Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri Tarihi 2024 Üç Ders Sınav Soruları

Giriş

Malazgirt Zaferi’nin ardından Anadolu’da başlayan Türkleşme ve İslamlaşma süreci, Türkiye Selçuklu Devleti ve ona çağdaş olan Dânişmendli, Saltuklu, Mengücüklü ve Artuklu gibi ilk Türkmen beylikleri tarafından yürütülmüştür. Bu dönem, hem Bizans İmparatorluğu ve Haçlılar gibi dış düşmanlarla yapılan amansız mücadelelerin hem de Anadolu’daki Türk siyasi birliğini kurma yolundaki iç rekabetin tarihidir. Bu makalede, Türkiye Selçuklu Devleti’nin kuruluşu, Haçlı Seferleri karşısındaki mücadelesi ve Anadolu beylikleriyle olan ilişkileri ele alınacaktır.

Kuruluş Dönemi ve İlk Fetihler (Süleymanşah ve Halefleri)

Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleymanşah, Anadolu’da hızla ilerleyerek “İznik, Antakya ve Tarsus” gibi stratejik şehirleri fethetmiştir; “Erzincan” ise bu dönemde Mengücekli Beyliği’nin hakimiyetindeydi. Süleymanşah, 1081 yılında Bizans ile imzaladığı “Drakon Suyu Antlaşması”nı, tahta yeni çıkmış olan İmparator “I. Aleksios Komnenos” ile yapmıştır. Onun ölümünden sonra İznik’te yönetimi devralan Ebu’l-Kâsım, Kios’u (Gemlik) fethederek bir donanma kurmuş, ancak Büyük Selçuklu Sultanı’na tam itaat etmemesi üzerine üzerine Emir Porsuk komutasında bir ordu gönderilmiştir.

Haçlı Seferleri ve Devletin Yeniden İnşası (I. Kılıç Arslan ve I. Mesud)

Sultan I. Kılıç Arslan’ın hükümdarlığı, I. Haçlı Seferi’nin gölgesinde geçmiştir. 1097’de Haçlıların başkent “İznik’i kuşatması” üzerine, doğudaki Malatya kuşatmasını kaldırmak zorunda kalmıştır. Bu seferin sonucunda Haçlılar Urfa ve Antakya gibi yerlerde devletler kurarken, I. Kılıç Arslan da başkentini “Konya’ya” taşımıştır. I. Kılıç Arslan’ın ölümünden sonra yaşanan taht kavgalarından faydalanan Dânişmendli Emîri Gazi, damadı olan “Mesud’u” destekleyerek Anadolu siyasetinde etkin bir rol oynamıştır. Sultan I. Mesud dönemi, Haçlılar ve Dânişmendlilerle mücadele içinde geçmiş; ancak bu dönemde Eyyûbîler henüz kurulmadığı için onlarla bir savaşı olmamıştır.

Anadolu’da Türk Birliğinin Sağlanması (II. Kılıç Arslan)

II. Kılıç Arslan, tahta çıktığında Anadolu’da Dânişmendli beyleri “Yağıbasan, Zünnûn ve Zülkarneyn” ile mücadele ederek Türk birliğini sağlamaya çalışmıştır. Bizans tehlikesini 1176’daki Myriokephalon Zaferi ile büyük ölçüde ortadan kaldırdıktan sonra doğuya yönelmiş ve 1178’de “Malatya’yı ele geçirerek” Dânişmendli hakimiyetine son vermiştir. Bu dönemdeki iç mücadelelerde, kuşatmayı kaldırması için karşı tarafa ödenen ve ordunun sefer masraflarını karşılayan tazminata “nalbaha” denirdi.

Yükselme, Çöküş ve Anadolu Beylikleri

Türkiye Selçuklu Devleti, I. İzzeddin Keykâvus’un Kilikya Ermenileri ile yaptığı antlaşmayla “Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yolunun güvenliğini” sağlaması ve I. Alâeddin Keykubad’ın Eyyûbî hükümdarı “Melik Eşref” ile olan mücadelesi gibi olaylarla en parlak dönemini yaşamıştır. Bu dönemin önemli devlet adamlarından biri de “Kemâleddin Kâmyâr”dır. Moğol istilası sonrası başlayan çöküş döneminde ise “Muînüddin Süleyman Pervâne” gibi vezirler devleti yönetmişlerdir. Ünlü devlet adamı “Celâleddin Karatay” ise Pervâne’den önceki dönemde yaşamış ve 1254’te vefat etmiştir. Bu dönemde Anadolu’da çeşitli beylikler hüküm sürmüştür:

• Artukoğulları: Zamanla “Mardin ve Harput” kolları başta olmak üzere üç kola ayrılmışlardır.
• Mengücüklüler: “Mengücük Gazi” tarafından “Erzincan ve Kemah” merkezli olarak kurulmuştur.
• Dânişmendliler: Kurucusu hakkında tarihçi “Mükrimin Halil Yinanç” tarafından Ermeni kökenli olduğu yönünde bir iddia ortaya atılmıştır.

