Erken Müdahale Programları ve Gelişimsel Destek 2025 Üç Ders Soruları

Giriş

Erken müdahale, gelişimsel geriliği olan veya çalışan çocuklar, göç etmek zorunda kalan çocuklar gibi çeşitli nedenlerle “risk altında bulunan” çocuklara ve ailelerine yönelik planlı destek hizmetleridir. Bu hizmetler, UNESCO’nun Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri gibi küresel amaçlarla da uyumludur; bu hedefler sağlıklı yaşamı teşvik ederken “cinsiyet kalıp yargılarının artırılması” gibi olumsuz durumları ortadan kaldırmayı amaçlar. Bu makalede, erken müdahalenin temel ilkeleri, farklı program modelleri ve özel gruplara yönelik uygulamalar incelenecektir.

Erken Müdahalenin Temel İlkeleri ve Değerlendirme

Erken müdahale süreci, çocuğun ve ailenin ihtiyaçlarının doğru bir şekilde değerlendirilmesiyle başlar. Değerlendirmede, standart testler gibi “formal” araçlar “sayısal veriler” sunarken; gözlem gibi “informal” araçlar daha çok betimsel ve “sözel bilgiler” sağlar. Bu değerlendirme sonucunda, hedefleri ve hizmetleri içeren “Bireyselleştirilmiş Aile Hizmet Planı (BAHP)” oluşturulur ve bu plan en az “6 ayda bir” gözden geçirilir.

Aile Merkezli ve Ev Temelli Programlar

Modern erken müdahale yaklaşımları, aileyi sürecin merkezine alır. “Ev ziyareti” temelli programlar, aileyi kendi doğal ortamında desteklemeyi amaçlar. Bu ziyaretlerin etkili olması için uzman ile aile arasında çift yönlü bir iletişim kurulması ve uzmanın “empatik dinleme” becerisini kullanması gerekir. Bu tür programların Türkiye’deki sistematik kullanımı, Batı ülkelerine göre daha geç başlamıştır.

• Küçük Adımlar Erken Eğitim Programı: Gözleme dayalı bir değerlendirme kullanır ve özel, “yapılandırılmış bir ortama ihtiyaç duymaz”.
• Etkileşim Temelli Erken Çocuklukta Müdahale Programı (ETEÇOM): Türkiye’de uygulama yetkisi “Anadolu Üniversitesi’ne” ait olan bu program, “ebeveynlere” yöneliktir ve özel oyuncaklar yerine evdeki günlük materyallerin kullanımını teşvik eder.
• HIPPY Programı: Ailelere haftalık etkinlik ve hikaye kitapları sunar, ancak standart paketinde formal bir “gelişim envanteri” bulunmaz.
• Uzan ve Oku (Reach Out and Read): Doktorların, sağlık kontrolleri sırasında “bebeklikten itibaren” çocuklara kitap hediye ettiği bir okuryazarlık programıdır.

Merkez ve Okul Temelli Programlar

Erken müdahale, okul ve merkez ortamlarında da uygulanır.

• Head Start Programı: ABD’nin en eski ve en bilinen programıdır. “Erken Head Start” hamile kadınlar ve 0-3 yaş arası çocukları kapsarken, standart Head Start 3-5 yaş grubuna hizmet verir. “Chicago Çocuk-Ebeveyn Merkezi Programı” ise Head Start’tan sonra ABD’de federal olarak finanse edilen ikinci en eski programdır.
• High/Scope Perry Çok Kapsamlı Anaokulu Programı: Jean Piaget’nin teorilerine dayanarak öncelikle çocukların “bilişsel gelişimini” desteklemeyi hedeflemiştir.
• Başarıya Giden İlk Adım Programı: Davranış sorunları riski taşıyan çocukları belirlemek için ilk olarak öğretmenlerin değerlendirmelerinden yararlanılan “tarama modülü” ile başlar.
• Olweus Programı: Okullarda “akran zorbalığını önlemeye” yönelik geliştirilmiş bir müdahale programıdır.

