E-Ticaret ve Yapay Zeka 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

E-ticaret, internetin temelini oluşturan “TCP/IP” protokolü sayesinde dünya çapında yaygınlaşan bir iletişim ağı üzerinde, mal ve hizmetlerin alınıp satılmasıdır. Günümüzde e-ticaretin başarısı, sadece bir online mağaza açmanın ötesinde, bu platformları “Yapay Zekâ” (AI) ve onun bir alt dalı olan “Makine Öğrenmesi” ile akıllı hale getirmeye bağlıdır. Bu makalede, e-ticaretin temel dinamikleri ve yapay zekânın bu alandaki dönüştürücü rolü incelenecektir.

Yapay Zekâ ve Makine Öğrenmesinin Temelleri

Yapay zekâ, e-ticarette süreçleri otomatikleştirmek ve veriye dayalı kararlar almak için kullanılır. Veri setindeki etiketlenmemiş verileri kendi içlerindeki benzerliklere göre doğal gruplara ayıran makine öğrenmesi yöntemine “gözetimsiz öğrenme” denir. Derin öğrenme gibi karmaşık modellerin, bir sonuca nasıl ulaştığının tam olarak anlaşılamaması sorunu ise “kara kutu” olarak adlandırılır. AI modellerini eğitmek için bazen gerçek verilerin istatistiksel özelliklerini koruyarak üretilen “sentetik veriler” kullanılır. Müşteri hizmetlerinde ise, kullanıcılarla yazışarak onlara destek veren yapay zekâ robotlarına “chatbot” denir.

Müşteriyi Anlamak ve Etkilemek

Yapay zekânın en güçlü olduğu alanlardan biri, müşteri davranışlarını analiz ederek kişiselleştirilmiş deneyimler sunmaktır. Müşterinin bir ürünle ilk kez karşılaştığı ana “FMOT” (First Moment of Truth – Gerçeğin İlk Anı) denir. AI, müşterinin doğum gününde özel indirimler sunmak veya geçmiş satın alımlarına benzer ürünler önermek gibi kişiye özel kampanyalar yürütebilir. Ancak tüm müşterilere akşam saatlerinde genel bir ürün tanıtımı yapmak, kişiselleştirilmiş bir model değildir. E-ticarette başarı, aynı zamanda davranışsal ekonominin ilkelerini de anlamayı gerektirir. Müşterinin yaptığı “fiyat karşılaştırması” rasyonel bir davranışken, “ödemenin acısı” veya “görelilik” gibi bilişsel yanlılıklar rasyonel olmayan davranışlardır.

E-Ticaret ve Finansta Yapay Zekâ Uygulamaları

Yapay zekânın talep tahmin yeteneği, bir işletmenin stok ve “fiyatlama” gibi kritik problemlerini çözmesine yardımcı olur. Mevcut verilerdeki anormal durumları tespit eden güvenlik modellerinin aksine, gelecekteki talep düşüşünü öngörmek bir “tahmin” modelidir. Finans sektöründe ise bankalar, müşterilerinin borçlarını ödeyememe riskini tahmin etmek için “Erken Uyarı” modelleri kullanır. Türkiye’de finansal teknolojiler (fintek) ekosisteminin en fazla faaliyet gösterdiği alan ise “ödeme” sistemleridir. E-ticarette kullanılan ve yazılım tabanlı olan POS sistemlerine “sanal POS” denirken, banka hesabına ihtiyaç duymayan ve içine önceden para yüklenen kartlar “ön ödemeli kartlardır”.

Müşteri Deneyimi, Veri Güvenliği ve KVKK

Başarılı bir e-ticaret platformu, müşteri deneyimini merkeze alır. Müşterinin beklentilerinin tam olarak karşılandığı etkileşim noktasına “Eşit Nokta” (Equity Point) denir. Müşteri deneyimini ölçmede en doğru sonuçlar, anketlerden ziyade “müşterinin dijitaldeki ayak izlerini veri olarak alan algoritmalarla” elde edilir. Ancak veri toplama, yasal sorumlulukları da beraberinde getirir. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), şirketler gibi “tüzel kişilerin” bilgilerini değil, gerçek kişilerin verilerini korur. Bu kanun, kişilere verilerinin ne amaçla işlendiğini öğrenme hakkı olan “erişme hakkı” gibi önemli haklar tanır.

