Osmanlı İktisat Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Osmanlı iktisat tarihi, bir cihan imparatorluğunun yüzlerce yıllık mali ve ekonomik yapısını, bu yapıyı yöneten kurumları ve bu kurumların dayandığı temel ilkeleri inceler. Modern kapitalist anlayıştan farklı olarak, Osmanlı iktisadi zihniyeti sadece “kâr sağlamayı” değil, aynı zamanda devletin ve toplumun ihtiyaçlarını karşılamayı ve mevcut düzeni korumayı da hedeflerdi. Bu makalede, Osmanlı iktisadi düşüncesinin temel ilkeleri, maliye teşkilatı ve hazine yapısı ele alınacaktır.

Osmanlı İktisadi Zihniyeti

Osmanlı ekonomik düşüncesi üç temel ilke üzerine kuruluydu. “Fiskalizm”, hazine gelirlerini mümkün olan en yüksek düzeye çıkarmayı ve bu seviyenin altına düşmesini engellemeyi amaçlıyordu. “Provizyonizm” (iaşecilik), piyasada mal ve hizmetlerin yeterli miktarda ve uygun fiyatta bulunmasını sağlamaya odaklanırdı; III. Selim döneminde İstanbul’un iaşesini düzenli hale getirmek için kurulan “Zahire Hazinesi” bu ilkenin en somut örneklerinden biridir. “Gelenekçilik” (tradisyonalizm) ise, mevcut iktisadi ve toplumsal dengeleri koruma ve ani değişikliklerden kaçınma iradesini ifade ederdi.

Maliye Teşkilatı ve Hazineler

Osmanlı maliyesinin başındaki görevli, “defterdardı”. Osmanlılar bu tabiri ve teşkilat yapısını büyük ölçüde “İlhanlılardan” miras almışlardır. Defterdarlığa bağlı, “kalem” adı verilen birçok büro bulunurdu. Bunlardan “Büyük Ruznamçe Kalemi” devletin günlük gelir ve gider kayıtlarını tutarken, “Mukabele Kalemi” ise Kapıkulu askerlerinin maaş işlemlerinden sorumluydu. Devletin birden fazla hazinesi vardı. Devletin günlük işleyişi için kullanılan Hazine-i Âmire’nin (Dış Hazine) yanı sıra, padişahın şahsi servetinin ve değerli madenlerin saklandığı saray içindeki “Enderun Hazinesi” bulunurdu. Nizam-ı Cedid döneminde ise donanma masrafları için 6 Şubat 1805’te “Tersane Hazinesi” gibi özel hazineler kurulmuştur.

Bütçe, Toprak ve Finansman

Osmanlı Devleti’nde günümüze ulaşan ilk sistemli bütçeler, Sultan “II. Beyazit” dönemine aittir. Klasik dönem bütçeleri, Kapıkulu maaşları ve saray masrafları gibi merkezi giderleri içerir, ancak “eyalet harcamalarını” kapsamazdı; zira eyaletler kendi gelirleriyle finanse edilirdi. İmparatorluğun temel zenginlik kaynağı olan toprak, mülkiyeti devlete ait olan mirî arazi statüsündeydi. Çiftçiler, toprağı “babadan oğula geçmek şartıyla kiralayarak” işleme (tasarruf) hakkına sahipti. Askeri finansman için de özel yöntemler geliştirilmişti; örneğin II. Mahmut döneminde kurulan Redif Askeri Teşkilatı’nın masrafları, “iâne-i cihâdiyye” adı verilen özel bir vergi ile karşılanmıştır.

Padişahın Maliyesi ve Saray

Padişahın ve sarayın masrafları, devlet bütçesinden ayrılan “tahsisat-ı seniyye” ile karşılanırdı; ancak bu ödenek, ordunun genel “askerî harcamalarını” kapsamazdı. Sultan II. Abdülhamid döneminde, padişahın şahsi mülkiyeti altında toplanan ve yönetilen geniş arazilere ve gelirlere ise “Emlak-ı Hümayun” denirdi. Saray teşkilatı içinde, yaz aylarında sarayın buz ihtiyacını karşılayan “Karhane İdaresi” gibi ilginç birimler de bulunurdu.