Özel Gruplara Yönelik Uygulamalar

Erken müdahale, belirli risk gruplarına veya özel gereksinimli çocuklara yönelik programlar da içerir. “Fenilketonüri, Galaktozemi ve Rett Sendromu” gibi tek gen bozuklukları, müdahale edilmediği takdirde “zihinsel geriliğe” yol açabilir. “Üstün zekâlı” olarak kabul edilmek için ise standart zekâ testlerinden genellikle en az “120 puan” almak gerekir. Türkiye’de Anadolu Üniversitesi bünyesinde yürütülen “Üstün Yetenekliler Eğitim Programı (ÜYEP)”, 5-8. sınıf arasındaki çocukları kapsamaktadır.

Sonuç

Erken müdahale programları ve gelişimsel destek, risk altındaki çocukların ve ailelerinin yaşamlarında olumlu bir fark yaratmak için kritik öneme sahiptir. AÇEV’in “Anne Destek Programı” gibi sivil toplum kuruluşlarının yürüttüğü programlardan, devlet destekli Head Start gibi ulusal projelere kadar geniş bir yelpazede sunulan bu hizmetler, her çocuğun potansiyeline ulaşması için bir fırsat eşitliği yaratmayı hedefler.

1. Küçük Adımlar Erken Eğitim Programında değerlendirme ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Değerlendirme yapacak kişinin iyi bir gözlemci olması gerekir.
B) Normal gelişim gösteren bir çocuğun yapabileceklerinden yola çıkılarak ayarlanmıştır.
C) Değerlendirme için yapılandırılmış bir ortama ihtiyaç vardır.
D) Programa özgü oluşturulmuş olan Gelişim Beceri Envanteri kullanılarak değerlendirme yapılır.
E) Gözleme dayalı bir değerlendirmedir.

Cevap : C) Değerlendirme için yapılandırılmış bir ortama ihtiyaç vardır.

Açıklama : Küçük Adımlar programı, ebeveynlerin çocuklarını kendi doğal ortamlarında (evde, parkta vb.) gözlemleyerek değerlendirmelerine dayanır. Değerlendirme için özel, yapılandırılmış bir laboratuvar veya klinik ortamına ihtiyaç duyulmaz.

2. Formal ve informal değerlendirme araçlarının karşılaştırılması ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Hem formal hem de informal değerlendirmeler için uzmanlık gerekmektedir.
B) Formal değerlendirmeler daha kısa zamanda tamamlanırken informal değerlendirmeler daha çok zaman alır.
C) İnformal değerlendirmelerde sonuç daha çok sayısal verilerle ifade edilirken formal değerlendirmede daha çok sözel bilgilere ulaşılır.
D) İnformal değerlendirmeler genellikle gözlemler doğrultusunda olurken formal değerlendirmeler standartlaştırılmış ölçeklerle gerçekleştirilir.
E) İnformal değerlendirmeler çocuğun doğal ortamlarında yapılabilirken formal değerlendirmeler daha çok yapılandırılmış bir mekânda gerçekleştirilir.

Cevap : C) İnformal değerlendirmelerde sonuç daha çok sayısal verilerle ifade edilirken formal değerlendirmede daha çok sözel bilgilere ulaşılır.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Tam tersine, formal değerlendirmeler (standart testler) sonucunda genellikle zeka puanı, gelişim yaşı gibi “sayısal veriler” elde edilir. İnformal değerlendirmeler (gözlem, oyun) ise daha çok betimsel ve “sözel bilgilere” ulaşmayı sağlar.

3. I. Ev ziyaretleri tek yönlü bir süreç olarak hazırlanmalıdır.
II. Her ev ziyaretinde kullanılacak materyaller ziyaret eden uzmanlar tarafından getirilir.
III. Ev ziyaretlerinde uzmanlar empatik dinleme yöntemini kullanır.
Yukarıda verilen ifadelerden hangisi ya da hangileri etkin ve sürdürülebilir bir ev ziyareti için söylenebilir?

A) II ve III
B) I ve III
C) I ve II
D) Yalnız III
E) Yalnız II

Cevap : D) Yalnız III

Açıklama : Etkili bir ev ziyareti, uzman ile aile arasında çift yönlü bir iletişim ve işbirliği gerektirir (I yanlış). Sürdürülebilirlik için ailenin kendi materyallerini kullanması teşvik edilir (II yanlış). Uzmanın aileyi anlamak için empatik dinleme yapması ise sürecin temel bir gereğidir (III doğru).

