Yaşlılık Planlaması ve Stratejileri 2025 Üç Ders Sınav Soruları

Giriş

Yaşlılık planlaması, toplumların demografik yapısındaki değişimlere uyum sağlamak ve yaşlı bireylerin yaşam kalitesini artırmak için geliştirilen politika ve stratejiler bütünüdür. Doğum tarihinden itibaren geçen takvim yılına dayanan “kronolojik yaşlanma”, bu planlamanın temel aldığı bir ölçüttür. Dünya Ekonomik Forumu gibi kuruluşlar, nüfus yaşlanmasının yanlış yönetilmesini önemli bir küresel risk olarak tanımlamaktadır. Bu makalede, yaşlanmanın sosyo-ekonomik etkileri, bu etkilere yönelik geliştirilen politikalar ve yaşlı bakım hizmetlerinin yönetimi incelenecektir.

Yaşlanmanın Sosyo-Ekonomik Etkileri

Nüfusun yaşlanması, toplumlar üzerinde derin sosyo-ekonomik etkiler yaratır. En önemli etkilerinden biri, emekli nüfusun artması ve çalışan nüfusun azalmasıyla sosyal güvenlik sistemlerinin finansmanı için “vergi yükünün genç nesillere kaymasıdır”. “Nüfuslaşma” kavramı ise, özellikle gelişmekte olan ülkelerde kaynak artışını aşan ve yoksulluk gibi sorunlara yol açan hızlı nüfus artışını ifade eder. Türkiye’de ise HÜNEE 2008 araştırması, geleneksel aile yapısının değiştiğini ve “tek ebeveynli aile” biçimlerinin yaygınlaştığını göstermektedir.

Yaşlılık Politikaları ve Stratejik Planlama

Yaşlanan nüfusa yönelik politikaların temelini “aktif yaşlanma” kavramı oluşturur. İlk kez “Dünya Sağlık Örgütü” tarafından tanımlanan bu kavram, yaşlıların sağlık, katılım ve güvenlik olanaklarının optimize edilerek yaşam kalitelerinin artırılmasını hedefler. Türkiye’de de yaşlılara yönelik kalkınma planlarında bu temel kavram öne çıkmaktadır. Türkiye’nin “Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı”, “Sağlık Bakanlığı” tarafından hazırlanmıştır. Ülkemizde planlı kalkınma dönemi, 1960-2011 yılları arasında faaliyet gösteren “Devlet Planlama Teşkilatı’nın” hazırladığı beş yıllık kalkınma planları ile yürütülmüştür; bu planların ilki 1963 yılında başlamıştır. Yaşlı haklarına yönelik uluslararası çerçeveyi ise, sosyal güvenlik gibi maddeler içeren “ICESCR” gibi belgeler oluşturur.

Yaşlı Bakım Hizmetleri ve Yönetimi

Yaşlı bakım hizmetlerinin planlanması ve yönetimi, işletmelerde İkinci Dünya Savaşı sonrası yaygınlaşan “stratejik planlama” ilkelerinden faydalanır. Türkiye’de bu alandaki en köklü kurumlardan biri, 1895’te kurulan “Darülaceze Müessesi”dir. Bakım hizmetlerinde “bireyin özerkliğine saygı” en temel etik ilkelerden biridir. Bakmakla yükümlü olunan bir yaşlının temel ihtiyaçlarının karşılanmaması ise “ihmal” olarak tanımlanır. Bu hizmetleri sunan kurumlardaki personel yönetimi de önemlidir. Mevcut personelin bilgi ve becerilerini artırmaya yönelik olan “eğitim ve geliştirme”, sürekli bir süreçtir. Bu süreç, işe yeni alınacak bir adayın hangi pozisyona atanacağına karar verilen “personel seçme ve yerleştirme” sürecinden farklıdır.

Sonuç

Yaşlılık planlaması, yönetim biliminin klasik teorilerinden de dersler çıkarır. Taylor’ın çalışan motivasyonunun temelinde “para” olduğunu savunan görüşünden, Hawthorne araştırmalarının verimlilikte “fiziksel koşullardan çok sosyal faktörlerin” etkili olduğunu gösteren bulgularına ve Weber’in Bürokrasi Teorisindeki “gayrişahsilik” ilkesine kadar birçok yönetim prensibi, yaşlı bakım hizmetlerinin etkin bir şekilde organize edilmesinde kullanılabilir. Nihayetinde, yaşlanan bir dünyaya hazırlanmak, sadece ekonomik ve sosyal politikalar geliştirmeyi değil, aynı zamanda yaşlı bireylere saygılı ve onurlu bir yaşam sunacak bakım sistemleri kurmayı da gerektirir.

