Harita Bilgisi 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Harita bilgisi, coğrafyanın temelini oluşturan ve yeryüzünü anlamamızı sağlayan bir disiplindir. Haritacılığın tarihi, Antik Mısır’da “Nubia’daki” bir altın madenini gösteren papirüs haritalarına kadar uzanır. Modern coğrafya ise “yayılma, nedensellik ve bağlantı” gibi temel prensipler üzerine kuruludur ve bu prensipleri görselleştirmek için haritaları etkin bir şekilde kullanır. Bu makalede, haritaların temel unsurları, topoğrafik şekillerin haritalarda gösterimi ve harita analizi konuları ele alınacaktır.

Haritaların Dili: Ölçek ve Projeksiyon

Haritaların en temel özelliği, belirli bir ölçeğe sahip olmalarıdır. Haritalar ölçeklerine göre gruplandırılır çünkü “küçük ölçekli haritalar sahanın genelini, büyük ölçekli haritalar ise ayrıntısını gösterir”. Ölçek, harita üzerindeki uzunluk ile gerçek uzunluk arasındaki oranı ifade eder. Örneğin, 1/400.000 ölçekli bir haritada 8 cm olarak ölçülen bir mesafe, gerçekte 32 km’dir. Küresel yeryüzünü düzleme aktarma işlemi olan projeksiyonlarda ise farklı yöntemler kullanılır. Geometrik bir izdüşüme dayanmayıp tamamen matematiksel formüllerle oluşturulan projeksiyonlara “konvensiyonel projeksiyon” denir.

Yeryüzünü Temsil Etmek: Koordinatlar ve İzohipsler

Yeryüzündeki bir konumu belirtmek için coğrafi koordinat sistemi kullanılır. Bu sistemde, kutup noktalarını birleştiren ve Ekvator’a dik olan yaylara “meridyen” denir. Topoğrafik haritalarda ise yükseltiler, “izohips” (eş yükselti) eğrileriyle gösterilir. İzohipsler arasındaki dikey mesafeye “eküdistans” denir ve bu değer haritanın ölçeğine göre değişir. Örneğin, standart 1/25.000 ölçekli bir haritada eküdistans 10 metre iken, 1/250.000 ölçekli bir haritada 100 metredir.

Topoğrafik Şekilleri Okuma

İzohipsler sayesinde harita üzerinden yeryüzü şekillerini okumak mümkündür. Çevresine göre yüksekte kalmış ve akarsular tarafından yarılmış geniş düzlüklere “plato” denir. Kısa mesafelerde büyük yükselti farkları içeren ve 65 dereceden fazla dik eğimlere sahip yüksek sahalar ise “dağ” olarak tanımlanır. Bir dağın veya tepenin en yüksek noktasına ise “zirve” denir. Çok dar ve derin, dik yamaçlı vadiler ise “boğaz” olarak adlandırılır. Topoğrafik haritalarda, iç içe kapalı izohipslerle ve bir okla gösterilen çanaklar (çukurluklar) da bulunur.

Harita Analizi ve Profil Çıkarma

Haritalar, sadece yer şekillerini göstermekle kalmaz, aynı zamanda çeşitli analizler yapmak için de kullanılır. Bir vadinin enine kesitini görmek için “enine vadi profilleri” çizilir. Bu profillerde, dikey ölçeğin yatay ölçekten daha büyük tutulmasıyla “abartı” uygulanarak yer şekilleri daha belirgin hale getirilebilir. Eğer iki ölçek aynı alınırsa, abartı yapılmamış olur. Harita üzerinden iki nokta arasındaki eğim de hesaplanabilir. Örneğin, yapılan bir hesaplamada Uludağ’ın kuzey yamacının eğimi yaklaşık yüzde 21 olarak bulunabilir. Günümüzde ise bu tür “jeomorfometrik analizler” bilgisayar programları aracılığıyla hızlı bir şekilde yapılmaktadır.

Sonuç

Harita bilgisi, coğrafi veriyi anlamlı bilgiye dönüştürme sanatıdır. Haritalar, yapım amaçlarına göre nüfus veya iklim gibi belirli bir konuyu gösteren “tematik haritalar” ve bir bölgenin genel fiziki özelliklerini gösteren “referans haritaları” (örneğin Asya fiziki haritası) olarak ayrılır. Hangi türde olursa olsun, haritaları doğru okumak ve yorumlamak, mekânsal ilişkileri ve coğrafi desenleri anlamak için vazgeçilmez bir beceridir.