4. Bir zekâ testi olan Porteus Labirentleri Testinde kaç adet labirent vardır?

A) 10
B) 12
C) 9
D) 11
E) 13

Cevap : B) 12

Açıklama : Stanley Porteus tarafından geliştirilen ve özellikle planlama ve öngörü yeteneğini ölçen bu zeka testi, giderek zorlaşan 12 farklı labirentten oluşur.

5. Etkileşim Temelli Erken Çocuklukta Müdahale Programının (ETEÇOM) uygulama ve eğitim yetkisi Türkiye’de hangi kuruma aittir?

A) Milli Eğitim Bakanlığı
B) Anadolu Üniversitesi
C) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
D) Ankara Üniversitesi
E) Türkiye Çocuk Vakfı

Cevap : B) Anadolu Üniversitesi

Açıklama :

6. I. Çalıştırılan Çocuklar
II. Suça İtilen Çocuklar
III. Göç Etmek Zorunda Olan Çocuklar
Yukarıda verilen maddelerdeki çocuklar hangi gruba giren çocuklardır?

A) Avantajlı Grup Çocuklar
B) Özel Yetenekli Çocuklar
C) Kaynaştırma Grubu Çocuklar
D) Risk Altındaki Çocuklar
E) Özel Gereksinimli Çocuklar

Cevap : D) Risk Altındaki Çocuklar

Açıklama : Verilen tüm gruplar, sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyebilecek zorlu yaşam koşullarına maruz kalan ve bu nedenle çeşitli sorunlar yaşama olasılığı yüksek olan “risk altındaki çocuklar” kategorisine girmektedir.

7. Aşağıdaki ülkelerden hangisinde ev ziyaretlerinin çocuğun gelişimi için kullanımı diğerlerine göre daha geç başlamıştır?

A) İrlanda
B) Belçika
C) Fransa
D) Türkiye
E) İspanya

Cevap : D) Türkiye

Açıklama : Ev ziyareti temelli erken müdahale programları birçok Batı ülkesinde uzun bir geçmişe sahipken, Türkiye’de bu tür programların sistematik olarak yaygınlaşması ve ulusal politikalara dahil olması daha yakın bir geçmişe dayanmaktadır.

8. Etkileşim Temelli Erken Çocuklukta Müdahale Programı (ETEÇOM) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Programın temelinde yapılandırmacı kuram ve bağlanma kuramı gibi kuramsal altyapılar bulunmaktadır.
B) Çocuğun gelişimi için ev ortamındaki veya sosyal çevredeki materyaller yeterli görülmektedir.
C) Çocukların sosyal oyun becerilerini geliştirmeyi amaçlar.
D) Programda özel olarak geliştirilmiş oyuncaklar ve eğitsel materyaller kullanılmaktadır.
E) Çocukların yeterlik duygusunu kazanmalarına destek olur.

Cevap : D) Programda özel olarak geliştirilmiş oyuncaklar ve eğitsel materyaller kullanılmaktadır.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. ETEÇOM’un temel felsefesi, ailenin kendi evindeki günlük rutinleri ve doğal materyalleri kullanarak çocuklarının gelişimini desteklemesidir. Programa özgü özel oyuncak veya materyal setleri yoktur.

9. Uzan ve Oku Programı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Temel hedefi çocukların daha hızlı okuma yapmasını sağlamaktır.
B) Kitap okuma etkinliklerine bebeklikten itibaren başlanır.
C) Ücretli ve kâr amacı güden bir erken müdahale programıdır.
D) Çocukların içinden kitap okumaları sağlanır.
E) Çocuklara yaşının üzerinde kitaplar sunulur.

Cevap : B) Kitap okuma etkinliklerine bebeklikten itibaren başlanır.

Açıklama : Amerika kökenli “Reach Out and Read” (Uzan ve Oku) programında, doktorlar çocuk sağlığı izlem ziyaretleri sırasında 6 aylıktan başlayarak çocuklara yaşlarına uygun kitaplar hediye eder ve ailelere erken okuryazarlığın önemi hakkında bilgi verir.

