Coğrafi Bilgi Sistemleri 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), konuma dayalı verileri yakalamak, depolamak, analiz etmek ve yönetmek için kullanılan bir teknolojidir. Bir CBS sisteminin beş temel bileşeni; Donanım, Yazılım, Veri, Personel ve Yöntemlerdir. “Harita” ise bu sistemin bir bileşeni değil, bir çıktısıdır. CBS, uygulama alanına göre “Kent Bilgi Sistemi” veya “Arazi Bilgi Sistemi” gibi özel isimler alabilir; “Konumsal Bilgi Sistemi” ise CBS’nin genel bir tanımıdır. Bu makalede, CBS’nin temelini oluşturan veri modelleri, mekânsal analiz yetenekleri ve modern uygulama alanları incelenecektir.

CBS’de Verinin Doğası: Modeller ve Topoloji

CBS’de coğrafi veriler temel olarak iki modelle temsil edilir: vektör ve raster. Topolojik veri modeli, vektör veriye aittir ve coğrafi nesneleri “nokta, çizgi ve poligon” gibi temel geometrik şekillerle ifade eder. “Bağlanırlık” (connectivity), bir yol ağındaki hatların birbirine nasıl bağlandığını tanımlayan temel bir topolojik ilkedir. “Komşuluk” ise, bitişik poligonlar arasındaki ilişkiyi tanımlar. Bir nesnenin haritada nasıl gösterileceği ise “ölçeğe” bağlıdır; örneğin büyük ölçekli bir haritada poligonla gösterilen bir şehir, küçük ölçekli bir haritada nokta ile gösterilebilir. Küçük ölçekli haritalar geniş alanları gösterir ancak daha az ayrıntı içerir ve bozulma oranı daha fazladır.

Mekânsal Analiz: Konumdan Değişime

CBS’nin en güçlü yanı, coğrafi veriler üzerinde karmaşık analizler yapabilmesidir. “En yakın hizmet noktası” analizi, bir kaza yerine en yakın hastanenin veya bir suç mahaline en yakın polis aracının belirlenmesi gibi problemlerde kullanılır. “Ağ analizi” ise, en uygun güzergâhı belirlemek veya hizmet alanları oluşturmak gibi yol ağları üzerinde yapılan analizleri içerir; ancak bir yola belirli bir mesafede tampon bölge oluşturmak bir ağ analizi değil, bir yakınlık analizidir. Bir coğrafi olayın zaman içindeki değişimini analiz etmek için ise, o olayın “farklı yıllarda yapılmış harita ya da uydu görüntülerine” ihtiyaç duyulur. Analiz sonuçlarını haritalarken, sayısal verileri sınıflandırmak için Quantile veya Natural Breaks gibi şemalar kullanılır; “histogram” ise verinin dağılımını gösteren bir grafiktir, bir sınıflandırma şeması değildir.

CBS Yazılımları ve Teknolojileri

CBS, farklı ihtiyaçlara yönelik çeşitli yazılımlar aracılığıyla kullanılır. Mimarlar genellikle “AutoDesk” ürünlerini tercih ederken, “QGIS” en yaygın kullanılan açık kaynak kodlu CBS yazılımıdır. Günümüzde CBS, “Web CBS” teknolojileriyle internete taşınmıştır. “ArcGIS Online” gibi bulut tabanlı platformlar, masaüstü bir yazılıma ihtiyaç duymadan harita hizmetleri yayınlamaya ve verilere her yerden ulaşmaya imkân tanır. Web haritaları hem vektör hem de raster verileri kullanabilir; sadece vektörel veri kullandıkları bilgisi yanlıştır. Ancak arazide ölçüm yapmak için kullanılan “Total Station” gibi aletlerle doğrudan Web CBS verilerine erişilemez.

Uygulama Alanları

CBS, çok geniş bir uygulama alanına sahiptir. Jeoloji çalışmalarında “kalkerli arazileri tespit etmek”, nüfus araştırmalarında “ortalama hane halkı büyüklüğü haritası üretmek” veya sağlık alanında COVID-19 gibi hastalıkların yayılım haritalarını oluşturmak tipik CBS uygulamalarıdır. “İl bazlı tarımsal ürün rekolte tahmin haritaları” ise sağlık değil, tarım alanına giren bir uygulamadır.

Sonuç

Coğrafi Bilgi Sistemleri, coğrafi veriyi değere dönüştüren vazgeçilmez bir teknolojidir. Türkiye’de topografik haritaların üretiminde “WGS84” gibi küresel datum sistemlerinin kullanılması, bu teknolojinin standartlaşmış ve evrensel bir yapıya kavuştuğunu göstermektedir. CBS, mekânsal sorunlara getirdiği analitik çözümlerle günümüz dünyasını daha iyi anlamamızı ve planlamamızı sağlayan bir anahtar rolü oynamaktadır.