Sonuç

Osmanlı iktisat ve maliye sistemi, fetihlerle genişleyen bir imparatorluğun ihtiyaçlarına cevap vermek üzere sürekli bir gelişim ve adaptasyon süreci yaşamıştır. Yavuz Sultan Selim döneminde fethedilen yeni topraklar için “Arap ve Acem Defterdarlığı’nın” kurulması bu adaptasyonun bir örneğidir. Yüzyıllar boyunca uygulanan bu karmaşık ve kendine özgü sistem, imparatorluğun hem askeri gücünü hem de toplumsal düzenini finanse eden temel direk olmuştur.

1. Tersane Hazinesi ve Defterdarlığı’nın resmen kuruluş tarihi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 22 Ekim 1795
B) 12 Nisan 1822
C) 7 Haziran 1806
D) 18 Mart 1805
E) 6 Şubat 1805

Cevap : E) 6 Şubat 1805

Açıklama : Nizam-ı Cedid reformları çerçevesinde donanma giderlerini karşılamak amacıyla kurulan Tersane Hazinesi (Tersâne-i Âmire Hazinesi), 6 Şubat 1805 tarihinde resmen faaliyete geçmiştir.

2. Osmanlı mülkiyet rejiminde toprak çiftçilere hangi şartlarda verilirdi?

A) Babadan oğula geçmek şartıyla kiralanmak
B) Mülkiyete geçirmek
C) İstediği kadar kullanabilmek
D) Birbirlerine bağışlamak
E) Vakfetmek yetkisine sahip olmak

Cevap : A) Babadan oğula geçmek şartıyla kiralanmak

Açıklama : Osmanlı tımar sisteminde devlete ait olan mirî araziler, toprağı işlemek ve vergilerini ödemek koşuluyla çiftçilere kullanım hakkı (tasarruf hakkı) olarak verilirdi. Bu hak, genellikle babadan oğula geçerdi ancak toprağın mülkiyeti devlete aitti.

3. Aşağıdakilerden hangisi hazineye bağlı kalemlerden biridir?

A) Kıla’ tezkireciliği
B) Varidat
C) Büyük Ruznamçe
D) Mevkufat
E) Mukataa

Cevap : C) Büyük Ruznamçe

Açıklama : Büyük Ruznamçe Kalemi, Osmanlı maliye teşkilatında Hazine-i Amire’nin günlük gelir ve gider kayıtlarını tutan en önemli kalemlerden (bürolardan) biriydi.

4. Redif askerlerinin maaşlarının ödenmesi ve elbise, silah vesaire ihtiyaçlarının teminine ait giderlerin karşılanabilmesi için bir takım gelir kaynaklarına ihtiyaç duyulması üzerine öncelikle halktan…… adıyla ilk ve sonbaharda iki taksitte alınacak olan bir vergi toplanılması yoluna gidilmiştir.
Yukarıdaki metinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) reftiyye
B) ruhsatiyye
C) zahire sermâyesi
D) avarız
E) iâne-i cihâdiyye

Cevap : E) iâne-i cihâdiyye

Açıklama : II. Mahmud tarafından kurulan Redif Askeri Teşkilatı’nın masraflarını karşılamak amacıyla halktan “cihada yardım” anlamına gelen “iâne-i cihâdiyye” adıyla özel bir vergi toplanmıştır.

5. Aşağıdaki masraf kalemlerinin hangisi Osmanlı klasik bütçelerinin gider kısmında yer almamıştır?

A) Tersane giderleri
B) Kapıkulu maaşları
C) Saray masrafları
D) Eyalet harcamaları
E) Yabancı devlet elçileri harcamaları

Cevap : D) Eyalet harcamaları

Açıklama : Klasik dönemde Osmanlı bütçeleri, merkez hazinesinin gelir ve giderlerini gösterirdi. Eyaletlerin harcamaları ise büyük ölçüde kendi gelirlerinden (tımar, salyane vb.) karşılandığı için merkez bütçesinde bir gider kalemi olarak yer almazdı.

