Osmanlı Tarihi (1789-1908) 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Osmanlı Devleti’nin 1789-1908 yılları arasındaki dönemi, imparatorluğun hayatta kalmak için başlattığı yoğun modernleşme çabaları, büyük toprak kayıpları ve karmaşık diplomatik manevralarla karakterize edilir. Bu “uzun 19. yüzyıl”, III. Selim’in reformlarıyla başlamış ve II. Abdülhamit’in mutlakiyetçi yönetiminin son bulmasıyla kapanmıştır. Bu makalede, bu kritik dönemin padişahları ekseninde yaşanan temel siyasi, askeri ve diplomatik gelişmeler incelenecektir.

Yenilik Arayışları: III. Selim ve II. Mahmut Dönemleri

Dönemin başlangıcı, Sultan III. Selim’in “Yeni Düzen” anlamına gelen “Nizam-ı Cedit” reformlarına sahne olmuştur. Bu reformların merkezinde, modern bir ordu kurma çabası yer alıyordu. Bu ordu için İstanbul’un “Üsküdar” semtinde Selimiye Kışlası inşa edilmiştir. III. Selim’i takip eden Sultan II. Mahmut ise, reformları daha da ileri götürerek 1824 yılında İstanbul’da “ilköğretimi zorunlu hale getirmiştir”.

Tanzimat Dönemi: Abdülmecit ve Abdülaziz

Sultan Abdülmecit, Osmanlı ordusunun Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa karşısında aldığı ağır “Nizip” yenilgisinin gölgesinde tahta çıkmıştır. Onun döneminde ilan edilen 1839 tarihli Tanzimat Fermanı, tüm tebaanın can ve mal güvenliğini sağlama ve iltizam usulünü kaldırma gibi vaatler içeriyordu; ancak Ermeni tehciri veya gayrimüslimlerin kadı olması gibi konular bu fermanda yer almaz. 1856’da ilan edilen Islahat Fermanı ise, Kırım Savaşı’ndaki müttefikler “İngiltere ve Fransa’nın” etkisiyle hazırlanmış ve gayrimüslimlere “bedelli askerlik” gibi yeni haklar tanımıştır. Sultan Abdülaziz döneminde ise, 1863 yılında “Osmanlı Bankası” kurularak modern bankacılık alanında önemli bir adım atılmıştır.

Kriz Yılı 1876 ve II. Abdülhamit’in Yükselişi

1876 yılı, Osmanlı tarihinde üç padişahın sırasıyla tahta çıktığı bir kaos yılıdır. Önce Sultan Abdülaziz, aralarında Serasker “Hüseyin Avni Paşa’nın” da bulunduğu “dörtlü bir cunta” tarafından tahttan indirilmiş, yerine geçen V. Murad’ın akli dengesinin bozulması üzerine o da tahttan indirilerek “II. Abdülhamit” padişah olmuştur. II. Abdülhamit, tahta çıkışının hemen ardından 23 Aralık 1876’da, Türk tarihinin ilk anayasası olan “Kanun-ı Esasi’yi” ilan etmiştir.

Sultan II. Abdülhamit Dönemi (1876-1909)

Sultan II. Abdülhamit’in uzun saltanatı, imparatorluğun en zorlu yıllarına denk gelmiştir. Dış politikada, Avrupa’daki bloklaşmalardan uzak durarak “devleti başka bir gücün etkisi altına sokmama” ilkesini benimsemiş ve büyük güçleri birbirine karşı kullandığı bir “denge siyaseti” izlemiştir. Kıbrıs’ın idaresini Rusya’ya karşı İngiltere’ye bırakması bu politikanın ilk örneklerindendir. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması ile “Sırbistan” tam bağımsızlığını kazanmış, savaşın tazminat gibi nihai koşulları ise 1879 “İstanbul Antlaşması” ile belirlenmiştir. Ermeni meselesiyle ilgili olarak ise Berlin Antlaşması’nın baskıları sonucu “Anadolu Islahatı” programını başlatmıştır. İç politikada ise, kendisine karşı gelişebilecek muhalefeti önlemek için “hafiye” teşkilatını bir “istihbarat” aracı olarak etkin bir şekilde kullanmıştır. 1881’de kurulan “Yıldız Mahkemesi” ise, Sultan Abdülaziz’in ölümünün bir cinayet olup olmadığını soruşturmak amacıyla kurulmuştur.