Sonuç

Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri, yaklaşık iki yüzyıl boyunca Anadolu’yu yurt edinme ve bir İslam-Türk medeniyeti inşa etme mücadelesi vermişlerdir. Bu süreçte hem birbirleriyle hem de Bizans ve Haçlılar gibi dış güçlerle savaşmışlar, ancak aynı zamanda Anadolu’nun imarına ve ticaret yollarının güvenliğine de büyük önem vermişlerdir. Onların bıraktığı miras, daha sonra kurulacak olan Osmanlı Devleti için sağlam bir temel oluşturmuştur.

1. Aşağıdakilerden hangisi II. Gıyâseddin Keyhüsrev devri devlet adamlarından biridir?

A) Ebu’l-Kâsım
B) Hasan b. Tahir
C) Kemâleddin Kâmyâr
D) İhtiyarüddin Hasan
E) Emîr Süleyman

Cevap : C) Kemâleddin Kâmyâr

Açıklama : Kemâleddin Kâmyâr, Sultan I. Alâeddin Keykubad ve oğlu II. Gıyâseddin Keyhüsrev dönemlerinde görev yapmış önemli bir vezir ve devlet adamıdır.

2. Emîr Gazi başlangıçta Türkiye Selçuklularını metbû tanıdıysa da I. Kılıç Arslan’ın 1107 yılında ölümü üzerine meydana gelen iktidar boşluğundan ve onun oğulları arasında başlayan taht kavgalarından faydalanarak hâkimiyet sahasını genişletmeye ve Dânişmendlileri eski gücüne kavuşturmaya çalıştı. I. Kılıç Arslan’ın oğulları arasındaki taht mücadeleleri sırasında, aynı zamanda damadı olan Mesud’u destekledi.
Yukarıdaki bilgilerden yola çıkarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Emîr Gazi Türkiye Selçuklularının taht kavgasından faydalanmıştır.
B) Emîr Gazi, Sultan I. Kılıç Arslan’ın oğullarını mağlup etmiştir.
C) Dânişmendliler Anadolu’daki hâkimiyet mücadelesinde öne geçmişlerdir.
D) Türkiye Selçuklu Devleti bu süreçte zayıflamıştır.
E) Dânişmendliler Emîr Gazi’nin damadı Mesud’u desteklemişlerdir.

Cevap : B) Emîr Gazi, Sultan I. Kılıç Arslan’ın oğullarını mağlup etmiştir.

Açıklama : Paragrafta Emîr Gazi’nin, I. Kılıç Arslan’ın oğulları arasındaki taht kavgasından faydalandığı ve damadı Mesud’u desteklediği belirtilmekte, ancak diğer oğullarını bizzat mağlup ettiğine dair bir bilgi verilmemektedir.

3. Saltukoğulları Beyliği’nin kurucusunun adı ile ilgili olarak kaynaklar ve modern araştırmalar dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisinin yazılışı yanlıştır?

A) Samukh
B) Samuk
C) Salmuk
D) Sanduk
E) Saltuk

Cevap : C) Salmuk

Açıklama :

4. Aşağıdakilerden hangisi Muînüddin Süleyman Pervâne döneminde gerçekleşmemiştir?

A) İlhanlı tahtına çıkan Abaka Han’a tebrik için gidildi.
B) Sultan II. İzzeddin Keykâvus İstanbul’a kaçtı.
C) Sinop ele geçirildi.
D) Celâleddin Karatay idam edildi.
E) Alıncak Noyan idaresindeki Moğol ordusu Konya üzerine yürüdü.

Cevap : D) Celâleddin Karatay idam edildi.

Açıklama : Muînüddin Süleyman Pervâne, 1262’den sonra Selçuklu siyasetinde etkili olmuştur. Celâleddin Karatay ise ondan önceki dönemin en önemli devlet adamlarından biridir ve 1254 yılında vefat etmiştir. Dolayısıyla Pervâne döneminde idam edilmesi kronolojik olarak imkansızdır.

