Göktürkler 2024 Üç Ders Sınav Soruları

Giriş

Göktürkler, 6. ve 8. yüzyıllar arasında Orta Asya’da büyük bir imparatorluk kurarak “Türk” adını bir devlet ismi olarak kullanan ilk topluluktur. Onların hakimiyet sembolü, atalarının bir dişi kurttan geldiği efsanesine dayanan “kurt başlı tuğ” idi. Göktürkler hakkındaki bilgilerimiz, Çin yıllıklarının yanı sıra, onlardan ilk kez “Tarih-i Cihângûşa” adlı eserinde bahseden Fars tarihçi Cüveynî ve İslam öncesi Türkler hakkında bilgi veren Gerdizî gibi Müslüman müelliflerin kayıtlarına dayanmaktadır.

I. Göktürk Kağanlığı (552-630)

Göktürk Devleti’nin kuruluşu, Bumin Kağan’ın 546 yılında Tabi olduğu Juan-juanlara isyan eden “Töles” boylarını mağlup ederek itibarını artırmasıyla başladı. 552 yılında ise Juan-juanları yenerek bağımsızlığını ilan etti. Bumin’in halefi K’o-lo, Juan-juanlara karşı Batı Wei Devleti ile ittifak kurarak babasının genişleme politikasını sürdürdü. Göktürklerin yükselişi, Batı dünyasının da dikkatini çekti. Bizanslılar, önceleri bozkır kavimlerini tanımlamak için kullandıkları genel bir terim olan “Saka” adıyla andıkları Türklere elçiler gönderdiler. Bizans imparatorunun Göktürk elçilerinden ilk öğrenmek istediği bilgi, bu yeni gücün “yönetim şekilleri ve ülkelerinin” nerede olduğuydu. Kağanlığın en parlak dönemlerinden birini yaşatan Mukan Kağan’ın halefi Taspar Kağan ise, “Budizm’e meylederek” bir manastır inşa ettirmiş, ancak kendisine sığınan Tsi Prensi’nin Çinlilerce kaçırılmasına göz yumması nedeniyle kendi halkı nezdinde itibar kaybetmiştir. İç mücadeleler ve Çin entrikaları sonucu zayıflayan I. Göktürk Devleti, 630 yılında yıkıldı ve Çin, Göktürk ülkesini “altı idari bölgeye” ayırarak doğrudan yönetimi altına aldı.

II. Göktürk (Kutlug) Devleti (682-744)

Yaklaşık 50 yıllık Çin esaretinden sonra, İlteriş Kutlug Kağan önderliğinde bir bağımsızlık mücadelesi başladı. Kutlug Kağan, bu mücadeleye başlarken “Karakurum ve Çogaykuzı” bölgelerini üs olarak kullandı. Kapgan Kağan döneminde devlet yeniden güçlendi ve Kapgan, yeğeni Kül Tegin için “Küçük Kağanlık” adıyla yeni bir idari birim oluşturdu. Ancak Bilge Kağan’ın ölümünden sonra başlayan taht kavgaları, devleti zayıflattı. Bu durumdan faydalanan “Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar”, ittifak kurarak isyan ettiler ve 744 yılında II. Göktürk Kağanlığı’na son verdiler.

Göktürklerde Kültür ve Teşkilat

Göktürkler, gelişmiş bir devlet teşkilatına sahipti. Kağan soyundan gelen ve fiilen bir orduyu komuta eden prenslere (Tigin) “Şad” unvanı verilirdi. Göktürkler, İpek Yolu üzerinde yer alarak zengin bir kültürel hayatın da içinde yer aldılar. Örneğin, 7. yüzyılda bölgeyi ziyaret eden Çinli gezgin Hsüan-tsang, “Kuça” ahalisinin en belirgin özelliğinin “zarif ve güzel musiki aletleri çalmaları” olduğunu belirtmiştir.

Sonuç

Göktürkler, Orta Asya’da kurdukları iki büyük imparatorlukla Türk ve dünya tarihinde derin izler bırakmışlardır. Komşuları olan Eftalitler, Tabgaçlar ve Çinlilerle sürekli bir mücadele ve etkileşim içinde olmuşlardır. Tabgaç hükümdarı Hong’un Türkçe’yi yasaklayıp başkenti Lo-yang’a taşıması gibi asimilasyon politikaları veya Sui İmparatoru’na P’ei-kü gibi danışmanların Göktürklere karşı akıl vermesi, bu karmaşık ilişkinin birer örneğidir. Göktürklerin “Kızılelma” olarak adlandırdıkları ve göçlerde ulaşmak istedikleri coğrafi hedefler, onların genişleme idealini ve bozkır ruhunu simgelemektedir.

