyuna açıklanan amaçları bilimsel keşif ve insani yardım gibi konular olsa da, asıl ve gizli amaç, Kongo Havzası’nı ele geçirerek burayı kişisel bir sömürgeye dönüştürmekti.

5. Afrika’da sömürge toprağı elde edilmesi yönünde kamuoyundan gelen talep ve faaliyetlerin ilk dönemde, çeşitli gerekçelerle hükûmet tarafından ihtiyatla karşılandığı ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Belçika
B) Almanya
C) ABD
D) Rusya
E) Japonya

Cevap : B) Almanya

Açıklama : Almanya Şansölyesi Otto von Bismarck, başlangıçta sömürgeciliğin Almanya için maliyetli bir macera olacağını ve Avrupa’daki dengeleri bozacağını düşünerek bu yöndeki taleplere uzun süre ihtiyatla yaklaşmıştır.

6. Fransızların 17. yüzyılda yerleşip zaman içinde en kârlı köle plantasyonuna dönüştürdükleri sömürge ülkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kostarika
B) Bahamalar
C) Haiti
D) Belize
E) El Salvador

Cevap : C) Haiti

Açıklama : O zamanki adıyla Saint-Domingue olan Haiti, 18. yüzyılda şeker ve kahve üretimi sayesinde Fransa’nın en zengin ve en değerli sömürgesi haline gelmiştir. Bu zenginlik, yüz binlerce Afrikalı kölenin acımasızca çalıştırılmasına dayanıyordu.

7. Bugün Tayland sınırlarında azınlık olarak yaşamlarını sürdürmekte olan Patani Müslümanları hangi antlaşma sonucunda bu ülkenin hâkimiyetine bırakılmışlardır?

A) 1850 Tientsin Antlaşması
B) 1842 Nankin Antlaşması
C) 1898 Paris Antlaşması
D) 1909 Bankok Antlaşması
E) 1824 Londra Antlaşması

Cevap : D) 1909 Bankok Antlaşması

Açıklama : İngiltere ile Siyam Krallığı (Tayland) arasında imzalanan 1909 Bangkok Antlaşması ile Malay yarımadasındaki sınır yeniden çizilmiş ve tarihsel olarak Malay dünyasına ait olan Patani Sultanlığı, Siyam’ın egemenliğine bırakılmıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi Kuzey Amerika’daki On Üç Koloni’nin İngiltere Krallığının uygulamaya koyduğu yeni vergilere yönelik itirazlarının gerekçelerinden biridir?

A) İngiliz kralının meşru yönetici kabul edilmemesi
B) İngilizlerin kolonilerde fazla asker bulundurmaları
C) Kolonilerde eğitime yeterince önem verilmemesi
D) İngiliz parlamentosunda temsil edilmemeleri
E) İngiliz valisinin yetkisini aşması

Cevap : D) İngiliz parlamentosunda temsil edilmemeleri

Açıklama : Amerikan kolonistlerinin temel argümanı, kendilerini vergilendirme yetkisine sahip olan İngiliz Parlamentosu’nda seçilmiş temsilcilerinin bulunmamasıydı. Bu durum, “temsil olmadan vergi olmaz” (no taxation without representation) sloganıyla özetlenmiştir.

9. Aşağıdaki devletlerden hangisi Hindistan ve Doğu Asya ile ticaretini, kurduğu bir şirket üzerinden yürütmemiştir?

A) Avusturya
B) Danimarka
C) İsveç
D) İspanya
E) İngiltere

Cevap : D) İspanya

Açıklama : İngiltere, Hollanda, Fransa gibi ülkeler Doğu ile ticaretlerini Doğu Hindistan Şirketleri aracılığıyla yürütürken, İspanya sömürge ticaretini doğrudan kraliyete bağlı “Casa de Contratación” (Ticaret Evi) gibi kurumlar aracılığıyla tekelden yönetmiştir.

10. Aşağıdakilerden hangisi sömürgeci tüccarlar tarafından Afrika’nın Atlas Okyanusu kıyılarına verilen isimlerden biri değildir?

A) Fildişi Sahili
B) Biber Sahili
C) Kauçuk Sahili
D) Köle Sahili
E) Altın Sahili

Cevap : C) Kauçuk Sahili

Açıklama : Avrupalı tüccarlar, Batı Afrika kıyılarını oradan temin ettikleri başlıca ticari ürünlere göre isimlendirmişlerdir (Altın, Fildişi, Köle, Biber vb.). Kauçuk, daha çok Kongo gibi iç bölgelerde ve daha geç bir dönemde önemli hale gelmiştir, bu nedenle kıyıya adını vermemiştir.