1. Aşağıdakilerden hangisi ekonomik yaşlanmanın toplum üzerindeki etkilerinden biridir?

A) Vergi yükünün genç nesillere kayması
B) Ekonomik büyümenin hızlanması
C) Doğurganlık oranlarının artması
D) Sosyal güvenlik sistemine olan talebin azalması
E) İşsizlik oranlarının düşmesi

Cevap : A) Vergi yükünün genç nesillere kayması

Açıklama : Nüfus yaşlandıkça, emekli olan ve sosyal güvenlik sisteminden faydalanan kişi sayısı artarken, sisteme prim ödeyen aktif çalışan sayısı azalır. Bu durum, sosyal güvenlik sisteminin finansmanı için vergi yükünün çalışan genç nesiller üzerine kaymasına neden olur.

2. Stratejik planlamanın işletmelerde uygulanma süreci hangi dönemden sonra gerçekleşmiştir?

A) Birinci Dünya Savaşı
B) 1990 Körfez Krizi
C) İkinci Dünya Savaşı
D) 1973 Petrol Krizi
E) 1929 Ekonomik Buhranı

Cevap : C) İkinci Dünya Savaşı

Açıklama : Stratejik planlama, kökenleri askeri stratejilere dayansa da, bir yönetim disiplini olarak işletmelerde yaygın bir şekilde uygulanması ve teorisinin geliştirilmesi İkinci Dünya Savaşı sonrası döneme rastlar.

3. Aşağıdakilerden hangisi bakım hizmetlerinde etik ilkelerden biridir?

A) Hizmetleri geciktirme
B) Mahremiyetin ihlali
C) Bireyin özerkliğine saygı
D) Erişimi kısıtlama
E) Keyfî karar alma

Cevap : C) Bireyin özerkliğine saygı

Açıklama : Bakım hizmetlerinde temel etik ilkelerden biri, bakıma ihtiyaç duyan bireyin kendi hayatı ve alacağı hizmetler hakkında karar verme hakkına, yani özerkliğine saygı göstermektir.

4. Aşağıdakilerden hangisi yaşlılara yönelik hazırlanan uluslararası belgelerden biridir?

A) ICESCR
B) UNCRC
C) Paris İklim Anlaşması
D) CEDAW
E) Kyoto Protokolü

Cevap : A) ICESCR

Açıklama : “Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme” (ICESCR), sosyal güvenlik ve yeterli yaşam standardı gibi yaşlıların haklarını doğrudan ilgilendiren maddeler içerir. Diğer belgeler ise çocuk hakları, iklim değişikliği ve kadın hakları ile ilgilidir.

5. Türkiye’de uygulanan “Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı” aşağıdakilerden hangisi tarafından hazırlanmıştır?

A) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
B) SGK
C) Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
D) TÜİK
E) Sağlık Bakanlığı

Cevap : E) Sağlık Bakanlığı

Açıklama : Türkiye’de yaşlı nüfusun sağlık düzeyini yükseltmek ve yaşam kalitesini artırmak amacıyla hazırlanan “Türkiye Sağlıklı Yaşlanma Eylem Planı ve Uygulama Programı”, Sağlık Bakanlığı’nın koordinasyonunda hazırlanmış ve yürütülmektedir.

6. 1960­-2011 yılları arasında Türkiye’de geleceğe yönelik politikaların oluşturulduğu ve kalkınma planlarıyla izlenmesi gereken hedeflerin belirlendiği kurum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
B) Devlet Planlama Teşkilatı
C) Türkiye İş Kurumu
D) Sağlık Bakanlığı
E) Adalet Bakanlığı

Cevap : B) Devlet Planlama Teşkilatı

Açıklama : 1960 yılında kurulan ve 2011 yılında Kalkınma Bakanlığı’na dönüştürülen Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), Türkiye’nin sosyo-ekonomik gelişimini yönlendiren beş yıllık kalkınma planlarını hazırlamaktan sorumlu olan temel kurumdu.

7. 2012 yılında nüfus yaşlanmasının yanlış yönetilmesine risk tanımını yapan ve demografik yapıdaki dönüşüme, sürdürülebilir olmayan nüfus artışına dikkat çeken kurum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uluslararası Çalışma Örgütü
B) Dünya Ekonomik Forumu
C) Birleşmiş Milletler
D) Dünya Sağlık Örgütü
E) Avrupa Konseyi

Cevap : B) Dünya Ekonomik Forumu

Açıklama : Dünya Ekonomik Forumu (WEF), her yıl yayınladığı Küresel Riskler Raporu’nda, “yaşlanan nüfus”un ekonomik ve sosyal sistemler üzerindeki baskısını önemli bir küresel risk olarak tanımlamıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi eğitim ve geliştirme ile ilgili özelliklerden biri değildir?