Sonuç

Osmanlı Devleti’nin son yüzyılı, diplomasi alanında da büyük değişimlere sahne olmuştur. Diplomatların rütbelerini standart hale getiren “1815 Viyana Kongresi” gibi uluslararası düzenlemeler, Osmanlı diplomasisini de etkilemiştir. Kırım Savaşı sırasında “telgrafın” ilk kez kullanılması gibi teknolojik yenilikler haberleşmeyi hızlandırmıştır. Bu dönem, Ahmet Cevdet Paşa gibi büyük vakanüvisler tarafından kayıt altına alınmış ve Türk Tarih Kurumu’nun “Belleten” gibi dergileriyle günümüz tarihçileri için önemli bir araştırma alanı olmaya devam etmiştir. İngiltere’nin 1864’te “Yedi Ada’yı” Yunanistan’a devretmesi gibi olaylar, 19. yüzyılda imparatorluğun çevresindeki jeopolitik dengelerin nasıl değiştiğini gösteren önemli örneklerdir.

1. İngiltere, 1815 Viyana Kongresi sürecinde Akdeniz’de hâkim olduğu hangi adaları 1864 yılında Yunanistan’a devretmiştir?

A) Saruhan Adaları
B) Killat Adaları
C) Yedi Ada
D) Boğazönü Adaları
E) Oniki Ada

Cevap : C) Yedi Ada

Açıklama : İngiltere’nin himayesinde bulunan ve Korfu, Zanta, Kefalonya gibi adalardan oluşan “Yedi Ada Cumhuriyeti” (İyon Adaları), 1864 yılında İngiltere tarafından Yunanistan’a hediye edilmiştir.

2.Sultan II. Abdülhamit, Ermeni sorununda Avrupalı devletlerin baskıları sonucu 1878 Berlin Antlaşması kararları kapsamında hangi programı başlatarak bir müfettiş atamıştır?

A) Anadolu Islahatı
B) Rumeli Müfettişliği
C) Adalet Fermanı
D) Tanzimat Fermanı
E) Islahat Fermanı

Cevap : A) Anadolu Islahatı

Açıklama : Berlin Antlaşması’nın 61. maddesi, Osmanlı Devleti’nin Ermenilerin yaşadığı vilayetlerde ıslahat yapmasını öngörüyordu. Sultan II. Abdülhamit, bu dış baskıyı karşılamak ve süreci kontrol altında tutmak amacıyla “Anadolu Islahatı” programını başlatmıştır.

3. Osmanlı’da büyük kaosların yaşandığı 1876 yılı içinde hangi üç padişah sırasıyla tahta çıkmıştır?

A) Abdülaziz – V. Murat – II. Abdülhamit
B) II. Mahmut – Abdülmecit – Abdülaziz
C) Abdülmecit – Abdülaziz – II. Abdülhamit
D) Abdülaziz – II. Abdülhamit – Mehmet Reşat
E) Abdülaziz – II. Abdülhamit – Mehmet Vahidettin

Cevap : A) Abdülaziz – V. Murat – II. Abdülhamit

Açıklama : 1876 yılında önce Sultan Abdülaziz tahttan indirilmiş, yerine V. Murat geçmiştir. Ancak akli dengesinin bozulması nedeniyle 93 gün sonra o da tahttan indirilmiş ve yerine II. Abdülhamit padişah olmuştur.