1. Dik eğimli, dar ve derin yarılmış vadilere “Boğaz” denir. Bir şeklin boğaz olarak ifade edilebilmesi için yamaçlarının eğiminin yaklaşık kaç dereceden fazla olması gerekir?

A) 5
B) 25
C) 35
D) 15
E) 65

Cevap : E) 65

Açıklama : Jeomorfolojide bir yamacın “dik” olarak nitelendirilmesi için genellikle 45 dereceden fazla olması beklenir. Bir boğaz vadi (gorge) ise aşırı dik, hatta dike yakın yamaçlara sahiptir. Verilen seçenekler içinde bu tanıma en uygun olan 65 derecedir.

2. Haritaların ölçeklerine göre gruplandırılmalarının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Küçük ölçekler sahanın genelini, orta ve büyük ölçekler sahanın ayrıntısını gösterir.
B) Her üç ölçek grubunu oluşturan küçük, orta ve büyük ölçekler ayrıntıyı gösterir.
C) Küçük ve orta ölçekler ayrıntıyı, büyük ölçekler geneli gösterir.
D) Küçük ölçeklerde sahanın oldukça ince ve fazla ayrıntısını, orta ölçeklerde yakın çevredeki kısmın ayrıntısını, büyük ölçeklerde ise sahanın genelini gösterir.
E) Küçük ölçeklerde sahanın genelini, orta ölçeklerde yakın çevredeki kısmın ayrıntısını, büyük ölçeklerde ise oldukça ince ve fazla ayrıntıyı gösterir.

Cevap : E) Küçük ölçeklerde sahanın genelini, orta ölçeklerde yakın çevredeki kısmın ayrıntısını, büyük ölçeklerde ise oldukça ince ve fazla ayrıntıyı gösterir.

Açıklama : Harita ölçeği ile gösterilen ayrıntı arasında ters bir ilişki vardır. Küçük ölçekli haritalar (örn: 1/1.000.000) geniş alanları az ayrıntıyla, büyük ölçekli haritalar (örn: 1/25.000) ise dar alanları çok ayrıntıyla gösterir. Bu sıralamayı en doğru şekilde ifade eden seçenek E’dir.

3. 1/250.000 ölçekli bir haritada eküdistans (eşit izohips aralığı) kaç metredir?

A) 10
B) 100
C) 250
D) 50
E) 20

Cevap : B) 100

Açıklama : Standart topoğrafya haritalarında ölçek ile izohips aralığı (eküdistans) arasında belirli bir oran vardır. 1/250.000 ölçekli haritalar için standart eküdistans değeri 100 metredir.

4. 1/400.000 ölçekli bir haritada iki istasyon arası 8 cm ölçülmüştür. Bu iki istasyon arasındaki mesafe gerçekte kaç kilometredir?

A) 0,5
B) 11
C) 20
D) 3,2
E) 32

Cevap : E) 32

Açıklama : Gerçek Uzaklık = Harita Uzunluğu x Ölçek Paydası. Hesaplama: 8 cm x 400.000 = 3.200.000 cm. Santimetreyi kilometreye çevirmek için 100.000’e bölünür: 3.200.000 / 100.000 = 32 km.

5. Akarsular tarafından derin bir biçimde (en fazla 200-300 m) yarılmış, kendi yüzeyi ile talveg arasındaki seviye farkının oldukça fazla olduğu, çeşitli yükseklikte bulunan düzlüklere ne ad verilmektedir?

A) Ova
B) Dağ
C) Yayla
D) Plato
E) Havza

Cevap : D) Plato

Açıklama : Bu tanım, çevresine göre yüksekte kalmış ve akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlükleri ifade eden “plato” teriminin jeomorfolojik tanımıdır.

6. Bir araştırmacı, neredeyse deniz seviyesinde bulunan bir deltaik ovadayken iç kesimlere doğru vadinin geniş tabanlı alüvyal bir vadiye dönüştüğü görüyor, burada menderesler arasında yürürken vadide biraz yükseldiğinde vadinin olgun vadiye dönüştüğünü, sonrasında “V” şekilli bir vadi olduğunu ve en sonunda da vadinin “U” şekilli bir vadiye dönüştüğünü görüyor, yükseltilerin 3000 m’lerin üzerine çıktığını altimetresinden kontrol ediyor.
Yukarıdaki bahsi geçen araştırmacının bir vadinin ağız kesiminden kaynak kesimine doğru yürüdüğünü görüyoruz. Bu araştırmacının bu vadinin enine kesitlerini yapması için aşağıdaki profil tiplerinden hangisini çizmesi gerekir?