11. Bugünkü Nijerya’nın batısı ve kuzeyinde ortaya çıkan ve zamanla Batı Afrika’nın en büyük devletlerinden biri konumuna yükselen, 18. yüzyıldan itibaren hanedan çekişmesi nedeniyle zayıflayarak 1888’de İngiliz protektorasına dönüşmüş olan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ndongo Krallığı
B) Kasanze Krallığı
C) Dahomey İmparatorluğu
D) Oyo İmparatorluğu
E) Aşanti İmparatorluğu

Cevap : D) Oyo İmparatorluğu

Açıklama : Yoruba halkı tarafından kurulan Oyo İmparatorluğu, 17. ve 18. yüzyıllarda güçlü süvari ordusu sayesinde Batı Afrika’nın en egemen güçlerinden biri haline gelmiş, ancak iç çekişmelerle zayıflayarak İngiliz sömürgeciliğine boyun eğmiştir.

12. Portekiz’de Prens Henri tarafından Vila do Infante adıyla kurulan denizcilik araştırma merkezinin keşif seferlerini desteklemesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hristiyanlığı yaymak
B) Deniz ticaretini geliştirmek
C) Yeni tip gemileri denemek
D) Afrika’yı araştırmak
E) Asya’ya giden bir deniz yolu bulmak

Cevap : E) Asya’ya giden bir deniz yolu bulmak

Açıklama : “Denizci” lakaplı Prens Henri’nin temel stratejik amacı, baharat ve diğer değerli doğu mallarına ulaşmak için Müslümanların kontrolündeki kara ve deniz yollarını bypass edecek şekilde Afrika’yı dolaşan tamamen bir deniz yolu keşfetmekti.

13. Hindistan’ın tamamını kontrol altına almak için faaliyetler yürüten Fransız vali aşağıdakilerden hangisidir?

A) Joseph François Dupleix
B) Godeheu
C) Lally Arkot
D) De Leyrit
E) François Martin

Cevap : A) Joseph François Dupleix

Açıklama : Joseph François Dupleix, 18. yüzyılın ortalarında Fransız Hindistanı’nın genel valisi olarak, yerel Hint mihraceleriyle ittifaklar kurarak ve İngilizlere karşı askeri mücadele vererek Hindistan’da bir Fransız imparatorluğu kurmaya çalışan hırslı bir yöneticidir.

14. 1854 yılında İngiltere’de Kraliyet Coğrafya Derneği tarafından John Hanning Speke ile birlikte Afrika’nın büyük göllerini keşfetmek üzere görevlendirilmiş, daha sonra aynı kişiyle Afrika’ya diğer bir seyahat daha yapmış, bu ikinci seyahatte Speke ile yaşadığı anlaşmazlık nedeniyle arası açılmış kâşif, haritacı ve oryantalist kimdir?

A) Samuel Baker
B) Henry Morton Stanley
C) James Augustus Grant
D) David Livingstone
E) Richard F. Burton

Cevap : E) Richard F. Burton

Açıklama : Paragrafta anlatılan, Nil Nehri’nin kaynağını aramak üzere Speke ile birlikte meşhur keşif gezisini yapan, ancak daha sonra Nil’in kaynağının Victoria Gölü olduğu konusunda Speke ile şiddetli bir anlaşmazlığa düşen ünlü kaşif ve yazar Richard Francis Burton’dır.

15. 1776 yılında ilan olunan Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Halkın kendisini yönetme hakkına vurgu yapılmıştır.
B) Yazılmasında Thomas Jefferson’un önemli rolü vardır.
C) Köleliğin kaldırılması gerektiği savunulmuştur.
D) John Locke’un felsefi görüşlerinden etkilenmiştir.
E) Kolonilerin yürüttükleri savaşın nedenini açıklar.

Cevap : C) Köleliğin kaldırılması gerektiği savunulmuştur.

Açıklama : Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi, “tüm insanların eşit yaratıldığı” gibi Aydınlanma ilkelerini dile getirse de, yazıldığı dönemdeki toplumsal gerçekliğin bir yansıması olarak kölelik kurumunu kaldırmamış, hatta bu konuya değinmekten kaçınmıştır.

