Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri Tarihi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Anadolu’da yeni bir dönem başlamış, Türkiye Selçuklu Devleti ile birlikte Saltuklu, Mengücüklü, Dânişmendli ve Artuklu gibi ilk Türkmen beylikleri tarih sahnesine çıkmıştır. Bu dönem, Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecinin temellerinin atıldığı, Bizans ve Haçlılarla yapılan amansız mücadelelerin yanı sıra, Türk beylikleri arasındaki hakimiyet savaşlarının da yaşandığı karmaşık bir süreçtir. Bu makalede, Türkiye Selçuklu Devleti’nin ve çağdaşı beyliklerin tarihi incelenecektir.

Kuruluş ve İlk Mücadeleler (Süleymanşah – I. Mesud)

Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleymanşah, “İznik, Tarsus ve Antakya” gibi stratejik şehirleri fethederek devletin temellerini atmıştır. 1081’de Bizans İmparatoru “I. Aleksios Komnenos” ile imzaladığı Drakon Suyu Antlaşması ile de devletinin varlığını Bizans’a kabul ettirmiştir. I. Haçlı Seferi, genç devleti derinden sarsmıştır. Sultan I. Kılıç Arslan, Haçlıların başkent “İznik’i kuşatması” üzerine doğudaki Malatya kuşatmasını kaldırmak zorunda kalmış ve seferin sonunda başkentini “Konya’ya” taşımıştır. Bu seferde Antakya Haçlı Prinkepsi Bohemund’u esir alan ise I. Kılıç Arslan değil, Dânişmendli beyi Gümüştegin Gazi’dir. Sultan I. Mesud döneminde ise devlet yeniden toparlanmış, Haçlılar ve Ermenilerle mücadele edilmiştir; ancak “Eyyûbîler” henüz kurulmadığı için onlarla bir savaşı olmamıştır.

Anadolu’da Hakimiyet ve Yükseliş (II. Kılıç Arslan – I. Alâeddin Keykubad)

Sultan II. Kılıç Arslan, tahta çıktığında Anadolu’da Dânişmendli beyleri “Yağıbasan, Zünnûn ve Zülkarneyn” ile mücadele ederek Türk birliğini sağlamaya çalışmıştır. 1176’daki Myriokephalon Zaferi’nden sonra ise 1178’de “Malatya’yı ele geçirerek” Dânişmendli beyliğine son vermiştir. Devletin en parlak dönemi ise I. İzzeddin Keykâvus ve I. Alâeddin Keykubad dönemleridir. I. İzzeddin Keykâvus, Ermenilerle yaptığı antlaşma ile “Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yolunun güvenliğini” sağlamıştır. I. Alâeddin Keykubad ise, Eyyûbî hükümdarı “Melik Eşref” gibi güçlü rakiplerle mücadele etmiştir. Keykubad’ın en sadık emirlerinden biri “Mübarizeddin Ertokuş” iken, onu hapisten çıkarıp tahta getiren emir “Seyfeddin Ayaba”dır.

Çöküş: Kösedağ ve Sonrası

Sultan II. Gıyâseddin Keyhüsrev dönemi, devlet için bir buhran çağı olmuştur. Bu dönem, vezir “Sa’deddîn Köpek’in” entrikaları, Baba İshak İsyanı ve 1243’te Moğollara karşı kaybedilen “Kösedağ Savaşı” ile anılır; “Haçlılar” bu dönemin bir sorunu değildir. Sa’deddîn Köpek, Eyyûbîlerden “Sümeysât” Kalesi’ni alarak gücünü artırmıştır. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ölümünden sonra ise oğullarının birlikte hüküm sürdüğü “Müşterek Saltanat Dönemi” başlamıştır. Bu dönemin istikrarını sağlayan en önemli devlet adamı olan “Celâleddin Karatay’ın” 1254’te vefatı, devlette büyük bir otorite boşluğu yaratmıştır.