6. Sultan II. Abdülhamid dönemindeki ….. kavramıyla kastedilen bağ, bahçe, tarla, çiftlik, mezraa, kışlak vs. gibi araziler; dükkân, ev, gazino, kahve vs. gibi akarat; fabrikalardan sağlanan gelirler ve başta maden olmak üzere her türlü imtiyazdır.
Yukarıdaki metinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Tahsisat-ı Seniyye
B) Emlak-ı Hümayun
C) Hazine-i Hassa
D) Ceyb-i Hümayun
E) İç Hazine

Cevap : B) Emlak-ı Hümayun

Açıklama : Sultan II. Abdülhamid’in şahsi mülkiyeti altında toplanan ve yönetilen geniş arazi, emlak ve imtiyazların tümüne “Emlak-ı Hümayun” (Padişah Emlakı) adı verilirdi.

7. Hazineye ait gelirleri mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkarmaya çalışmak ve ulaştığı düzeyin altına inmesini engellemek Osmanlı Devleti’nin hangi temel iktisadi ilkesidir?

A) Kapitalizm
B) Tradisyonalizm
C) Provizyonizm
D) Fiskalizm
E) Gelenekçilik

Cevap : D) Fiskalizm

Açıklama : Fiskalizm, Osmanlı iktisadi düşüncesinin temel ilkelerinden biri olup, hazine gelirlerini en üst seviyeye çıkarmayı ve bu seviyeyi korumayı amaçlayan politikalar bütününü ifade eder.

8. Defterdarların mali kararlarda kullandıkları kendilerine ait resmî işarete ne ad verilirdi?

A) Kuyruklu imza
B) Sahh işareti
C) Pençe
D) Tuğra
E) İmza

Cevap : A) Kuyruklu imza

Açıklama :

9. Aşağıdakilerin hangisi başdefterdarın yardımcılarından biridir?

A) Mevkufatçı
B) Mültezim
C) Ruznamçeci
D) Veznedarbaşı
E) Muhasebeci

Cevap : D) Veznedarbaşı

Açıklama :

10. Osmanlı Devleti’nde Hazine-i Âmire’nin dışında fazla nakit, sikke kesmekte kullanılan altın ve gümüş külçeleri, mücevherler ve kıymetli eşyaların muhafaza edildiği hazineye verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) İrad-ı Cedid
B) Enderun
C) Darphane
D) Mansure
E) Zahire

Cevap : B) Enderun

Açıklama : Hazine-i Âmire (Dış Hazine) devletin günlük işleyişi için kullanılırken, padişahın şahsi servetinin, değerli maden ve mücevherlerin saklandığı ve daha korunaklı olan saray içindeki hazineye “Enderun Hazinesi” veya “İç Hazine” denirdi.

11. Mukabele Kalemi’nin görevi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yave ve kaçgunlar
B) Kalemler arası yazışma
C) Salyanelerin işlemleri
D) Kale görevlilerinin kayıtları
E) Kapıkullarının maaş işlemleri

Cevap : E) Kapıkullarının maaş işlemleri

Açıklama : Maliye teşkilatındaki Mukabele Kalemi, başta Yeniçeriler olmak üzere Kapıkulu askerlerinin maaş (ulûfe) ve tayinat defterlerini tutmak, yoklamalarını yapmak ve maaş ödemelerini organize etmekle görevliydi.

12. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı saraylarının buz ihtiyacını sağlayan idaredir?

A) Karhane İdaresi
B) Istabl-ı Amire
C) Erzak Anbarı
D) Hububat Anbarı
E) Matbah-ı Amire

Cevap : A) Karhane İdaresi

Açıklama : Karlıkhane-i Âmire veya Karhane İdaresi, kışın dağlardan toplanan karları ve buzları özel mahzenlerde depolayarak yaz aylarında sarayın soğutma ve içecek ihtiyaçlarını karşılayan teşkilattı.

13. Osmanlı Devleti defterdarlık tabirini hangi devletten almıştır?

A) Anadolu Selçukluları
B) Büyük Selçuklular
C) İlhanlılar
D) Sasaniler
E) Memluklular

Cevap : C) İlhanlılar

Açıklama : Osmanlı maliye teşkilatı, kendisinden önceki Anadolu Selçukluları ve özellikle de İran ve Anadolu’da hüküm sürmüş olan İlhanlı Devleti’nin mali kurumlarından ve terminolojisinden büyük ölçüde etkilenmiştir. “Defterdar” tabiri de bu mirastan gelmektedir.