A) Relief Amplitüdü
B) Enine Vadi Profilleri
C) Talveg veya Akarsu Profilleri
D) Kaydırılmış Profiller
E) Eski Talveglerin Rekonstrüksiyonu

Cevap : B) Enine Vadi Profilleri

Açıklama : Bir vadinin iki yamacı arasındaki kesiti gösteren, yani akış yönüne dik olarak çizilen profillere “Enine Vadi Profili” (Transverse Valley Profile) denir.

7. Aşağıdakilerden hangisi ovaların incelenmesinde öncelikle göz önünde bulundurulması gerekenlerden biri değildir?

A) İklim
B) Eğim
C) Yükselti
D) Akarsuyun akış şekli
E) Yarılma derecesi

Cevap : E) Yarılma derecesi

Açıklama :

8. Özellikle 2000’li yılların sonrasında geliştirilen bilgisayar programları sayesinde birçok harita analizinin bilgisayarlar tarafından komutlarla yaptırılması sağlanmış ve zamandan tasarruf sağlanmıştır. “Jeomorfometrik Analizler” de bunlardan büyük bir grubu oluşturur.
Aşağıdakilerden hangisi “Jeomorfometrik Analizler” grubu içinde bulunan “Çizgisel Morfometri Analizleri”nden biri değildir?

A) Tekstür Oranı
B) Drenaj Havza Asimetrisi
C) Yüzeysel Akış Uzunluğu
D) Akarsu Uzunluk Oranı
E) Akarsu Çatallanma Oranı

Cevap : B) Drenaj Havza Asimetrisi

Açıklama :

9. Mısır medeniyetinde ilk haritalardan birisi….. bir altın madenini göstermektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Süveyş’teki
B) Nubia’daki
C) İskenderiye’deki
D) Assuvan’daki
E) Kahire’deki

Cevap : B) Nubia’daki

Açıklama : Günümüze ulaşan en eski jeolojik ve topoğrafik haritalardan biri olan ve İtalya’da sergilenen Turin Papirüs Haritası, Antik Mısır’ın güneyindeki Nubia bölgesinde yer alan bir altın madeninin ve çevresinin detaylı bir krokisidir.

10. 1/25.000 ölçekli bir topoğrafya haritasında eküdistans (eşit izohips aralığı) kaç metredir?

A) 10
B) 20
C) 50
D) 5
E) 100

Cevap : A) 10

Açıklama : Türkiye’de Harita Genel Müdürlüğü tarafından üretilen standart 1/25.000 ölçekli topoğrafya haritalarında iki izohips eğrisi arasındaki dikey mesafe, yani eküdistans, 10 metredir.

11. Kısa mesafelerde büyük yükselti farkları içeren, üzerinde tepe veya tepelerin bulunduğu, sürekli ve 65°den fazla dik eğimlerin yer aldığı yüksek sahalardır.
Yukarıdaki ifadede aşağıdakilerden hangisinin tanımı yapılmıştır?

A) Dağ
B) Plato
C) Ova
D) Yayla
E) Havza

Cevap : A) Dağ

Açıklama : Tanım, çevresine göre belirgin bir şekilde yükselen, eğimli yamaçlara ve zirvelere sahip olan “dağ” yer şeklini ifade etmektedir.

12. Haritalarda yer alan unsur veya olaylar çeşitli sembollerle ifade edilebilir. Bu bakımdan ortaya çıkan dağılış haritaları 7’ye ayrılır. Aşağıdakilerden hangisi doğrudan bir dağılış haritası sayılamaz?

A) İzoplet haritalar
B) Doku haritaları
C) Jeomorfoloji haritaları
D) Noktalama haritaları
E) Dinamik haritalar

Cevap : C) Jeomorfoloji haritaları

Açıklama : Diğer harita türleri belirli bir verinin (nüfus, sıcaklık, hareket vb.) dağılışını gösterirken, jeomorfoloji haritası yer şekillerini, oluşum süreçlerini ve göreli yaşlarını gösteren analitik bir haritadır. Doğrudan bir dağılış haritası olarak sınıflandırılmaz.