Çağdaş Anadolu Beylikleri

Türkiye Selçukluları ile birlikte Anadolu’da birçok beylik hüküm sürmüştür. Malazgirt sonrası Erzurum’da kurulan “Saltukoğulları”, en çok kuzey komşuları olan “Gürcüler” ile mücadele etmiştir. Erzincan ve Kemah merkezli “Mengücüklüler” ise Divriği Ulu Camii gibi şaheserler bırakmıştır. “Artukoğulları”, zamanla “Mardin ve Harput” kollarına ayrılmış, Belek Gazi gibi büyük komutanlar yetiştirmiştir. “Dânişmendliler” ise Sivas ve Malatya gibi önemli şehirleri kontrol etmiş, hükümdarları Melik Muhammed döneminde Bizans’ın Anadolu’daki ilerleyişini başarıyla durdurmuştur. Tarihçi “Mükrimin Halil Yinanç”, Dânişmend Gazi’nin kökeni hakkında tartışmalı teoriler ortaya atmıştır. Bitlis ve Erzen merkezli “Dilmaçoğulları” ise bölgedeki bir diğer önemli beyliktir.

Sonuç

Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri, Anadolu’yu Türkleştirerek ve İslamlaştırarak bugünkü Türkiye’nin temellerini atmışlardır. Bu süreçte yaşanan iç mücadeleler sırasında, kuşatmayı kaldırması için karşı tarafa ödenen ve ordunun sefer masraflarını karşılayan tazminata “nalbaha” denmesi gibi ilginç diplomatik gelenekler de ortaya çıkmıştır. Bu devletlerin mirası, kendilerinden sonra kurulacak olan Osmanlı İmparatorluğu için zengin bir siyasi ve kültürel birikim sağlamıştır.

1. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhüsrev dönemini ifade eden kavramlardan biri değildir?

A) Kösedağ Savaşı
B) Moğollar
C) Baba İshak
D) Sa’deddîn Köpek
E) Haçlılar

Cevap : E) Haçlılar

Açıklama : II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in saltanatı (1237-1246), Baba İshak İsyanı, vezir Sa’deddîn Köpek’in entrikaları ve Moğollara karşı alınan Kösedağ yenilgisi gibi olaylarla anılır. Haçlılar ise bu dönemde Anadolu Selçukluları için doğrudan bir tehdit değildi.

2. Aşağıdakilerden hangisi Mengücükoğulları Beyliği’nin kollarından biri değildir?

A) Sivas Kolu
B) Divriği Kolu
C) Hasankeyf Kolu
D) Harput Kolu
E) Kayseri Kolu

Cevap : B) Divriği Kolu

Açıklama :

3. Aşağıdakilerden hangisi Sultan II. Gıyâseddin Keyhüsrev dönemi sonrasında yaşanmıştır?

A) Yassıçimen Savaşı
B) Myriokephalon Savaşı
C) Yükseliş Dönemi
D) Kuruluş Dönemi
E) Müşterek Saltanat Dönemi

Cevap : E) Müşterek Saltanat Dönemi

Açıklama : II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in 1246’da vefatının ardından, Moğolların da etkisiyle, üç küçük yaştaki oğlu II. İzzeddin Keykâvus, IV. Kılıç Arslan ve II. Alâeddin Keykubad’ın birlikte tahta çıkarıldığı “Müşterek Saltanat Dönemi” başlamıştır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Sultan I. Alâeddin Keykubâd’ın hükümdarlık döneminde cezalandırdığı emîrlerden biri değildir?

A) Mübarizeddin Behrâm-şâh
B) Mübarizeddin Ertokuş
C) Bahâeddin Kutluğca
D) Seyfeddin Ayaba
E) Zeyneddin Başara

Cevap : B) Mübarizeddin Ertokuş

Açıklama : Mübarizeddin Ertokuş, Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın en sadık ve en başarılı komutanlarından (emirlerinden) biriydi. Sultan tarafından hiçbir zaman cezalandırılmamış, aksine önemli valiliklere ve komutanlıklara getirilmiştir.

5. Melikü’l-ümerâ ünvanıyla ordunun başına geçen Sa’deddîn Köpek Eyyûbîlerden hangi yeri alarak nüfuzunu arttırmıştır?

A) Gevele
B) Ahlat
C) Sümeysât
D) Raban
E) Halep

Cevap : C) Sümeysât

Açıklama : Sultan II. Gıyâseddin Keyhüsrev döneminde devlette mutlak güç haline gelen Sa’deddîn Köpek, Eyyûbîler üzerine düzenlediği bir seferde Fırat kenarındaki stratejik Sümeysât (Samsat) Kalesi’ni fethederek nüfuzunu ve askeri şöhretini daha da artırmıştır.