1. Taspar Kagan’ın kendi toplumu nezdinde gözden düşmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşret meclisleri tertip edip devlet işlerinden uzaklaşması
B) Savaşlarda yenilgiler alması
C) Kendisine sığınan Tsi Prensinin kaçırılmasına göz yumması
D) Bağlı boylara çok sert davranması
E) Budizme meyletmesi

Cevap : C) Kendisine sığınan Tsi Prensinin kaçırılmasına göz yumması

Açıklama :

2. Bizans elçilik notlarına göre Türkler önceden Bizanslılar tarafından ne diye adlandırılırdı?

A) Afresiyap
B) Eftalit
C) Yafes’in çocukları
D) Turanlılar
E) Saka

Cevap : E) Saka

Açıklama : Bizans tarihçileri, Herodot’tan gelen bir gelenekle, Karadeniz’in kuzeyindeki ve Orta Asya’daki bozkır kavimlerini, o bölgenin eski hakimi olan İskitlerin (Saka) adıyla anarlardı. Göktürkler için de başlangıçta bu ismi kullanmışlardır.

3. Bizanslı Tarihçi Prokopios’un verdiği bilgilere göre aşağıdakilerden hangisinde Eftalit hâkimiyetinin kapsadığı yerler doğru olarak verilmiştir?

A) Kuzeyde Baykal Gölünden, doğuda Karu’ya, batıda Aral’a kadar olan sahayı
B) Hazar’ın doğusu ve güneyi, Maverahünnehir tarafları ve Sogd ülkesini
C) Afganistan’dan Hazar’a kadar uzanan coğrafyayı
D) Mançurya’dan Aral Gölü’ne kadar olan sahayı
E) Çin’in kuzey batı sınır bölgesini

Cevap : B) Hazar’ın doğusu ve güneyi, Maverahünnehir tarafları ve Sogd ülkesini

Açıklama : Prokopios, Eftalitlerin (Akhunlar) merkezinin Ceyhun Nehri’nin kuzeyindeki Sogdiana olduğunu belirtir. Bu coğrafya günümüzdeki Maveraünnehir bölgesine ve Hazar Denizi’nin doğusuna denk gelmektedir.

4. Aşağıdakilerden hangisi II. Göktürk Devleti’nde Kapgan’ın oluşturduğu yeni idari birimdir?

A) Tudun
B) Şadlık
C) Çorluk
D) Aygucılık
E) Küçük Kaganlık

Cevap : E) Küçük Kaganlık

Açıklama : Kapgan Kağan, devletin batı (Tarduş) ve doğu (Tölis) kanatlarının üzerindeki yönetici olarak, veliaht ilan ettiği yeğeni Kül Tegin için “Küçük Kağan” unvanıyla yeni bir idari makam oluşturmuştur.

5. I. Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra Çinliler Göktürk ülkesinde nasıl bir idari yapılanmaya gitmişlerdir?

A) Uygur topraklarında yabguluk oluşturulmuştur.
B) Oğuzlardan oluşan teginlik kurulmuştur.
C) Göktürk ülkesi altı idari bölgeye ayrılmıştır.
D) Çinlilerden oluşan garnizonlar tesis edilmiştir.
E) Basmıl, Karluk, Kırgız toprakları üç idari bölgeye bölünmüştür.

Cevap : C) Göktürk ülkesi altı idari bölgeye ayrılmıştır.

Açıklama : I. Göktürk Kağanlığı’nın 630’da yıkılmasından sonra Çin, bölgeyi doğrudan kontrol altına almak için Göktürk topraklarını “tu-tu-fu” adı verilen altı askeri valiliğe ayırmıştır.

6. Bilge’nin ölümünden sonra Göktürklere karşı kimler ittifak kurmuştur?

A) Çinliler, Basmıllar, Hazarlar
B) Bayırkular, Uygurlar, Çinliler
C) Uygurlar, Karluklar, Basmıllar
D) Sogdlular, Karluklar, Uygurlar
E) Oğuzlar, Sogdlular, Karluklar

Cevap : C) Uygurlar, Karluklar, Basmıllar

Açıklama : Bilge Kağan’ın ölümünden sonra başlayan taht kavgaları ve zayıflama sürecinde, Göktürk hakimiyetinden kurtulmak isteyen Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar birleşerek isyan etmiş ve II. Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasına neden olmuşlardır.