13. Profil çiziminde yükseklik ölçeği yatay (ufki) ölçekle aynı alınırsa aşağıdakilerden hangisi yapılmaz/alınmaz?

A) Kaydırma
B) Logaritma
C) Bindirme
D) Abartı
E) İz düşümü

Cevap : D) Abartı

Açıklama : Dikey abartı, bir profilin daha belirgin görünmesi için dikey ölçeğin yatay ölçekten daha büyük tutulmasıdır. Eğer iki ölçek aynı alınırsa, dikey abartı oranı 1 olur, yani abartı yapılmamış olur.

14. Aşağıdakilerden hangisi topoğrafya haritalarında çevreden merkeze doğru yönelmiş iç içe kapalı izohipslerle temsil olup bir okla gösterilen çanaklara örnek olamaz?

A) Okyanus
B) Göl
C) Akarsu
D) Kuru taban
E) Ova

Cevap : A) Okyanus

Açıklama :

15. Coğrafi metodun üç farklı prensibinin yer aldığı seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yayılma – Bölgesel Coğrafya – Nedensellik
B) Birleştirme – Genel Coğrafya – Tasvir etme
C) Birleştirme – Bölgesel Coğrafya – Nedensellik
D) Yayılma – Genel Coğrafya – Nedensellik
E) Yayılma – Bölgesel Coğrafya – Tasvir etme

Cevap : D) Yayılma – Genel Coğrafya – Nedensellik

Açıklama : Coğrafyanın üç temel ilkesi; Dağılış (Yayılma), Karşılıklı İlgi (Bağlantı) ve Nedensellik (Sebep-Sonuç) ilkeleridir. Şıklar arasında bu ilkelerden ikisini içeren ve coğrafyanın yaklaşımını yansıtan en uygun seçenek D’dir.

16. 1/100.000 ölçekli bir haritada, 2543 m’lik Uludağ zirvesi ile 10 m’lerde kurulmuş Bursa kenti arası 12 cm’dir. Uludağ’in kuzey yamacının eğimi yüzde (yüzde) cinsinden kaçtır?

A) 21
B) 41
C) 51
D) 31
E) 11

Cevap : A) 21

Açıklama : Yükseklik farkı (h) = 2543 – 10 = 2533 m. Yatay uzaklık (L) = 12 cm x 100.000 = 1.200.000 cm = 12.000 m. Eğim (%) = (h / L) x 100 = (2533 / 12000) x 100 ≈ 21.1 yüzde. En yakın cevap yüzde 21’dir.

17. Yeryüzüne ait paralel ve meridyen ağının (kaneva) bir düzlem üzerine geçirilmesinde bir takım hesaplamalar sonucu elde edilen projeksiyona ne ad verilmektedir?

A) Konik projeksiyon
B) Gerçek projeksiyon
C) Konvensiyonel projeksiyon
D) Silindirik projeksiyon
E) Düzlemsel projeksiyon

Cevap : C) Konvensiyonel projeksiyon

Açıklama : Doğrudan geometrik (konik, silindirik, düzlemsel) bir izdüşümle elde edilmeyip, belirli özellikleri korumak amacıyla tamamen matematiksel formüllere dayalı olarak oluşturulan projeksiyonlara “uzlaşmalı” veya “konvansiyonel” projeksiyon denir.

18. Bir dağın ya da tepenin en yüksek noktasına ne isim verilir?

A) Boyun
B) Yamaç
C) Sırt
D) Zirve
E) Vadi

Cevap : D) Zirve

Açıklama : Bir dağ, tepe veya herhangi bir yükseltinin en yüksek noktası “zirve” (doruk) olarak adlandırılır.

19. Kutup noktalarını birleştiren, çevre uzunlukları birbirine eşit ve ekvatora dik yaylara ne ad verilmektedir?

A) Kaneva
B) Enlem
C) Meridyen
D) Paralel
E) Boylam

Cevap : C) Meridyen

Açıklama : Tanım, bir kutuptan diğerine uzanan ve paralelleri dik kesen yarım çemberler olan meridyen yaylarını ifade etmektedir.

20. Aşağıdakilerden hangisi yapım ve kullanım amaçlarına göre yapılan haritalar grubunda olamaz?

A) Nüfus haritaları
B) İklim haritaları
C) Asya fiziki haritası
D) Toprak haritaları
E) Ulaşım haritaları

Cevap : C) Asya fiziki haritası

Açıklama : Nüfus, iklim, toprak ve ulaşım haritaları belirli bir konuyu veya temayı göstermek amacıyla yapılan “tematik haritalar”dır. “Asya fiziki haritası” ise belirli bir konudan çok, bir coğrafi bölgenin genel fiziki özelliklerini gösteren bir “referans haritası”dır.