6. Moğolların huzuruna gitmek üzere tam yola çıkmış iken II. İzzeddin Keykâvus’un bu yolculuktan vazgeçmesine sebep olan önemli olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Moğol hanının ölümü
B) Şiddetli kış şartları
C) Celâleddin Karatay’ın ölümü
D) Eyyûbîlerin savaş ilan etmesi
E) Küçük kardeşi Alâeddin Keykubâd’ın ölümü

Cevap : C) Celâleddin Karatay’ın ölümü

Açıklama : Müşterek saltanat döneminin en etkili ve dengeleyici devlet adamı olan Atabeg Celâleddin Karatay’ın 1254’te ölümü, devlette büyük bir otorite boşluğu yaratmıştır. Moğol hanının yanına gitmekte olan II. İzzeddin Keykâvus, bu haberi alınca Konya’daki iktidarını kaybetme korkusuyla yolculuktan vazgeçerek geri dönmüştür.

7. Aşağıdakilerden hangisi Dilmaçoğulları beylerinden biri değildir?

A) Arslan Argun
B) Togan Arslan
C) Muhammed Bey
D) Yakut Arslan
E) Devletşah

Cevap : A) Arslan Argun

Açıklama : Togan Arslan, Yakut Arslan, Devletşah ve beyliğin kurucusu olan Mehmed (Muhammed) Bey, Bitlis ve Erzen merkezli Dilmaçoğulları Beyliği’nin hükümdarlarıdır. Arslan Argun ise İlhanlıların Anadolu ve Gürcistan valisi olarak görev yapmış bir Moğol komutanıdır.

8. I. Bizans imparatorundan sebastos ünvanını aldı.
II. İznik’i Büyük Selçuklulara karşı başarıyla savundu.
III. Gemlik’te bir donanma kurmaya çalıştı.
IV. Süleymanşah’ın kızıyla evlendi.
V. Bizans’a karşı savaştı.
Yukarıda verilen Ebu’l-Kasım’ın faaliyetlerinden hangisi yanlıştır?

A) Yalnız V
B) Yalnız II
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) Yalnız IV

Cevap : E) Yalnız IV

Açıklama :

9. Belek Gazi ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kendi hâkimiyet sahasında aşırı kuvvetlenmesinden çekinen Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından öldürüldü.
B) Sultan I. Kılıç Arslan’ın dul kalan eşi Ayşe Hatun ile evlenerek Malatya’yı hâkimiyet alanına kattı.
C) Harput, Palu ve Dersim bölgesinde egemenlik kurdu.
D) Dânişmendli Emîr Gazi ile ittifak kurarak Trabzon Dukası Konstantin’in ve müttefiki Mengücüklü İshak Bey’in ordusunu ağır bir mağlubiyete uğrattı.
E) Haçlı liderlerinden Urfa Kontu Joscelin de Courtenay ile Kudüs Kralı II. Baudouin’i esir alarak Haçlılar’a büyük bir darbe indirdi.

Cevap : A) Kendi hâkimiyet sahasında aşırı kuvvetlenmesinden çekinen Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından öldürüldü.

Açıklama : Artuklu beyi olan Belek Gazi, 1124 yılında Haçlıların elindeki Menbic şehrini kuşatırken kaleden atılan bir okla şehit olmuştur. Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından öldürülmemiştir.

10. Aşağıdaki Türk beyliklerinden hangisi Malazgirt Zaferi’nin hemen sonrasında kurulmuştur?

A) Eretnaoğulları
B) Ramazanoğulları
C) Aydınoğulları
D) Osmanoğulları
E) Saltukoğulları

Cevap : E) Saltukoğulları

Açıklama : 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Sultan Alp Arslan’ın komutanlarından Ebu’l-Kasım Saltuk tarafından Erzurum merkezli olarak kurulan Saltuklu Beyliği, Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliklerinden biridir. Diğer beylikler çok daha sonra kurulmuştur.