10. Tek gen bozukluklarından olan ve en çok rastlanan rahatsızlıklardan “Fenilketonüri”, “Galactosemi” ve “Rett Sendromu” nun ortak sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal ve iletişimsel problemlere neden olabilir.
B) Zihinsel geriliğe neden olabilir.
C) İleri dönemde okuma güçlüğüne neden olabilir.
D) Boy uzamasında geriliğe neden olabilir.
E) Beslenme problemlerine neden olabilir.

Cevap : B) Zihinsel geriliğe neden olabilir.

Açıklama : Fenilketonüri ve Galaktozemi, erken tanı ve diyetle tedavi edilmediği takdirde, Rett Sendromu ise doğası gereği beyin gelişimini ciddi şekilde etkileyerek ağır zihinsel geriliğe yol açan genetik bozukluklardır.

11. Bir erken müdahale programı olarak uygulanan HIPPY Programı’nın içeriğinde aşağıdakilerden hangisi bulunmamaktadır?

A) Gelişim envanteri
B) Hikâye kitapları
C) Etkinlik kitapları
D) Boya kalemleri
E) Geometrik şekiller

Cevap : A) Gelişim envanteri

Açıklama : HIPPY (Okul Öncesi Çocukların Ebeveynleri için Evde Eğitim Programı), ailelere haftalık olarak etkinlik kitapları, hikaye kitapları ve basit materyaller (geometrik şekiller, boyalar vb.) sunar. Ancak programın standart paketinde, çocukları değerlendirmeye yönelik formal bir “gelişim envanteri” bulunmaz.

12. Türkiye’de uygulanan Üstün Yetenekliler Eğitim Programı (ÜYEP) hangi eğitim düzeyindeki çocukları kapsamaktadır?

A) 1-4. sınıf arasında eğitim gören çocukları
B) Okul öncesi dönem çocukları
C) Üniversitede öğrenim gören gençleri
D) Lisede eğitim gören çocukları
E) 5-8. sınıf arasında eğitim gören çocukları

Cevap : E) 5-8. sınıf arasında eğitim gören çocukları

Açıklama : Anadolu Üniversitesi bünyesinde yürütülen ÜYEP, üstün yetenekli ortaokul öğrencilerinin (5, 6, 7 ve 8. sınıf) potansiyellerini geliştirmeyi amaçlayan bir zenginleştirme programıdır.

13. Aşağıdakilerden hangisi AÇEV tarafından geliştirilmiş olan Anne Çocuk Eğitim programının bir alt programı olan Anne Destek programı konularından biri değildir?

A) Teknoloji
B) Çocuk gelişimi
C) Disiplin yöntemleri
D) Sağlık
E) İletişim

Cevap : A) Teknoloji

Açıklama : Anne Destek Programı (ADP), annelerin çocuk gelişimi, olumlu iletişim ve disiplin yöntemleri, sağlık ve beslenme gibi temel ebeveynlik becerilerini güçlendirmeye odaklanır. “Teknoloji kullanımı” bu programın ana modülleri arasında yer almaz.

14. Başarıya Giden İlk Adım Programı’nın hangi modülünde çocukların seçiminde öğretmenler belirleyici rol oynamaktadır?

A) Tarama modülü
B) Ebeveyn eğitimi
C) Davranış koçluğu
D) Sınıf müdahalesi
E) Eğitim materyalleri

Cevap : A) Tarama modülü

Açıklama : “Başarıya Giden İlk Adım” (First Step to Success) programı, okula yeni başlayan ve davranış sorunları riski taşıyan çocukları hedef alır. Programın ilk adımı, öğretmenlerin sistematik gözlemleri ve değerlendirmeleriyle bu risk grubundaki çocukları belirlediği “tarama modülü”dür.