4. Sultan II. Abdülhamit’in tahta çıkışı sonrası ilan edilen ilk Osmanlı anayasası hangi adla anılmaktadır?

A) Kanun-ı Kadim
B) Senet-i İttifak
C) Kanun-ı Esasi
D) Kanunname-i Hümayun
E) Teşkilat-ı Esasiye

Cevap : C) Kanun-ı Esasi

Açıklama : Türk tarihinin ilk anayasası olan ve 23 Aralık 1876’da ilan edilen anayasa, “Temel Kanun” anlamına gelen “Kanun-ı Esasi” adını taşımaktadır.

5. I. Ermeni tehciri uygulanacak.
II. Vergi verenler mebus olabilecek.
III. Ekonomide iltizam usulü kaldırılacak.
IV. Herkesin can ve namus güvenliği sağlanacak.
V. Gayrimüslimler kadı ve naip olabilecek.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri 1839 Tanzimat Fermanı içeriğinde yer almamıştır?

A) I ve V
B) Yalnız I
C) II ve V
D) I, III ve V
E) I, IV ve V

Cevap : A) I ve V

Açıklama : Tanzimat Fermanı; can ve mal güvenliği (IV) ve iltizam usulünün kaldırılması (III) gibi konuları içermiştir. Ancak Ermeni tehciri (I), mebusluk (II) ve gayrimüslimlerin kadı olması (V) gibi konular bu fermanın içeriğinde yer almaz. Şıklara göre en doğru cevap, kesinlikle fermanda yer almayan I ve V’i içeren A şıkkıdır.

6. Aşağıdakilerden hangisi 1856 Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere tanman haklardan biridir?

A) Ücretsiz tedavi olma
B) Gümrük vergisinden muaf olma
C) Vizesiz yurt dışına çıkma
D) Sınavsız Enderun’a girme
E) Bedelli askerlik yapma

Cevap : E) Bedelli askerlik yapma

Açıklama : Islahat Fermanı ile cizye vergisi kaldırılarak gayrimüslimlere de askerlik yapma yükümlülüğü getirilmiştir. Ancak ferman, aynı zamanda “bedel-i askeri” adı altında bir vergi ödeyerek bu yükümlülükten muaf olma hakkını da tanımıştır.

7. Sultan Abdülmecit, Osmanlı ordusunun Mısır birlikleri karşısında hangi ağır yenilgisi gölgesinde tahta çıkmıştır?

A) Fokşan
B) Kütahya
C) Navarin
D) Akka
E) Nizip

Cevap : E) Nizip

Açıklama : Sultan Abdülmecit, babası II. Mahmut’un vefatı üzerine 1839’da tahta çıktığında, Osmanlı ordusu Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın ordusuna karşı Nizip’te çok ağır bir yenilgi almış durumdaydı.

8. 1881 yılında kurulan Yıldız Mahkemesi hangi olayı soruşturmuştur?

A) II. Abdülhamit’e suikast
B) Kuleli Vakası
C) Çırağan Vakası
D) V. Murat’ın borçları
E) Abdülaziz’in ölümü

Cevap : E) Abdülaziz’in ölümü

Açıklama : Yıldız Sarayı’nda kurulan özel mahkeme, 1876’da resmen intihar ettiği açıklanan Sultan Abdülaziz’in ölümünün aslında bir cinayet olduğu iddiasını soruşturmak ve aralarında Mithat Paşa’nın da bulunduğu dönemin önde gelen devlet adamlarını yargılamak amacıyla kurulmuştur.

9. Sultan Abdülaziz döneminde, 1863 tarihinde kurulan ilk banka hangisidir?

A) Osmanlı Bankası
B) Selanik Bankası
C) Ziraat Bankası
D) Midilli Bankası
E) Nafia Bankası

Cevap : A) Osmanlı Bankası

Açıklama : 1856’da kurulan Bank-ı Osmani, 1863 yılında İngiliz ve Fransız sermayesiyle yeniden yapılandırılarak devlet bankası yetkileriyle donatılmış ve “Bank-ı Osmanî-i Şahane” (İmparatorluk Osmanlı Bankası) adını almıştır.