5. Aşağıdakilerden hangisinde Sultan Kılıç Arslan’ın hükümdarlığının ilk yıllarında mücadele ettiği Dânişmendli emîrlerinin isimleri doğru olarak verilmiştir?

A) Yağıbasan – Nureddin Muhammed – Zülkarneyn
B) Nasırüddin Muhammed – Yağıbasan – Nureddin Muhammed
C) Yağıbasan – Zünnûn – Zülkarneyn
D) Zünnûn – Feridun – Melik Muhammed
E) Yağıbasan – Nasırüddin Muhammed – Zünnûn

Cevap : C) Yağıbasan – Zünnûn – Zülkarneyn

Açıklama : II. Kılıç Arslan tahta geçtiğinde Dânişmendli Beyliği parçalanmış durumdaydı ve Sivas’ta Yağıbasan, Kayseri’de Zünnûn ve Malatya’da Zülkarneyn gibi farklı emirler hüküm sürüyordu. Kılıç Arslan, bu bölünmüşlükten faydalanarak onlarla mücadele etmiştir.

6. Aşağıdaki tarihî şahsiyetlerden hangisi Sultan I. Alâeddin Keykubâd’ın çağdaşıdır?

A) Melik Eşref
B) Nureddin Mahmud b. Zengî
C) Manuel Komnenos
D) Melik Yağıbasan
E) II. Thoros (Toros)

Cevap : A) Melik Eşref

Açıklama : Sultan I. Alâeddin Keykubad (1220-1237) döneminde, Eyyûbî meliklerinden el-Melikü’l-Eşref Mûsâ onun en önemli çağdaşı ve rakibiydi. Diğer şahsiyetler 12. yüzyılda yaşamışlardır.

7. I. Anadolu’da üretimin ve vergi gelirlerinin azalması
II. Anadolu’da yerleşim alanlarının boşaltılması
III. Anadolu’dan geçen dünya ticaret yollarının önem kazanması
Türkiye Selçuklularının XI. yüzyıl sonlarından XII. yüzyıl sonlarına kadar Bizanslılar ve Haçlılarla savaşmasında yukarıdakilerden hangisi veya hangileri etkilidir?

A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) Yalnız I
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : B) Yalnız III

Açıklama :

8. I. Kios (Gemlik) şehrinin fethedilerek burada donanma kurulması
II. Emîr Porsuk’un Anadolu’ya gönderilmesi
III. Ebu’l­Kâsım’ın İstanbul’u ziyareti
IV. İlhan Muhammed’in Ulubat Gölü ve Kapıdağ havalisini istila etmesi
Yukarıdakilerden hangileri Ebu’l­Kâsım döneminde meydana gelmiştir?

A) I, II ve IV
B) I ve III
C) I, III ve IV
D) I, II ve III
E) II ve III

Cevap : D) I, II ve III

Açıklama : Ebu’l-Kâsım, İznik’i yönetirken Kios’u fethedip bir donanma kurmuş (I), Bizans ile diplomatik görüşmeler için İstanbul’a gitmiş (III) ve bu bağımsızlıkçı hareketleri nedeniyle Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından üzerine Emir Porsuk gönderilmiştir (II).

9. Aşağıdakilerden hangisi Süleymanşah’ın fethettiği yerlerden biri değildir?

A) İznik
B) Misis
C) Erzincan
D) Antakya
E) Tarsus

Cevap : C) Erzincan

Açıklama : Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleymanşah, İznik’i başkent yapmış, güneye inerek Tarsus, Misis ve Antakya gibi şehirleri fethetmiştir. Erzincan ise Malazgirt Savaşı’ndan sonra kurulan Mengücekli Beyliği’nin hakimiyetindeydi.

10. Tokat Meliki Rükneddin Süleymanşâh, kardeşi I.Gıyâseddin Keyhüsrev’den sultanlığı almak için Konya’yı dört ay boyunca kuşattı. Ancak zaman geçtikçe kuşatma altındaki Konya şehrindeki halkın sıkıntıları arttı. Süleymanşâh’a, Sultan Gıyâseddin’in elçileri, muhasaradan vazgeçer ve geri dönerse “nalbaha”sının üç taksitle karşılanacağını bildirdiler.
Yukarıda sözü edilen “nalbaha”nın anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kuşatmanın kaldırılması için önerilen rüşvet
B) Memurların aylık masrafları
C) Paralı askerlerin aylık ücreti
D) Askerlerin aylık ücreti
E) Ordunun sefer masrafı

Cevap : E) Ordunun sefer masrafı

Açıklama : “Nal bahası” (at nalının bedeli), bir kuşatmayı kaldırması için karşı tarafa teklif edilen ve kuşatan ordunun sefer boyunca yaptığı masrafları karşılamayı amaçlayan bir tür tazminattır.