15. High/Scope Perry Çok Kapsamlı Anaokulu programının ilki (1971) hangi gelişim alanına yönelik olarak hazırlanmıştır?

A) Sosyal gelişim
B) Motor gelişimi
C) Bilişsel gelişim
D) Öz bakım becerisi
E) Dil gelişimi

Cevap : C) Bilişsel gelişim

Açıklama : Jean Piaget’nin teorilerine dayanan High/Scope yaklaşımı, “etkin öğrenme” felsefesiyle çocukların kendi kendilerine plan yapma, uygulama ve değerlendirme süreçlerine katılarak problem çözme ve eleştirel düşünme gibi “bilişsel gelişim” alanlarını desteklemeyi hedefler.

16. Erken Head Start Programı için verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Çocukların hizmet ve kaynaklara ulaşımının eşit seviyede olması gerekmektedir.
B) Hamile kadınlar da düzenlenen eğitimlere katılabilir.
C) Erken Head Start programına 6 yaşına kadar katılabilmektedir.
D) Özel gereksinimli bireyler de dâhil olmak üzere tüm alanlardan katılıma açıktır.
E) Hamile kadınlara gerekli olan hizmet ve eğitiminin sağlanması da çocuk merkezliliğe örnektir.

Cevap : C) Erken Head Start programına 6 yaşına kadar katılabilmektedir.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. “Erken Head Start” programı hamile kadınlar ve 0-3 yaş arası çocukları kapsar. 3-5 yaş arası çocuklara hizmet veren program ise standart “Head Start” programıdır.

17. Uluslararası kabul edilmiş zekâ testlerinden en az kaç puan almış bireyler üstün zekâlı olarak kabul edilmektedir?

A) 110 puan
B) 125 puan
C) 115 puan
D) 105 puan
E) 120 puan

Cevap : E) 120 puan

Açıklama : Zeka testlerinde (ortalama 100, standart sapma 15) “üstün zeka” veya “parlak zeka” için kabul edilen alt sınır genellikle 120 IQ puanıdır. Bu puan, kabaca nüfusun en üst yüzde 10’luk dilimine denk gelir.

18. Tek gen bozukluğu hastalıklarından olan Fenilketonüri, Galactosemi ve Rett Sendromu çocuklarda aşağıdakilerden hangisine sebep olmaktadır?

A) Zihinsel gerilik
B) İşitme kaybı
C) Konuşma kaybı
D) Görme kaybı
E) Motor beceri kaybı

Cevap : A) Zihinsel gerilik

Açıklama : Fenilketonüri ve Galaktozemi, erken tanı ve diyetle tedavi edilmediği takdirde, Rett Sendromu ise doğası gereği beyin gelişimini ciddi şekilde etkileyerek ağır zihinsel geriliğe yol açan genetik bozukluklardır.

19. Head Start Programı’ndan sonra Amerika Birleşik Devletleri’nde resmî olarak finanse edilen ikinci en eski erken çocukluk programı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Syracuse Aile Gelişim Araştırma Programı
B) Hemşire-Aile Ortaklığı Programı
C) Bebek Sağlığı ve Gelişimi Programı
D) Houston Ebeveyn-Çocuk Gelişim Merkezi Projesi
E) Chicago Çocuk-Ebeveyn Merkezi Programı

Cevap : E) Chicago Çocuk-Ebeveyn Merkezi Programı

Açıklama : 1965’te başlayan Head Start programından sonra, 1967’de başlayan Chicago Çocuk-Ebeveyn Merkezi (CPC) programı, ABD’de federal fonlarla desteklenen ikinci en eski ve en uzun soluklu erken çocukluk müdahale programıdır.

20. Bir erken müdahale programında geliştirilmiş ve uygulanan Bireyselleştirilmiş Aile Hizmet Planı (BAHP), normal şartlarda ne kadarlık bir süre periyodunda gözden geçirilmelidir?

A) 10 ay
B) 2 ay
C) 8 ay
D) 4 ay
E) 6 ay

Cevap : E) 6 ay

Açıklama : Bireyselleştirilmiş Aile Hizmet Planı (BAHP), çocuğun ve ailenin değişen ihtiyaçlarına uyum sağlamak amacıyla dinamik bir belgedir ve yasal olarak en az altı ayda bir (veya aile/uzman talep ettiğinde daha sık) gözden geçirilmesi ve güncellenmesi gerekir.