10. Sultan III. Selim dönemi reformları için kullanılan “Nizam-1 Cedit” tabiri hangi manaya gelmektedir?

A) Eski sistem
B) Düzgün nizam
C) Yeni düzen
D) Son düzen
E) Yeni kanun

Cevap : C) Yeni düzen

Açıklama : “Nizam-ı Cedit”, Sultan III. Selim’in başta askeri alan olmak üzere devlet yapısında gerçekleştirdiği modernleşme ve yenilik hareketlerinin genel adıdır ve “Yeni Düzen” anlamına gelir.

11. Sultan II. Abdülhamit, Berlin Antlaşması’nın imzalanmasından iki gün sonra Kıbrıs’a dair İngiltere ile yapılan antlaşmayı “hukuk-1 şahaneye asla halel gelmemek şartıyla” tasdik etti (15 Temmuz 1878).
Sultan bu kararı ile saltanatı boyunca dış politikada takip edeceği hangi siyasetin ilk örneğini vermiş oldu?

A) Maslahatçı siyaset
B) Denge siyaseti
C) Saldırgan siyaset
D) İçe kapanma siyaseti
E) Maceracı siyaset

Cevap : B) Denge siyaseti

Açıklama : II. Abdülhamit, Rus tehdidine karşı İngiltere’nin desteğini almak amacıyla Kıbrıs’ın idaresini geçici olarak İngiltere’ye bırakmıştır. Bu, bir büyük devlete karşı başka bir büyük devletin desteğini alarak devleti korumayı amaçlayan “denge siyaseti”nin tipik bir örneğidir.

12. 1878 Berlin Antlaşması sonrası Rusya ile 8 Şubat 1879 tarihinde imzalanan ve savaş tazminatı ile esirlere dair olan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Edirne Antlaşması
B) Hünkar İskelesi Antlaşması
C) Peterburg Antlaşması
D) Ayastefanos Antlaşması
E) İstanbul Antlaşması

Cevap : E) İstanbul Antlaşması

Açıklama : Berlin Kongresi’nde genel hatları çizilen barışın ardından, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nı nihai olarak bitiren, savaş tazminatı gibi teknik konuları düzenleyen antlaşma, 8 Şubat 1879’da İstanbul’da imzalanmıştır.

13. III. Selim dönemi askerî reformları kapsamında 1803’te ahşap olarak inşa edilen Selimiye Kışlası, günümüzde İstanbul’un hangi semtinde bulunmaktadır?

A) Zeytinburnu
B) Üsküdar
C) Tophane
D) Rami
E) Ümraniye

Cevap : B) Üsküdar

Açıklama : Nizam-ı Cedit ordusu için inşa edilen ve günümüzdeki 1. Ordu Komutanlığı’na ev sahipliği yapan anıtsal Selimiye Kışlası, İstanbul’un Üsküdar ilçesinde yer almaktadır.

14. Aşağıdakilerden hangisi Sultan Abdülaziz’in tahttan indirildiği 1876 askerî darbesini planlayan “dörtlü cunta” içinde yer alan devlet adamlarından biridir?

A) Deli Fuat Paşa
B) Ahmet Cevdet Paşa
C) Hüseyin Avni Paşa
D) Yusuf Kamil Paşa
E) Gazi Osman Paşa

Cevap : C) Hüseyin Avni Paşa

Açıklama : Sultan Abdülaziz’in hal’ edilmesini organize eden cunta; Serasker (Genelkurmay Başkanı) Hüseyin Avni Paşa, Sadrazam Mütercim Rüştü Paşa, Mithat Paşa ve Şeyhülislam Hasan Hayrullah Efendi’den oluşuyordu.