7. Gazneli Sultan Mahmud’un 1025’te Karahanlı Hükümdarı Yusuf’la mülakatında hazır bulunan ve Farsça yazdığı eserinde İslam öncesi Türklerle ilgili bilgi veren Arap müellifi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Taberȋ
B) El Birûnȋ
C) Gerdizȋ
D) İbn ül-Fakih el-Hemedânȋ
E) Mes’udi

Cevap : C) Gerdizȋ

Açıklama : Tarihçi Gerdizî, “Zeynü’l-ahbâr” adlı eserinde bu görüşmede bulunduğunu belirtir ve İslam öncesi Türk boyları, gelenekleri ve tarihleri hakkında değerli bilgiler aktarır.

8. 552 yılında Göktürk Kaganı olan K’o­lo ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Juan-juanlara karşı Tsi Hanedanlığı ile ilişkiler kurmuştur.
B) 553’de Juan-juanlara ağır bir darbe vurmuştur.
C) Batı Wei Devleti ile Juan-juanların aleyhine ilişkiler kurmuştur.
D) Babasının yolundan yürüyerek devletin sınırlarını geliştirmiştir.
E) Batı Wei Devletine 50.000 at hediye göndermiştir.

Cevap : A) Juan-juanlara karşı Tsi Hanedanlığı ile ilişkiler kurmuştur.

Açıklama :

9. Göktürkler hâkimiyet sembolü olarak ne kullanıyorlardı?

A) Böri
B) Kurt başlı tuğ
C) Tuğ
D) Örgin
E) Otağ

Cevap : B) Kurt başlı tuğ

Açıklama : Göktürklerin soyunun Aşina adlı bir dişi kurttan geldiğine dair efsaneye bağlı olarak, kağanlığın en önemli hakimiyet alameti, altından yapılmış bir kurt başının bulunduğu sancak veya tuğ idi.

10. Aşağıdakilerden hangisinde Şad unvanının manası doğru olarak verilmiştir?

A) Devletin Batı kısmının yöneticisi
B) Devlet Müşaviri
C) Hükümdarın küçük oğlunun unvanı
D) Fiilen bir orduyu komuta eden Tigin (Tegin)
E) Kagan’a vekalet eden kişi

Cevap : D) Fiilen bir orduyu komuta eden Tigin (Tegin)

Açıklama : Göktürk idari teşkilatında “Şad”, kağan soyundan gelen bir prensin (Tigin), genellikle bir boyun veya bir ordunun komutanı olarak atandığında aldığı askeri ve idari bir unvandır.

11. Aşağıdaki unsurlardan hangisi Türkler için Kızılelma olmuştur?

A) Göçlerde ulaşılmak istenen coğrafya
B) Oğuz boylarının hâkimiyet altına alınması
C) Doğu Roma’nın vergiye bağlanması
D) Çin’in fethedilmesi
E) Tanrı Ares’in kılıcının ele geçirilmesi

Cevap : A) Göçlerde ulaşılmak istenen coğrafya

Açıklama :

12. Hsüan­tsang’ın verdiği bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi Kuça ahalisinin özelliklerindendir?

A) Çoğunun Hristiyan olması
B) Ziraat yapmayı bilmemeleri
C) Büyük çoğunluğunun tüccar olması
D) Zarif ve güzel musiki aletleri çalmaları
E) Hayli kavgacı olmaları

Cevap : D) Zarif ve güzel musiki aletleri çalmaları

Açıklama : 7. yüzyılda bölgeyi ziyaret eden Çinli Budist gezgin Hsüan-tsang, seyahatnamesinde Kuça halkının Budist olduğunu ve özellikle müzik yetenekleri ile enstrüman çalmadaki ustalıklarını övgüyle anlatmıştır.

13. Aşağıdakilerden hangisi İpeğin Çin’den batıya ulaştığı Kuzey Yolu güzergahıdır?

A) Maverahünnehir’den Ceyhun’a ve İran içlerine sonra Bağdat üzerinden Suriye Limanına ulaşan yol
B) Turfan’dan Kaşgar, Beşbalık, Kuça ve Hami’ye uzanan yol
C) Balkaş, İli, Issık Göl, Çu ve Talas’ı takip eden yol
D) Tibet üzerinden Hindistan’a gelen yol
E) Seyhun ortasından Maverahünnehir’e ulaşan yol

Cevap : A) Maverahünnehir’den Ceyhun’a ve İran içlerine sonra Bağdat üzerinden Suriye Limanına ulaşan yol

Açıklama :

14. Bumin 546 yılında hangi Türk boyunu mağlup ederek itibarını arttırmıştır?

A) Tölesler
B) Kırgızlar
C) Kanglılar
D) Türgişler
E) Karluklar

Cevap : A) Tölesler

Açıklama : Bumin, o dönemde tabi olduğu Juan-juan (Avar) Kağanlığı’na isyan eden Töles boylarını 546 yılında yenilgiye uğrattı. Bu zafer, onun hem Juan-juanlar nezdinde hem de diğer Türk boyları arasında itibarını ve gücünü artırdı.