14. Darphane Nezareti’nin adı 1 Şubat 1850 tarihinde hangi nezarete çevrilmiştir?

A) Rusumat
B) Ceyb-i Hümayun
C) Maliye
D) Hazine-i Hassa
E) Evkaf

Cevap : D) Hazine-i Hassa

Açıklama :

15. Aşağıdakilerden hangisi Maliye Hazinesi’nden verilen tahsisat-ı seniyye ile karşılanacak masraflardan değildir?

A) Askerî alandaki harcamalar
B) Sarayın onarım masrafları
C) Padişaha ait giderler
D) Istabl-ı Amire harcamaları
E) Matbah-ı Amire giderleri

Cevap : A) Askerî alandaki harcamalar

Açıklama : Tahsisat-ı seniyye, devlet bütçesinden padişahın şahsı ve sarayın (mutfak, ahırlar, tamirat vb.) masrafları için ayrılan ödenektir. Ordu gibi devletin genel askeri harcamaları ise doğrudan devlet hazinesinin diğer kalemlerinden karşılanırdı.

16. Zahire Hazinesi’nin kuruluş amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Padişahın şahsi masraflarının temin edilmesi
B) Nizam-ı Cedid askerinin maaş ve tayinatının karşılanması
C) İstanbul’a iaşe temininin düzenli hâle getirilmesi
D) Askerî masrafların karşılanması
E) Tersane masraflarının ödenmesi

Cevap : C) İstanbul’a iaşe temininin düzenli hâle getirilmesi

Açıklama : III. Selim döneminde kurulan Zahire Hazinesi’nin temel amacı, özellikle başkent İstanbul’un hububat ve diğer temel gıda maddeleri (iaşe) ihtiyacını düzenli bir şekilde karşılamak, kıtlık ve fahiş fiyatların önüne geçmekti.

17. İktisadi ilişkilerde oluşan dengeleri, eğilimleri muhafaza etme ve değişme eğilimlerini engelleyerek eski dengeye dönme iradesinin hâkim olduğu Osmanlı iktisadi ilkesine verilen ad hangisidir?

A) İaşe
B) Gelenekçilik
C) Provizyonizm
D) Fiskalizm
E) Kapitalizm

Cevap : B) Gelenekçilik

Açıklama : Tradisyonalizm olarak da bilinen Gelenekçilik ilkesi, Osmanlı iktisadi zihniyetinde var olan durumu, nizamı ve dengeleri koruma, ani değişikliklerden kaçınma ve bozulma olduğunda eskiye dönme eğilimini ifade eder.

18. Osmanlı Devleti’nin tespit edilebilen ilk bütçesi hangi padişah zamanına aittir?

A) II. Murat
B) Kanuni Sultan Süleyman
C) II. Beyazit
D) II. Selim
E) Fatih Sultan Mehmet

Cevap : C) II. Beyazit

Açıklama : Günümüze ulaşan ve sistemli bir gelir-gider dökümü niteliği taşıyan ilk Osmanlı bütçeleri, Sultan II. Bayezid dönemine aittir.

19. Mal ve hizmetleri pazarda satmak üzere satın alan veya üretim yapanlar açısından iktisadi faaliyetin en önemli amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ticari faaliyet
B) Halkın ihtiyacını karşılamak
C) Ekonomiyi güçlendirmek
D) Üretime katkı
E) Kâr sağlamak

Cevap : E) Kâr sağlamak

Açıklama : İktisadın temel prensiplerine göre, piyasada faaliyet gösteren üretici veya tüccar için temel güdü, maliyetlerini karşıladıktan sonra bir fazlalık elde etmek, yani kâr sağlamaktır.

20. Arap ve Acem Defterdarlığı hangi padişah döneminde kurulmuştur?

A) III. Murad
B) Yavuz Sultan Selim
C) II. Murad
D) I. Abdülhamid
E) Kanuni Sultan Süleyman

Cevap : B) Yavuz Sultan Selim

Açıklama : Mısır ve Suriye’nin (Arap vilayetleri) ve Doğu Anadolu ile İran’dan alınan toprakların (Acem vilayetleri) fethinden sonra, bu bölgelerin zengin gelirlerini yönetmek üzere Yavuz Sultan Selim döneminde ayrı bir “Arap ve Acem Defterdarlığı” kurulmuştur.