15. Osmanlı’da “millet-i sadıka” tabiri hangi gayrimüslim vatandaşlar için kullanılmıştır?

A) Süryaniler
B) Ermeniler
C) Yahudiler
D) Rumlar
E) Latinler

Cevap : B) Ermeniler

Açıklama : Osmanlı Devleti’ne ve toplumsal yaşama uyumları ve sadakatleri nedeniyle Ermeni toplumu için yüzyıllar boyunca “sadık millet” anlamına gelen “millet-i sadıka” tabiri kullanılmıştır.

16. Osmanlı’da ilköğretim eğitimi hangi padişah döneminde zorunlu hâle getirilmiştir?

A) IV. Mustafa
B) II. Mahmut
C) III. Selim
D) III. Mustafa
E) I. Abdülhamit

Cevap : B) II. Mahmut

Açıklama : Modernleşme reformları çerçevesinde Sultan II. Mahmut, 1824 yılında yayınladığı bir fermanla İstanbul’da ilköğretimi (sıbyan mektepleri) zorunlu hale getirerek bu alanda bir ilki gerçekleştirmiştir.

17. Türk Tarih Kurumu tarafından çıkarılmaya başlanıp günümüzde de yayını devam eden uluslararası bilimsel dergi aşağıdakilerden hangisidir?

A) OTAM
B) Tarih İncelemeleri
C) Resimli Tarih
D) Belleten
E) Türk Yurdu

Cevap : D) Belleten

Açıklama : Atatürk’ün talimatıyla 1937’de yayın hayatına başlayan “Belleten”, Türk Tarih Kurumu’nun en prestijli ve kesintisiz olarak yayınını sürdüren hakemli akademik dergisidir.

18. Sultan II. Abdülhamit döneminde faal olan hafiyeler hangi amaçla kullanılmışlardır?

A) Muhaberat
B) Muhasebe
C) Matbuat
D) İstihbarat
E) Kavaslık

Cevap : D) İstihbarat

Açıklama : “Hafiye”, gizli araştırma yapan, bilgi toplayan kişi demektir. II. Abdülhamit dönemindeki “hafiye teşkilatı”, padişaha karşı oluşabilecek her türlü muhalefeti ve komploları önceden haber almak için geniş bir “istihbarat” ağı kurmuştur.

19. Osmanlı tarihinin 1774’ten başlayarak Yeniçeri Ocağı’nın kaldırıldığı 1826’ya kadar olan dönem olaylarını akıcı bir üslupla, ilmî ve edebî olarak toplam 12 ciltte aktaran meşhur vakanüvis ve devlet adamı hangisidir?

A) Mütercim Asım Efendi
B) Mustafa Naima Efendi
C) Ahmet Vasıf Efendi
D) Ahmet Cevdet Paşa
E) Yusuf Kamil Paşa

Cevap : D) Ahmet Cevdet Paşa

Açıklama : 19. yüzyılın en büyük Osmanlı tarihçilerinden ve devlet adamlarından olan Ahmet Cevdet Paşa’nın “Tarih-i Cevdet” adlı eseri, 1774-1826 yılları arasını kapsayan dönemin en önemli ve en kapsamlı kaynağıdır.

20. Sultan II. Abdülhamit’in dış ilişkilerde büyük Avrupa devletleri arasındaki bloklaşmalardan uzak durma politkası hangi gerekçeye dayanıyordu?

A) Yeterli diplomatik tecrübeye sahip olmama
B) Muhafazakâr kişiliği nedeniyle
C) Yabancı dil bilmeme
D) Devleti başka bir gücün etkisi altına sokmama
E) Devleti dış dünyaya kapatma isteği

Cevap : D) Devleti başka bir gücün etkisi altına sokmama

Açıklama : Sultan II. Abdülhamit’in temel dış politika prensibi, Osmanlı Devleti’nin zayıf olduğu bir dönemde herhangi bir Avrupa bloğuna dahil olarak o bloğun çıkarları doğrultusunda hareket etmek zorunda kalmasını engellemek ve devletin bağımsız hareket etme kabiliyetini korumaktı.