Sonuç

E-ticaret ve yapay zekânın entegrasyonu, perakende sektörünü kökten değiştirmektedir. Farklı nesillerin teknolojiyle olan ilişkisi de bu dönüşümü etkilemektedir; örneğin “Baby Boomers” kuşağı, internet teknolojisiyle en geç tanışan kuşaktır. Geleceğin e-ticareti, yapay zekâ sayesinde daha kişiselleştirilmiş, verimli ve akıllı olmaya devam ederken, bu süreçte veri güvenliği ve etik ilkeler her zamankinden daha önemli hale gelecektir.

1. E-ticaret platformlarında yer alan ve ödemeyi kabul eden POS’lara ne denir?

A) ÖKC tipi POS
B) Sanal POS
C) Fiziki POS
D) Mobil POS
E) Yazar kasa POS

Cevap : B) Sanal POS

Açıklama : İnternet üzerinden yapılan alışverişlerde kredi kartı veya banka kartı ile ödeme alınmasını sağlayan, fiziki bir cihaz olmayan yazılım tabanlı POS sistemlerine “Sanal POS” (VPOS – Virtual Point of Sale) denir.

2. Aşağıdakilerden hangisi bir banka hesabına gerek duymaksızın para yüklemesi yapılabilen bir kart türüdür?

A) Debit kart
B) ATM kartı
C) Ön ödemeli kart
D) Kredi kartı
E) Hediye kartı

Cevap : C) Ön ödemeli kart

Açıklama : Ön ödemeli kartlar, içine önceden para yüklenerek kullanılan ve harcamaların bu bakiyeden düşüldüğü, bir banka hesabına bağlı olma zorunluluğu bulunmayan kartlardır.

3. Aşağıdakilerden hangisi sentetik veridir?

A) Gerçek ve yapay verilerin birlikte kullanılması
B) İzinleri alınmış veri
C) Demografik veriler
D) Gerçek verileri temsil eden örnek veriler
E) Gerçek verilerden üretilmiş yapay veriler

Cevap : E) Gerçek verilerden üretilmiş yapay veriler

Açıklama : Sentetik veri, gerçek verilerin istatistiksel özelliklerini ve kalıplarını koruyarak, ancak hiçbir gerçek kişisel bilgi içermeyecek şekilde algoritmalar tarafından sıfırdan üretilen yapay verilerdir.

4. Aşağıdakilerden hangisi gelecek dönemlerdeki talepleri tahmin eden bir yapay zekâ uygulamasının çözebileceği bir işletme problemidir?

A) Organizasyon şekillendirme
B) Devamlılık
C) Siber güvenlik
D) Fiyatlama
E) Dolandırıcılık önleme

Cevap : D) Fiyatlama

Açıklama : Yapay zeka ile yapılan talep tahminleri, bir işletmenin gelecekteki talebe göre stok seviyelerini, üretim planlarını ve en önemlisi dinamik fiyatlama stratejilerini optimize etmesine olanak tanır.

5. “Veri sahibi, kendisi ile ilgili kişisel verilerin işlenip işlenmediğini, nerede işlendiğini, ne amaçla işlendiğini, hangi verilerinin işlendiğini veri sorumlusundan öğrenebilir.”
KVKK’da yer alan yukarıdaki ifade müşteriye hangi hakkı vermektedir?

A) Erişme hakkı
B) Aktarma hakkı
C) Düzletme hakkı
D) Kısıtlama hakkı
E) Unutulma hakkı

Cevap : A) Erişme hakkı

Açıklama : Bu ifade, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nda (KVKK) tanımlanan, veri sahibinin veri sorumlusuna başvurarak kendisi hakkında tutulan kişisel verilere dair bilgi talep etme hakkı olan “erişme hakkı”nı tanımlamaktadır.

6. Aşağıdaki modellerden hangisi müşteriye özel çalışabilmektedir?

A) Uzun süre platforma girmemiş müşteriye hediye çek verilmesi
B) Müşterilere akşam saatlerinde uygulamalar üzerinden ürün tanıtımı yapılması
C) Müşterinin daha önce gezindiği sayfalardaki ürünler ile ilgili iletişim yapılması
D) Müşterinin doğum gününde özel indirimler teklif edilmesi
E) Müşterinin önceki satın alımlarına benzer ürünlerde indirim teklif edilmesi

Cevap : B) Müşterilere akşam saatlerinde uygulamalar üzerinden ürün tanıtımı yapılması

Açıklama :

7. Aşağıdakilerden hangisi müşterilerin satın alım yaparken gerçekleştirdikleri rasyonel olmayan davranışlarına bir örnek değildir?