16. Sömürgecilerin 19. yüzyılda Afrika’nın içlerine yaptıkları seyahatler hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Seyahatler büyük oranda at sırtında gerçekleştirilmekteydi.
B) Rehberler yerel halktan seçilmekteydi.
C) Kalabalık gruplar halinde seyahat edilmekteydi.
D) Yükler deve, öküz ve eşeklerle taşınmaktaydı.
E) Tropik hastalıklar seyahatleri güçleştirmekteydi.

Cevap : A) Seyahatler büyük oranda at sırtında gerçekleştirilmekteydi.

Açıklama : Afrika’nın iç bölgelerinin büyük bir kısmında, atlar ve diğer büyükbaş hayvanlar için ölümcül olan çeçe sineğinin yaydığı uyku hastalığı nedeniyle at kullanımı imkansızdı. Bu nedenle seyahatler genellikle yaya olarak ve yükler yerli taşıyıcılar tarafından taşınarak yapılıyordu.

17. Fransa, İngiltere’ye karşı giriştiği aşağıdaki hangi savaş sonucunda Kuzey Amerika’daki sömürgelerini kaybetmiştir?

A) Otuz Yıl Savaşları
B) Yüzyıl Savaşları
C) İspanyol Veraset Savaşları
D) Avusturya Veraset Savaşları
E) Yedi Yıl Savaşları

Cevap : E) Yedi Yıl Savaşları

Açıklama : 1756-1763 yılları arasındaki Yedi Yıl Savaşları, küresel bir nitelik taşımış ve İngiltere’nin Fransa’ya karşı kesin bir zafer kazanmasıyla sonuçlanmıştır. Savaş sonunda imzalanan Paris Antlaşması ile Fransa, Kanada dahil Kuzey Amerika’daki topraklarının neredeyse tamamını İngiltere’ye devretmek zorunda kalmıştır.

18. Osmanlı Devleti aşağıdaki bölgelerden hangisini Fransızlar tarafından işgal edilme tehlikesi karşısında 1835’te doğrudan merkeze bağlamıştır?

A) Cezayir
B) Fas
C) Trablusgarp
D) Mısır
E) Tunus

Cevap : C) Trablusgarp

Açıklama : Fransa’nın 1830’da Cezayir’i işgal etmesinin ardından, Osmanlı Devleti, Fransa’nın bir sonraki hedefi olmasından endişe ettiği ve o sırada yerel Karamanlı hanedanının yönetiminde olan Trablusgarp’a (Libya) askeri bir müdahalede bulunarak 1835’te bölgeyi yeniden doğrudan İstanbul’a bağlamıştır.

19. Sahip oldukları altın rezervlerini erken tarihlerde tamamen tüketen Avrupalılar altın konusunda, coğrafi keşifler sürecinde ilk önce hangi kıtaya yönelmişlerdir?

A) Güney Amerika
B) Avustralya
C) Kuzey Amerika
D) Asya
E) Afrika

Cevap : E) Afrika

Açıklama : Coğrafi keşiflerin ilk aşamasında, özellikle Portekizli denizciler, Afrika’nın batı kıyıları boyunca ilerleyerek buradaki krallıkların zengin altın kaynaklarına ulaşmayı ve bu ticareti kontrol etmeyi hedeflemişlerdir. “Altın Sahili” adı bu dönemin bir yansımasıdır.

20. Aşağıdakilerden hangisi 1857 Hindistan Bağımsızlık Savaşı’nın yakın sebebidir?

A) Hintli sipahi askerlerine inek yağı kullanılan kartuşlar verilmesi
B) İngiliz mallarının Hint pazarını istilası
C) İngiliz idaresinin baskıcı tutumu
D) İngiliz idaresinin dinî hayata yönelik kısıtlamaları
E) Vergi toplamada kullanılan zimandari sistemi

Cevap : A) Hintli sipahi askerlerine inek yağı kullanılan kartuşlar verilmesi

Açıklama : Diğer seçenekler isyanın genel ve altta yatan nedenleri olsa da, isyanı ateşleyen en yakın olay, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi ordusundaki Hintli askerlere (sipahiler) dağıtılan yeni Enfield tüfeği fişeklerinin, ısırılarak açılması gereken kağıtlarının domuz ve inek yağı ile yağlandığı söylentisidir. Bu durum hem Müslüman hem de Hindu askerlerin dini inançlarına büyük bir hakaret olarak algılanmıştır.