11. I. Birinci Haçlı Seferi meydana geldi.
II. Konya başkent oldu.
III. Antakya Haçlı Prinkepsi Bohemund❜u esir aldı.
IV. Emîr Çavlı ile savaştı.
V. Dânişmend Gazi’yi yendi.
Yukarıda maddeler hâlinde verilenlerden hangisi I. Kılıç Arslan döneminde gerçekleşmiş olaylardan biri değildir?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) Yalnız II
D) Yalnız V
E) Yalnız IV

Cevap : B) Yalnız III

Açıklama : Antakya Haçlı Prensliği’nin kurucusu Bohemund’u 1100 yılında esir alan kişi, I. Kılıç Arslan değil, onun rakibi ve müttefiki olan Dânişmendli Beyi Gümüştegin Gazi’dir.

12. Saltuklular aşağıdakilerden hangisiyle daha çok mücadele etmek zorunda kalmıştır?

A) Ermeniler
B) Eyyûbîler
C) Gürcüler
D) Selçuklular
E) Moğollar

Cevap : C) Gürcüler

Açıklama : Erzurum merkezli Saltuklu Beyliği, coğrafi konumu gereği en yoğun ve sürekli mücadelesini kuzey komşuları olan ve sürekli olarak Anadolu’ya doğru genişlemeye çalışan Gürcü Krallığı ile yapmıştır.

13. Dânişmendliler aşağıdakilerden hangisini fethetmemiştir?

A) Malatya
B) Sivas
C) Harput
D) Niksar
E) Bayburt

Cevap : C) Harput

Açıklama : Sivas, Malatya ve Niksar Dânişmendlilerin en önemli merkezlerindendi. Bayburt da bir dönem kontrollerine girdi. Harput (Elazığ) ise Artuklu Beyliği’nin üç ana kolundan birinin merkezi olmuştur.

14. I. Ahmedşah, Kemah’ta bulunan ve Mengücükler döneminin en meşhur eseri Kemah Ulu Camii’ni yaptıran Türk beyidir.
II. Ahmedşah’ın eşi Turan Melek Hatun’dur.
III. Divriği Kalesi’nin de Ahmedşah ve oğlu Melikşah tarafından yeniden inşâ ettirildiği ve zaman zaman da tamir olunduğu bu kaleye ait kitâbelerden anlaşılıyor.
IV. Ahmedşah, 1243/4 (641) yılında öldü ve yerine Melik Salih geçti.
V. Ahmedşah’ın türbesi Divriği Kalesi’ndeki hazîrededir.
Yukarıda Mengücüklü Ahmedşah hakkında verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) I, III ve V
B) I ve III
C) III ve V
D) II, III ve IV
E) I ve II

Cevap : D) II, III ve IV

Açıklama : Sorudaki öncüllerden Ahmedşah’ın eşinin Turan Melek olduğu (II), Divriği Kalesi’ni onarttığı (III) ve 1243’te öldüğü (IV) bilgileri tarihsel olarak tartışmalı da olsa kaynaklarda geçmektedir. En meşhur eseri Divriği Ulu Camii’dir, Kemah değil (I yanlış).

15. I. Antalya şehrini fethetti.
II. İmparator III. Aleksios üzerine bir sefer düzenledi.
III. Ermeniler üzerine sefer düzenledi.
IV. İznik Bizans Hükümdarı Theodoros Laskaris ile savaştı.
V. Kıbrıs kralı ile bir antlaşma yaptı.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi Sultan I. Gıyâseddin Keyhüsrev’in birinci saltanat dönemine aittir?

A) Yalnız III
B) Yalnız IV
C) Yalnız V
D) Yalnız II
E) Yalnız I

Cevap : D) Yalnız II

Açıklama : Sultan I. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ilk saltanat dönemi (1192-1196) daha çok taht mücadeleleriyle geçmiştir. Antalya’nın fethi gibi büyük başarılar ve diğer belirtilen olaylar, onun ikinci saltanat dönemine (1205-1211) aittir. I. döneminde Bizans imparatoru III. Aleksios’a karşı sefer düzenlemiştir.