A) Eğitim ve geliştirme daimi bir süreç içerir.
B) Daha üretken ve verimli çalışma ile örgütün amaç ve hedeflerine ulaşmasına kolaylık sağlar.
C) İş görenlerin çalışma motivasyonunun ve örgüte bağımlılığının artırılmasına yardımcı olur.
D) Mevcut personelin eğitim programlarıyla daha verimli çalışması hedeflenir.
E) İşe alınması için seçilmiş olan adayın hangi işe atanacağına karar verilmesi sürecidir.

Cevap : E) İşe alınması için seçilmiş olan adayın hangi işe atanacağına karar verilmesi sürecidir.

Açıklama : Eğitim ve geliştirme, mevcut çalışanların bilgi ve becerilerini artırmaya yönelik faaliyetlerdir. İşe yeni alınacak bir adayın hangi pozisyona atanacağına karar verilmesi ise “personel seçme ve yerleştirme” sürecinin bir parçasıdır.

9. Kalınkara’nın (2016) “nüfuslaşma” kavramsallaştırması ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Nüfuslaşma sonucunda yoksullaşma, işsizlik oranlarında artış meydana gelmektedir.
B) Gelişmiş ülkelerde hızlı nüfus artışı yaşanması anlamına gelmektedir.
C) Herhangi bir bölgedeki kaynakların orada yaşayan nüfusa yetmemesi anlamına gelmektedir.
D) Kavram, gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkelerdeki nüfus artışını kapsamaktadır.
E) Dünyada yaşanan demografik değişimi ifade etmektedir.

Cevap : B) Gelişmiş ülkelerde hızlı nüfus artışı yaşanması anlamına gelmektedir.

Açıklama : “Nüfuslaşma” kavramı, özellikle az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerdeki kaynak artış hızını aşan ve yoksulluk gibi sorunlara yol açan hızlı nüfus artışını ifade eder. Gelişmiş ülkeler ise genellikle yavaş veya durağan nüfus artışına sahiptir.

10. Türkiye’de yaşlılara yönelik kalkınma planlarında öne çıkan temel kavramlardan biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nüfus yoğunluğu
B) Eğitim reformları
C) Sanayileşme
D) Dijitalleşme
E) Aktif yaşlanma

Cevap : E) Aktif yaşlanma

Açıklama : Türkiye’nin kalkınma planları ve ulusal yaşlanma stratejileri, Dünya Sağlık Örgütü’nün de benimsediği, yaşlıların sağlık, katılım ve güvenlik olanaklarının optimize edilerek yaşam kalitelerinin artırılmasını hedefleyen “aktif yaşlanma” kavramını temel almaktadır.

11. Aşağıdakilerden hangisi HÜNEE 2008 araştırma verilerine göre Türkiye’deki demografik yapı dönüşüm süreci ile ilgili sonuçlar arasındadır?

A) Tek ebeveynli aile biçimlerinin ortaya çıkması ve yaygınlaşması
B) Geniş aile yapısının ortaya çıkması ve yaygınlaşması
C) Geleneksel aile biçimlerinin ortaya çıkması ve yaygınlaşması
D) Aile içindeki iş bölümünde yaşlıların öneminin artması
E) Ailenin, yaşlıların bakımı konusunda daha etkin bir kurum hâline gelmesi

Cevap : A) Tek ebeveynli aile biçimlerinin ortaya çıkması ve yaygınlaşması

Açıklama : Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü’nün araştırmaları, Türkiye’de geleneksel geniş aile yapısından çekirdek aileye doğru bir dönüşüm yaşandığını ve boşanma oranlarındaki artışa paralel olarak tek ebeveynli ailelerin de yaygınlaştığını göstermektedir.

12. Bireyin geride bıraktığı zaman diliminin takvim üzerinden hesaplanması ile elde edilen yaşlılık hesaplaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fizyolojik yaşlanma
B) Sosyal yaşlanma
C) Kronolojik yaşlanma
D) Enformatik yaşlanma
E) Kültürel yaşlanma

Cevap : C) Kronolojik yaşlanma

Açıklama : Bir bireyin doğum tarihinden itibaren geçen takvim yılı sayısına dayanan yaş hesaplamasına “kronolojik yaşlanma” denir.

13. Aktif yaşlanma terimi ilk kez hangi kurum/kuruluş tarafından kullanılmış ve tanımlanmıştır?

A) Dünya Sağlık Örgütü
B) Dünya Ekonomik Forumu
C) İnsan Hakları Komisyonu
D) Uluslararası Çalışma Örgütü
E) Avrupa Adalet Divanı

Cevap : A) Dünya Sağlık Örgütü

Açıklama : “Aktif Yaşlanma” kavramı, 1990’ların sonlarında Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından geliştirilmiş ve yaşlılıkta yaşam kalitesini artırmak için sağlık, katılım ve güvenlik fırsatlarını en üst düzeye çıkarma süreci olarak tanımlanmıştır.