11. I. Malatya’yı kuşattı.
II. Haçlılara karşı savaştı.
III. Dânişmendliler ile mücadele etti.
IV. Eyyûbîler ile savaştı.
V. Ermeniler üzerine sefer düzenledi.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi Sultan I. Mesud dönemine ait değildir?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) Yalnız V
D) Yalnız II
E) Yalnız IV

Cevap : E) Yalnız IV

Açıklama : Sultan I. Mesud (1116-1156) döneminde Haçlılar, Dânişmendliler ve Ermeniler ile mücadele edilmiş, Malatya kuşatılmıştır. Eyyûbî Devleti ise Selahaddin Eyyubi tarafından 1171’de, yani I. Mesud’un ölümünden sonra kurulduğu için bu dönemde bir savaş yaşanması mümkün değildir.

12. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklular’ın Ebu’l­Kasım’ı ortadan kaldırmasının asıl sebebidir?

A) Ebu’l-Kasım, Bizans imparatoru ile iş birliği yaptı.
B) Ebu’l-Kasım kendini sultan olarak ilan etti.
C) Ebu’l-Kasım, Büyük Selçuklu başkentine gitmekte gecikti.
D) Ebu’l-Kasım, Büyük Selçuklu sultanına yardımcı kuvvet göndermedi.
E) Ebu’l-Kasım Büyük Selçuklu sultanına itaat ederek İznik’i teslim etmedi.

Cevap : E) Ebu’l-Kasım Büyük Selçuklu sultanına itaat ederek İznik’i teslim etmedi.

Açıklama :

13. I. İzzeddin Keykâvus’un Maraş Emîri Nusretüddîn ile beraber Ermenilere karşı giriştiği savaşın sonucunda Ermeniler, sultan ile bir barış antlaşması yapmak zorunda kalmışlardır. Buna göre;
­ -Ermeniler Selçuklulara tâbi olacaklar.
­ -İhtiyaç halinde 500 asker ve yıllık 20.000 dinar haraç gönderecekler ve bazı sınır kalelerini iade edecekler.
­ -Sultan da buna karşılık Sis (Kozan) hâkimiyetini bir fermanla Leon’a verecek.
Aşağıdakilerden hangisi bu anlaşmanın önemli sonuçları arasında gösterilebilir?

A) Yeni bir Haçlı seferi başlamıştır.
B) Antlaşma ile Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yolunun güvenliği sağlanmıştır.
C) Bizans bu durumdan rahatsız olmuş ve Selçuklular’a saldırmıştır.
D) İki millet karşılıklı ilişkilerini geliştirmiştir.
E) Ermeniler bir daha Selçuklu topraklarına saldırmamışlardır.

Cevap : B) Antlaşma ile Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yolunun güvenliği sağlanmıştır.

Açıklama : Kilikya Ermeni Krallığı’nın Selçuklu hakimiyetini tanıması ve sınır kalelerini iade etmesi, Anadolu’yu Suriye ve Mısır’a bağlayan ve “baharat yolu”nun bir kolu olan önemli ticaret güzergahının Selçuklular tarafından güvence altına alınmasını sağlamıştır.

14. Aşağıdakilerden hangisi Sultan I. Kılıç Arslan’ın I. Malatya Kuşatması’nı (1095-­1097) iptal etmesine yol açmıştır?

A) Bizans ordusunun Karadeniz’e saldırması
B) İznik’in Haçlılar tarafından kuşatılması
C) Musul’dan davet alması
D) Babası Süleymanşah’ın ölüm haberini alması
E) İznik’te isyan çıkması

Cevap : B) İznik’in Haçlılar tarafından kuşatılması

Açıklama : I. Kılıç Arslan, doğuda Malatya’yı kuşatırken, I. Haçlı Seferi ordularının Anadolu’ya girerek başkenti İznik’i kuşattığı haberini almış ve kuşatmayı kaldırarak aceleyle batıya dönmek zorunda kalmıştır.

15. Drakon Suyu Anlaşması ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bizans bu anlaşma ile Selçukluların Anadolu’da kurduğu Türk devletini tanımış oldu.
B) Bizans ve Türkiye Selçuklu sınırının belirlenmesi bakımından önemlidir.
C) Anlaşmaya göre Türkiye Selçukluları, sınırlarını Drakon Nehri’ne kadar geri çekeceklerdi.
D) 1081 yılı Haziran ayında yapılmıştır.
E) Anlaşma imparator Nikephoros Botaniates ile Süleymanşâh arasında yapılmıştır.