16. Aşağıdakilerden hangisi Sultan II. Kılıç Arslan’ın oğullarından biri değildir?

A) Kutbüddin Melikşah
B) Fahreddin Behrâmşâh
C) Gıyâseddin Keyhüsrev
D) Rükneddin Süleymanşah
E) Mugîsüddin Tuğrulşah

Cevap : B) Fahreddin Behrâmşâh

Açıklama : Fahreddin Behrâmşâh, II. Kılıç Arslan’ın oğlu değil, Mengücekli Beyliği’nin Erzincan kolunun hükümdarıdır. Diğer şıklardaki isimler ise II. Kılıç Arslan’ın ülkeyi aralarında paylaştırdığı 11 oğlundan bazılarıdır.

17. Sultan I. İzzeddin Keykâvus’un ölümü üzerine Selçuklu devlet adamları onun yerine Melik Alâeddin Keykubâd’ı geçirmeye karar verdiler. Melik Alâeddin Keykubâd bu sırada bir kalede hapsedilmiş olduğundan yeni hükümdarı tutuklu bulunduğu bu kaleden çıkarıp Konya’ya getirme görevi aşağıdakilerden hangisine verilmiştir?

A) Kemâleddin Kâmyâr
B) Sa’deddîn Köpek
C) Mübarizeddin Ertokuş
D) Seyfeddin Ayaba
E) Seyfeddin Bozaba

Cevap : D) Seyfeddin Ayaba

Açıklama : I. İzzeddin Keykâvus vefat edince, Selçuklu emirleri hapiste bulunan kardeşi Alâeddin Keykubad’ı tahta çıkarmaya karar verdiler. Onu tutuklu bulunduğu Minşar Kalesi’nden alıp Konya’ya getirme görevi, devletin en tecrübeli ve saygın emirlerinden olan Seyfeddin Ayaba’ya verilmiştir.

18. Sultan I. Mesud aşağıdakilerden hangisi ile savaşmadı?

A) Kardeşi Melik Arap
B) Haçlılar
C) Ermeniler
D) Selçuklular
E) Kardeşi Sultan Şahinşah (Melikşah)

Cevap : D) Selçuklular

Açıklama : Sultan I. Mesud bir Türkiye Selçuklu sultanıdır. Kardeşleri gibi diğer Selçuklu hanedan üyeleriyle taht mücadelesi için savaşmış olsa da, bir bütün olarak “Selçuklular” ile savaşması mantıksal olarak doğru değildir.

19. I. Komnenosları, Ermenileri, Eyyubîleri ve Artukluları kendine tâbi kılmıştır.
II. İyi bir eğitim almış olup Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler yazmıştır.
III. Yaptığı antlaşmalarla Anadolu’da ticaretin gelişmesini sağlamıştır.
IV. Halkına adaletle muamele etmiş, şehirlerin ve yolların emniyetini sağlamıştır.
V. Sağlam bir iradeye sahip, zeki ve başarılı bir devlet adamıydı.
Yukarıda Sultan I. İzzeddin Keykâvus hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) Yalnız I
D) Yalnız V
E) Yalnız IV

Cevap : A) Yalnız II

Açıklama :

20. Dânişmendli Melik Muhammed dönemi genel olarak değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Onun döneminde Bizans’ın Orta Anadolu içlerine yayılmasına engel olunamadı.
B) Onun döneminde Dânişmendliler üstünlüklerini sürdürdü.
C) Kayseri’yi yeniden imar edip burayı kendine başkent edindi.
D) Kardeşleri ile taht mücadelesi vermesine rağmen bundan başarılı şekilde çıktı.
E) Türkiye Selçukluları ve Bizans ile başarılı şekilde mücadele edip beyliğin gücünü korudu.

Cevap : A) Onun döneminde Bizans’ın Orta Anadolu içlerine yayılmasına engel olunamadı.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Tam tersine, Melik Muhammed Gazi, Dânişmendli Devleti’nin en güçlü hükümdarlarından biridir ve onun döneminde Bizans İmparatoru II. İoannes Komnenos’un Anadolu’daki ilerleyişi başarıyla durdurulmuştur.