A) Görelilik
B) Ücretsizin fiyatı
C) Fiyat karşılaştırması
D) Ödemenin acısı
E) Zihinsel muhasebe

Cevap : C) Fiyat karşılaştırması

Açıklama : Fiyat karşılaştırması yapmak, bir ürün veya hizmeti almadan önce en uygun seçeneği bulmaya yönelik bilinçli ve mantıklı bir davranıştır. Diğer şıklar ise davranışsal ekonomide tanımlanan bilişsel yanlılıklara ve rasyonel olmayan davranışlara örnektir.

8. KVKK’ya göre aşağıdakilerden hangisi kişisel bilgi kapsamına girmez?

A) Doğum tarihi
B) Tüzel bilgi
C) Müşterinin adı soyadı
D) SGK numarası
E) Kişinin ırkı

Cevap : B) Tüzel bilgi

Açıklama : Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), “gerçek kişilere” ait verileri kapsar. Şirketler gibi “tüzel kişilere” ait bilgiler (şirket adı, vergi numarası vb.) bu kanun kapsamında kişisel veri olarak kabul edilmez.

9. Bankalar kullandıkları yapay zekâ modelleri ile hangi müşterilerinin taksitlerini veya kredi kartı borçlarını ödeme ihtimalinin yüksek hangilerinin düşük olduğunu….. Modelleri adını verdikleri algoritmalar ile tahmin edebilirler.
Yukarıdaki ifadede boş bırakılan yere hangi ifade getirilmelidir?

A) Erken Ödeme
B) Erken Başvuru
C) Erken Kredi
D) Erken Tahsilat
E) Erken Uyarı

Cevap : E) Erken Uyarı

Açıklama : Finans sektöründe, bir müşterinin kredisini veya borcunu ödeyememe gibi olumsuz bir durumu önceden tahmin etmeye yönelik olarak geliştirilen risk modellemelerine “Erken Uyarı Sistemleri” denir.

10. Aşağıdaki Yapay Zeka modellerinden hangisi nitelik olarak diğerlerinden farklıdır?

A) Başarısız oturum açma örüntülerini tespit etme
B) Sahte kimlik ile giriş yapma girişimini tespit etme
C) Müşterinin olağandışı davranışlarını tespit etme
D) Önümüzdeki dönem içerisinde talep düşüşünü tahmin etme
E) Hesap devralma girişimini tespit etme

Cevap : D) Önümüzdeki dönem içerisinde talep düşüşünü tahmin etme

Açıklama : A, B, C ve E şıklarındaki modeller, mevcut veya geçmiş verilerdeki anormal ve kural dışı durumları (anomali) tespit etmeye yönelik güvenlik ve dolandırıcılık önleme modelleridir. D şıkkı ise geleceğe yönelik bir eğilimi öngörmeye çalışan bir “tahmin” (forecasting) modelidir.

11. Ülkemizdeki finteklerin en fazla faaliyet gösterdiği alan hangisidir?

A) Sigorta
B) Ödeme
C) Bankacılık
D) Yapay Zeka
E) Kredi

Cevap : B) Ödeme

Açıklama : Türkiye’de finansal teknolojiler (fintek) ekosistemi içinde en çok girişim ve yatırım alan, en gelişmiş ve yaygınlaşmış segment “ödeme sistemleri”dir (sanal POS, dijital cüzdanlar, para transferi vb.).

12. “Derin öğrenme veya gözetimsiz öğrenme algoritmalarında girdi olarak milyonlarca veri modele alınır. Makine bunların birbirleri ile olan ilişkilerini kendi geliştirdiği bir algoritma ile ilişkilendirir. Bu ilişkilendirme kimi zaman modeli tasarlayanlar tarafından da anlaşılamayabilir.”
Yukarıda belirtilen sorun aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanal Kutu
B) Kara Delik
C) Kara Kutu
D) Sanal Veri
E) Sanal Algoritma

Cevap : C) Kara Kutu

Açıklama : Özellikle derin öğrenme gibi karmaşık yapay zeka modellerinin, belirli bir girdiye karşılık belirli bir çıktıyı hangi içsel mantıkla ve nasıl ürettiğinin insanlar tarafından tam olarak anlaşılamaması problemine “Kara Kutu” (Black Box) sorunu denir.