15. Bizans İmparatorunun Göktürk elçilerinden Türklerle alakalı ilk öğrenmek istediği bilgi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türklerin asker sayısı
B) Çin ile ilişkilerin durumu
C) Başkentlerinin nerede olduğu
D) Türklerin yönetim şekilleri ve ülkeleri
E) Ülke içerisindeki Oğuzların durumu

Cevap : D) Türklerin yönetim şekilleri ve ülkeleri

Açıklama : Dönemin Bizans tarihçisi Menander’in kayıtlarına göre, İmparator II. Iustinos, 568 yılında İstanbul’a gelen ilk Göktürk elçisi Sogdlu Maniakh’a, daha önce haklarında çok az şey bildiği bu yeni gücün kim olduğu, ülkelerinin nerede ve yönetimlerinin nasıl olduğu gibi temel bilgileri sormuştur.

16. Şi­pi Kagan döneminde yeniden canlanmaya başlayan Göktürk Devleti’ne karşı Sui imparatoruna akıl hocalığı yapan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ch’ang Sun-sheng
B) Wen-ti
C) Ch’ang-chen
D) P’ei-kü
E) Wu-di

Cevap : D) P’ei-kü

Açıklama : Sui Hanedanı’nın son dönemlerinde etkili bir bürokrat olan P’ei-kü, Batı Bölgeleri ile ilişkilerden sorumluydu ve güçlenen Doğu Göktürk Kağanı Şi-pi’ye karşı imparatora çeşitli entrikalar ve politikalar tavsiye etmiştir.

17. Budizm’e meyleden I. Göktürk Devleti kaganı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bumin
B) T’a-po
C) Mukan
D) K’o-lo
E) İşbara

Cevap : B) T’a-po

Açıklama : Mukan Kağan’ın kardeşi ve halefi olan Taspar Kağan’ın (Çince adı T’a-po) hükümdarlığı sırasında Budizm’e ilgi duyduğu, bir manastır inşa ettirdiği ve bu durumun devlet içinde tepkilere yol açtığı bilinmektedir.

18. Kutlug istiklal hareketine başladığında Göktürklerin kullandığı iki merkez aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Karakurum – Hoten
B) Çogaykuzı – Ötüken
C) Ötüken – Karakurum
D) Hoten – Tokmak
E) Karakurum – Çogaykuzı

Cevap : E) Karakurum – Çogaykuzı

Açıklama : İlteriş Kutlug Kağan, Çin’e karşı bağımsızlık mücadelesine başladığında, ilk olarak Çin kontrolünden uzak, korunaklı bölgeler olan Yin-şan dağlarındaki Çogay-kuzı (Çogay’ın kuzey yamaçları) ve daha batıdaki Karakurum’u üs olarak kullanmıştır.

19. Orhun Abidelerinden ilk defa bahseden müellif ve eserinin ismi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Taberî, Tarihü’l-Ümem ve’l-Mülûk
B) Hoca Sâdeddin Efendi, Tâcü’t-Tevârîh
C) İstahrî, Kitabü’l-Mesâlik ve’l-Memalik
D) Mesudî, Mürucu’z-Zehep
E) Cüveyni, Tarih-i Cihângûşa

Cevap : E) Cüveyni, Tarih-i Cihângûşa

Açıklama : İlhanlı dönemi tarihçisi Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, 13. yüzyılda yazdığı “Târîh-i Cihângûşâ” (Dünya Fatihinin Tarihi) adlı eserinde Moğolistan’dan geçerken gördüğü “üzerleri yazılı taşlardan” bahsederek Orhun Abideleri’nin varlığını bilim dünyasına duyuran ilk isim olmuştur.

20. Aşağıdakilerden hangisi Tabgaç hükümdarı Hong’un faaliyetlerinden değildir?

A) Türkçe’nin devlette kullanılmasını yasakladı.
B) Devletin merkezini Güney Çin’e taşıdı.
C) Budizmi himaye etti.
D) Devletin merkezini Lo-yang’a taşıdı.
E) Türk örf âdet ve ananelerini yasakladı.

Cevap : B) Devletin merkezini Güney Çin’e taşıdı.

Açıklama : Tabgaç (Kuzey Wei) hükümdarı Hsiao-wen (Hong), radikal bir Çinlileşme politikası izlemiş ve başkenti Ping-cheng’den daha güneyde bulunan, eski Çin hanedanlarının merkezi olan Lo-yang’a taşımıştır. Ancak Lo-yang, Güney Çin’de değil, Kuzey Çin’de yer almaktadır.