1. Bir kaza olayı için hastanenin belirlenmesi, bir suç mahalli için polis araçlarının tespiti, bir müşterinin adresi için depoların belirlenmesi gibi örnekler….. belirleme problemlerine örnek olarak verilebilir.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) servis alanları
B) en yakın hizmet noktası
C) en uygun yol
D) konum tahsisi
E) en yakın hizmet alanı

Cevap : B) en yakın hizmet noktası

Açıklama : Verilen tüm örnekler, belirli bir olay noktasına en yakın olan tesisin veya aracın bulunmasını içeren bir CBS analiz türüdür. Bu analize “en yakın hizmet noktası” (closest facility) analizi denir.

2. Aşağıdakilerden hangisi CBS’nin kullanıldığı yere ve amaca bağlı olarak aldığı isimlerden biri değildir?

A) Afet bilgi sistemi
B) Kent bilgi sistemi
C) Konumsal bilgi sistemi
D) Arazi bilgi sistemi
E) Doğal kaynak bilgi sistemi

Cevap : C) Konumsal bilgi sistemi

Açıklama : CBS, uygulama alanına göre Kent Bilgi Sistemi, Arazi Bilgi Sistemi gibi özel isimler alır. “Konumsal bilgi sistemi” ise CBS’nin kendisinin genel bir tanımıdır, spesifik bir uygulama alanı adı değildir.

3. Aşağıdakilerden hangisi CBS’nin bileşenlerinden biri değildir?

A) Harita
B) Yazılım
C) Donanım
D) Veri
E) Personel

Cevap : A) Harita

Açıklama : Bir CBS sisteminin beş temel bileşeni; Donanım, Yazılım, Veri, Personel (kullanıcılar) ve Yöntemlerdir. Harita, bu bileşenler kullanılarak üretilen bir çıktıdır, sistemin bir bileşeni değildir.

4. Aşağıdaki verilenlerden hangisi Web CBS ile ilgili değildir?

A) Web haritaları ArcGIS for Desktop’ta açılır.
B) Web haritaları üzerine açıklayıcı bilgiler vermek için notlar eklenebilir.
C) Web haritalarında sadece vektörel veriler kullanılır.
D) Web haritalarının çeşitli paylaşım özellikleri vardır.
E) Web haritaları web uygulamalarına dönüştürülebilir.

Cevap : C) Web haritalarında sadece vektörel veriler kullanılır.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Web CBS uygulamaları hem vektörel verileri (nokta, çizgi, poligon) hem de raster verileri (uydu görüntüleri, hava fotoğrafları, yükseklik modelleri) bir arada görüntüleyebilir ve analiz edebilir.

5. Aşağıdaki yazılımlardan hangisini mimar meslek kimliğine sahip kullanıcılar daha çok tercih etmektedir?

A) NetCAD
B) Intergraph
C) MapInfo
D) Esri
E) AutoDesk

Cevap : E) AutoDesk

Açıklama : AutoDesk firması, mimarlar, mühendisler ve tasarımcılar için endüstri standardı olan AutoCAD ve Revit gibi Bilgisayar Destekli Tasarım (CAD) yazılımlarının üreticisidir.

6. Aşağıdakilerden hangisi coğrafya alanında jeoloji çalışmalarında gerçekleştirilen CBS uygulamaları arasında yer almaktadır?

A) Sel baskınlarını haritalama
B) Buzullardaki erime seviyelerini analiz etme
C) Kalkerli arazileri tespit etme
D) Ticari binaların yoğunluğunu belirleme
E) Toprak nemini belirleme

Cevap : C) Kalkerli arazileri tespit etme

Açıklama : Jeoloji, yerkabuğunun yapısını ve kayaçları inceler. Kalker (kireçtaşı), belirli bir kayaç türüdür ve CBS kullanılarak jeoloji haritaları üzerinden bu arazilerin tespiti ve analizi yapılabilir. Bu, doğrudan bir jeoloji uygulamasıdır.

7. Aşağıdakilerden hangisi CBS’nin sağlık araştırmalarındaki uygulama örneklerinden biri değildir?

A) Domuz gribi vaka dağılışı
B) Maymun çiçeği yoğunluk haritası
C) Kanser hastalarının il bazlı sayıları
D) İl bazlı tarımsal ürün rekolte tahmin haritaları
E) Covid 19 yayılım haritası

Cevap : D) İl bazlı tarımsal ürün rekolte tahmin haritaları

Açıklama : Diğer seçenekler, hastalıkların coğrafi dağılışını ve yayılımını inceleyen sağlık coğrafyası ve epidemiyoloji uygulamalarıdır. Tarımsal ürün rekoltesi ise tarım coğrafyası ve ziraat alanına giren bir uygulamadır.