13. Aşağıdaki kuşaklardan hangisi internet teknolojisi ile en geç tanışmıştır?

A) X Kuşağı
B) Alfa Kuşağı
C) Z Kuşağı
D) Y Kuşağı
E) Baby Boomers

Cevap : E) Baby Boomers

Açıklama : Baby Boomers (yaklaşık 1946-1964 doğumlular), internetin yaygınlaştığı dönemde yetişkin veya orta yaşlı oldukları için bu teknolojiyle hayatlarının daha ileri bir evresinde tanışmış olan kuşaktır.

14. Aşağıdakilerden hangisi müşteriler ile yazışarak onlara destek veren robotların genel ismidir?

A) Writebot
B) Friendbot
C) Chatbot
D) Supportbot
E) Memobot

Cevap : C) Chatbot

Açıklama : İnternet sitelerinde veya mesajlaşma uygulamalarında kullanıcılarla sohbet ederek onlara bilgi veren, sorularını yanıtlayan veya işlemlerini gerçekleştiren yapay zeka tabanlı yazılım robotlarına genel olarak “Chatbot” denir.

15. “İnternet, birçok bilgisayar sistemini ………….. protokolü vasıtasıyla birbirine bağlayan, dünya çapında yaygın olan ve sürekli büyüyen bir iletişim ağıdır.”
Yukarıda “……” ile boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) DNS
B) HTTP
C) Net
D) TCP/IP
E) HTML

Cevap : D) TCP/IP

Açıklama : TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol), internet üzerindeki bilgisayarların ve ağların birbiriyle iletişim kurmasını sağlayan temel ve standart protokoller bütünüdür.

16. Aşağıdakilerden hangisi müşteri deneyiminin ölçülmesinde diğerlerinden çok daha doğru sonuçlar verecektir?

A) Müşteriye odak grup çalışması yaparak geri bildirimlerini alma
B) Müşteriye dış arama ile nasıl bir deneyim yaşadığını sorma
C) NPS ölçme
D) CSAT skorunu ölçme
E) Müşterinin dijitaldeki ayak izlerini veri olarak alan algoritmalar ile deneyim tahmini yapma

Cevap : E) Müşterinin dijitaldeki ayak izlerini veri olarak alan algoritmalar ile deneyim tahmini yapma

Açıklama : Anketler ve odak grupları müşterinin beyanına dayanırken, müşterinin dijital platformlardaki gerçek davranışlarını (tıklamalar, arama geçmişi, sitede kalma süresi vb.) analiz eden algoritmalar, deneyim hakkında daha objektif ve dolaysız veri sağlar.

17. Verilerin model tarafından incelenerek ayrı kümeler haline getirilmesi işleminde kullanılan yönteme verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gözetimsiz Öğrenme
B) Derin Öğrenme
C) Gözetimli Öğrenme
D) Üretken Öğrenme
E) Pekiştirmeli Öğrenme

Cevap : A) Gözetimsiz Öğrenme

Açıklama : Veri setindeki etiketlenmemiş verileri, kendi içlerindeki benzerliklere göre doğal gruplara veya kümelere ayırma işlemi, “Gözetimsiz Öğrenme” (Unsupervised Learning) olarak bilinen makine öğrenmesi türünün temel bir uygulamasıdır.

18.

Yukarıdaki şekilde ABC ile gösterilen kutucuğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Makine Öğrenmesi
B) Kümeleme Öğrenmesi
C) İstatistiksel Öğrenme
D) Regresyon Öğrenmesi
E) Geniş Yapay Zeka

Cevap : A) Makine Öğrenmesi

Açıklama :

19. Aşağıdakilerden hangisi müşterinin markadan bekledikleri ve ondan aldıkları arasında dengeli bir durum olduğunu ifade eden etkileşim noktasıdır?

A) Eşit Nokta (Equity Point)
B) Memnuniyet Noktası (Pleasure Point)
C) Acı Noktası (Pain Point)
D) Wow Noktası
E) Şikayet Noktası (Complain Point)

Cevap : A) Eşit Nokta (Equity Point)

Açıklama : Müşteri deneyimi haritalarında, müşterinin beklentilerinin marka tarafından ne eksik ne de fazla, tam olarak karşılandığı, yani dengenin sağlandığı noktaya “Eşitlik Noktası” (Equity Point) denir.

20. Aşağıdaki satın alım aşamalarından hangisinde müşteri, ürün ile çevrim içi veya çevrim dışı olarak ilk kez karşılaşmaktadır?

A) ZMOT
B) SMOT
C) Dürtü
D) FMOT
E) TMOT

Cevap : D) FMOT

Açıklama :