Cevap : E) Anlaşma imparator Nikephoros Botaniates ile Süleymanşâh arasında yapılmıştır.

Açıklama : 1081 yılında yapılan bu antlaşma, Süleymanşah ile o yıl tahta yeni çıkmış olan Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos arasında imzalanmıştır, Nikephoros Botaniates arasında değil.

16. I. Dânişmend Gazi
II. Artuk Bey
III. Mengücük Gazi
IV. Karasi Bey
V. Saltuk Bey
Yukarıdaki Türkmen beylerinden hangisi Erzincan ve Kemah’ta hüküm sürmüştür?

A) Yalnız III
B) Yalnız IV
C) Yalnız V
D) Yalnız II
E) Yalnız I

Cevap : A) Yalnız III

Açıklama : Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’da kurulan ilk beyliklerden biri olan Mengücekli Beyliği, Mengücük Gazi tarafından Erzincan, Kemah ve Divriği merkezli olarak kurulmuştur.

17. Aşağıdaki olaylardan hangisi Myriokephalon Savaşı sonrasında meydana gelmiştir?

A) II. Kılıç Arslan’ın Nureddin Mahmud Zengî ile mücadele etmesi
B) II.Kılıç Arslan’ın İstanbul ziyareti
C) II. Kılıç Arslan’ın Dânişmendli Yağıbasan ile savaşması
D) II. Kılıç Arslan’ın Malatya’yı ele geçirmesi
E) II. Kılıç Arslan’ın kardeşi Melik Şahinşah ile mücadelesi

Cevap : D) II. Kılıç Arslan’ın Malatya’yı ele geçirmesi

Açıklama : 1176’daki Myriokephalon Zaferi ile Bizans tehlikesini büyük ölçüde ortadan kaldıran II. Kılıç Arslan, Anadolu’daki birliği sağlamak için doğuya yönelmiş ve 1178 yılında Dânişmendlilerin Malatya koluna son vererek şehri ele geçirmiştir.

18. Aşağıdakilerden hangileri Artukoğulları tarafından kurulmuş beyliklerdendir?

A) Mardin Artukluları ve Harput Artukluları
B) Mardin Artukluları ve Halep Artukluları
C) Erzen Artukluları ve Harput Artukluları
D) Nusaybin Artukluları ve Harput Artukluları
E) Hısn-ı Keyfâ Artukluları ve Düneysir Artukluları

Cevap : A) Mardin Artukluları ve Harput Artukluları

Açıklama : Artuklu Beyliği zamanla üç ana kola ayrılmıştır: Hısn-ı Keyfâ (Hasankeyf) kolu, Mardin kolu ve Harput (Elazığ) kolu. Şıklarda yer alan doğru eşleştirme Mardin ve Harput Artuklularıdır.

19. Dânişmend Gazi’nin İslâm dinini sonradan kabul eden Ermeni asıllı biri olduğu görüşünü savunan Türk tarihçi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İsmail Hâmi Dânişmend
B) Osman Turan
C) Erdoğan Merçil
D) Mükrimin Halil Yinanç
E) Abdülkerim Özaydın

Cevap : D) Mükrimin Halil Yinanç

Açıklama : Dânişmend Gazi’nin etnik kökeni hakkında farklı teoriler bulunmakla birlikte, onun Ermeni kökenli olduğu yönündeki tartışmalı görüşü ilk kez ortaya atan tarihçi Mükrimin Halil Yinanç’tır.

20. I. Haçlılar İstanbul’u ele geçirdi.
II. Urfa, Antakya ve daha sonra Kudüs’te birer Haçlı devleti kuruldu.
III. Sultan I. Kılıç Arslan, Konya’yı başkent yaptı.
IV. Haçlılar moral kazandı.
Yukarıdakilerden hangileri I.Haçlı Seferi’nin sonuçları arasında gösterilebilir?

A) II, III ve IV
B) II ve III
C) I ve II
D) II ve IV
E) I, III ve IV

Cevap : A) II, III ve IV

Açıklama : I. Haçlı Seferi sonucunda Haçlılar, Urfa, Antakya ve Kudüs’te devletler kurmuş (II), Selçuklu başkenti İznik’i kaybettiren Sultan I. Kılıç Arslan başkentini Konya’ya taşımış (III) ve elde ettikleri bu başarılar Haçlıların moralini yükseltmiştir (IV). İstanbul ise bu seferde değil, 1204’teki IV. Haçlı Seferi’nde ele geçirilmiştir (I yanlış).