8. Aşağıdakilerden hangisi küçük ölçekli haritalara ait bir özellik değildir?

A) İzohipsler arası yükselti farkı fazladır.
B) Ayrıntı fazladır.
C) Bozulma fazladır.
D) Gösterilen alan geniştir.
E) Paydası büyüktür.

Cevap : B) Ayrıntı fazladır.

Açıklama : Küçük ölçekli haritalar (örneğin 1/1.000.000), çok geniş alanları (bir ülke veya kıta gibi) gösterdiği için küçültme oranı çok yüksektir. Bu nedenle ayrıntıyı gösterme gücü azdır. “Ayrıntı fazladır” ifadesi büyük ölçekli haritalar için geçerlidir.

9. Türkiye’de topografik haritaların üretiminde aşağıdaki datum sistemlerinden hangisi kullanılmaktadır?

A) WGS84
B) Tokyo1927
C) GRS19801
D) NAD27
E) ARC1950

Cevap : A) WGS84

Açıklama : Türkiye’nin ulusal datum sistemi TUREF olsa da, küresel konumlandırma sistemleri (GPS) ve uluslararası uygulamalarla uyumluluk için yaygın olarak kullanılan ve temel alınan global standart WGS84 (World Geodetic System 1984) datumudur.

10. Aşağıdakilerden hangisi aralık ve oran verilerini kategorilere ayırmak için belirlenen dört temel sınıflandırma şeması arasında yer almaz?

A) Histogram
B) Standard Deviation
C) Natural Breaks
D) Equal Interval
E) Quantile

Cevap : A) Histogram

Açıklama : Equal Interval, Quantile, Natural Breaks (Doğal Kırılımlar) ve Standard Deviation (Standart Sapma), CBS yazılımlarında sayısal verileri sınıflandırmak için kullanılan standart yöntemlerdir. Histogram ise bu sınıflandırma yöntemini seçmeye yardımcı olan bir veri dağılım grafiğidir, bir sınıflandırma şeması değildir.

11. Aşağıdakilerden hangisi komşuluk ilişkisine örnek verilemez?

A) Kavak MYO’ya yakın olan oteller
B) Kavak MYO ile tren istasyonu arasındaki uzaklık
C) Kavak MYO’ya 500 metre mesafedeki kafeler
D) Kavak MYO’ya 5 dakika yürüme mesafesindeki marketler
E) Kavak MYO’ya 10 dakika ulaşım mesafesindeki bankamatikler

Cevap : B) Kavak MYO ile tren istasyonu arasındaki uzaklık

Açıklama : Komşuluk ilişkisi, bir nesnenin diğerine yakınlığını veya bitişikliğini ifade eder. Diğer şıklar bu yakınlık durumunu (yakın, 500m mesafede vb.) tanımlarken, B şıkkı sadece iki nokta arasındaki mesafenin ölçümünü ifade eder, bir ilişki tanımı yapmaz.

12. Aşağıdakilerden hangisi topolojik veri modelinin temel ilkelerinden biridir?

A) Çözünürlük
B) Komşuluk
C) Uzaklık
D) Ayrıklık
E) Bağlanırlık

Cevap : E) Bağlanırlık

Açıklama : Topoloji, coğrafi nesneler arasındaki mekânsal ilişkileri (komşuluk, içeride olma gibi) tanımlar. “Bağlanırlık” (connectivity), çizgisel nesnelerin (örneğin yolların) hangi noktalarda birbirine bağlı olduğunu tanımlayan en temel topolojik ilkelerden biridir.

13. I. Kişisel bilgisayar
II. Notebook
III. Sunucu
IV. Total Station
V. İş istasyonu
Yukarıdaki internet erişimi olan cihazlardan hangisi ile Web CBS kullanıcıları bulut üzerindeki verilerine erişim sağlayamaz?

A) V
B) II
C) I
D) IV
E) III

Cevap : D) IV

Açıklama : Total Station, arazide hassas konum verisi toplamak için kullanılan bir ölçüm aletidir. İnternet erişimi olsa bile, bir web tarayıcısı çalıştırarak bulut tabanlı Web CBS servislerine erişme gibi bir işlevi yoktur. Diğer cihazlar ise bu işlemi kolaylıkla yapabilir.

14. • Masaüstü bir yazılıma gerek kalmadan harita hizmetleri ve veri gruplarını yayımlamak
• Harita ve verilere her yerden ulaşım imkânı
• Denetim erişimi, kullanıcı ayarları ve içerik paylaşımı
• Özelleştirilmiş galeri içeriği ile birlikte ana sayfasında görünüm
Yukarıda özellikleri verilen Web CBS uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) AcGIS for Desktop
B) GIS Cloud
C) ArcGIS Online
D) Google Maps API
E) MapInfo

Cevap : C) ArcGIS Online

Açıklama : Listelenen özellikler (bulutta hizmet yayımlama, her yerden erişim, kullanıcı yönetimi, özelleştirilmiş portal), Esri firmasının bulut tabanlı CBS platformu olan ArcGIS Online’ın temel yeteneklerini tanımlamaktadır.

15. Aşağıdakilerden hangisine coğrafi olayların zaman içindeki değişimlerini göstermek için ihtiyaç vardır?

A) Farklı yıllarda yapılmış harita ya da uydu görüntülerine
B) Sadece güncel bilgilere
C) Geçmiş bilgilere
D) Günümüzdeki durumlarına
E) Gelecekteki durumlarına

Cevap : A) Farklı yıllarda yapılmış harita ya da uydu görüntülerine

Açıklama : Bir coğrafi olayın (şehirleşme, ormansızlaşma vb.) zaman içindeki değişimini analiz edebilmek için, o olayın en az iki farklı zamandaki durumunu gösteren verilere (harita, uydu görüntüsü vb.) ihtiyaç vardır. Bu sayede “önceki durum” ile “sonraki durum” karşılaştırılabilir.

16. I. Nokta
II. Piksel
III. Çizgi
IV. Poligon
V. Resim
Yukarıdakilerden hangileri topolojik veri modeli ile ilgilidir?

A) I, II ve V
B) I, III ve IV
C) III, IV ve V
D) I, II ve III
E) II, III ve V

Cevap : B) I, III ve IV

Açıklama : Topolojik veri modeli, vektör veri yapısına aittir ve coğrafi nesneleri temel geometrik şekiller olan Nokta, Çizgi ve Poligon (Alan) ile temsil eder. Piksel ve Resim ise raster veri modelinin elemanlarıdır.

17. Aşağıdakilerden hangisi açık kaynak kodlu bir CBS yazılımıdır?

A) ENVI
B) NetCAD
C) Esri
D) MapInfo
E) QGIS

Cevap : E) QGIS

Açıklama : Esri (ArcGIS), NetCAD ve MapInfo ticari ve lisanslı yazılımlardır. QGIS ise dünya çapında en yaygın olarak kullanılan, ücretsiz ve açık kaynak kodlu CBS yazılımıdır.

18. Aşağıdakilerden hangisi CBS’nin nüfus araştırmalarındaki uygulama örneklerinden biridir?

A) Eğim hesabı
B) Arazi kullanım sınıflarının belirlenmesi
C) Sıcaklık haritası üretimi
D) Akarsu dizin analizi
E) Ortalama hane halkı büyüklüğü haritası üretimi

Cevap : E) Ortalama hane halkı büyüklüğü haritası üretimi

Açıklama : Ortalama hane halkı büyüklüğü, nüfus sayımı verilerinden elde edilen demografik bir bilgidir. Bu bilginin idari birimlere (il, ilçe, mahalle) göre haritalanması, CBS’nin nüfus coğrafyasındaki tipik bir uygulamasıdır.

19. CBS’de yapılan haritalarda alan sembolü ile gösterilen nesneler bazı durumlarda nokta sembolü ile temsil edilmektedir.
Yukarıdaki açıklamaya göre bu durumun sebebi aşağıdaki kavramlardan hangisi ile açıklanabilir?

A) Harita projeksiyonu
B) Koordinat sistemi
C) Datum
D) Ölçek
E) Koordinat

Cevap : D) Ölçek

Açıklama : Bir nesnenin nasıl temsil edileceği haritanın ölçeğine bağlıdır. Örneğin büyük ölçekli bir şehir haritasında bir bina poligonla gösterilirken, küçük ölçekli bir ülke haritasında aynı şehir bir nokta ile gösterilir. Bu genelleştirme, ölçeğin bir fonksiyonudur.

20. Aşağıdakilerden hangisi bir ağ analizi ile yapılan fonksiyonlardan biri değildir?

A) Maliyet matrisi çıkarma
B) Güzergâh tespiti için durak konularını ekleme
C) En uygun güzergâhı belirleme
D) Herhangi bir yola 100 metre mesafedeki alanları belirleme
E) En yakın hizmet alanını belirleme

Cevap : D) Herhangi bir yola 100 metre mesafedeki alanları belirleme

Açıklama : Bir yol ağına 100 metrelik bir etki alanı belirleme işlemi, bir “tampon bölge” (buffer) analizidir ve bir yakınlık analizidir. Ağ analizi ise en kısa/en hızlı yol, servis alanı gibi fonksiyonları içerir ve yol ağının bağlantı özelliklerini kullanır.