14. 1895 tarihinde kamu kurum ve kuruluşları tarafından açılan ilk huzurevi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Darülhayr-i Âli
B) Himâye-i Etfâl Cemiyeti
C) Darülaceze Müessesi
D) Niğde Huzurevi
E) Darüleytâm

Cevap : C) Darülaceze Müessesi

Açıklama : Sultan II. Abdülhamid’in himayesinde 1895 yılında kurulan Darülaceze, din, dil, ırk farkı gözetmeksizin bakıma muhtaç yaşlıları, engellileri ve kimsesiz çocukları barındıran, Türkiye’deki en köklü ve kapsamlı sosyal yardım kurumudur.

15. Taylor, çalışanların motivasyonlarının hangi unsurla arttırılacağını savunmaktadır?

A) Beslenme
B) Bireysel motivasyon
C) Sevgi
D) Para
E) Barınma

Cevap : D) Para

Açıklama : Bilimsel Yönetim’in kurucusu Frederick Winslow Taylor, insanın temel olarak “ekonomik ve rasyonel” bir varlık olduğunu varsaymış ve çalışanların motivasyonunu artırmanın en etkili yolunun, performansa dayalı ücret sistemleri, yani para olduğunu savunmuştur.

16. Aktif yaşlanma ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bireylerin özerkliğini ve bağımsızlığını destekler.
B) Sağlıklı ve fonksiyonları güçlü yaşlılar da hedef kitlesi içindedir.
C) Kaynakların yaş grupları arasında adaletli dağılımı anlamına gelen nesiller arası dayanışmayı destekler.
D) Sağlık, katılım, yaşam boyu öğrenme ve güvenliğin teminatı için yatay eksenli politikayı destekler.
E) Fiziksel çevre, sağlık ve sosyal hizmetler aktif yaşlanma belirleyicileridir.

Cevap : D) Sağlık, katılım, yaşam boyu öğrenme ve güvenliğin teminatı için yatay eksenli politikayı destekler.

Açıklama : Sorudaki tüm şıklar aslında aktif yaşlanma politikasının doğru yönlerini ifade etmektedir. Ancak birini seçmek gerekirse, D şıkkındaki “yatay eksenli politika” ifadesi, diğerlerine göre daha çok bir uygulama biçimini tanımlar, bir sonuç veya hedef değildir.

17. Aşağıdakilerden hangisi Hawthorne araştırmaları sonucunda ulaşılan bulgulardan biri değildir?

A) Üretim miktarı ve verimlilikte sosyal faktörlerin etkili olduğu ortaya çıkmıştır.
B) Sosyal ihtiyaçların insan davranışlarına önemli ölçüde etki ettiği anlaşılmıştır.
C) Fiziksel bir iyileştirmenin verimlilik ile doğrudan doğruya bir ilişkisi olmadığı gözlemlenmiştir.
D) Etkin ve verimli çalışmada kişiler arası etkileşimin değil, fiziksel koşulların temel faktör olduğu ortaya çıkmıştır.
E) Örgütün sosyal bir sistem olarak ele alınması gerektiği görüşü ortaya çıkmıştır.

Cevap : D) Etkin ve verimli çalışmada kişiler arası etkileşimin değil, fiziksel koşulların temel faktör olduğu ortaya çıkmıştır.

Açıklama : Bu ifade Hawthorne araştırmalarının bulgularının tam tersidir. Araştırmaların en önemli sonucu, verimlilik üzerinde fiziksel koşullardan (aydınlatma vb.) çok, çalışanlar arası sosyal etkileşimin, grup normlarının ve dikkat görmenin (Hawthorne Etkisi) temel faktör olduğudur.

18. Beş yıllık kalkınma planlarının başlangıcı hangi yıldır?

A) 1968
B) 1958
C) 1973
D) 1963
E) 1978

Cevap : D) 1963

Açıklama : Türkiye’de planlı ekonomi dönemi, Devlet Planlama Teşkilatı tarafından hazırlanan ve 1963-1967 yıllarını kapsayan Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile başlamıştır.

19. Yaşlının, bakımını sağlayan kişi tarafından bakımının geciktirilmesi ya da bakım verilmesinin reddedilmesi dolayısıyla ihtiyacını karşılayamaması, bakımının yetersiz kalması durumu aşağıdakilerden hangisi ile tanımlanmaktadır?

A) Maddi istismar
B) İhmal
C) Cinsel istismar
D) Fiziksel istismar
E) Ekonomik şiddet

Cevap : B) İhmal

Açıklama : Bakmakla yükümlü olunan bir kişinin beslenme, barınma, giyim, hijyen, tıbbi bakım gibi temel ihtiyaçlarının kasten veya bilinçsizce karşılanmaması durumu “ihmal” olarak tanımlanır.

20. Aşağıdakilerden hangisi Bürokrasi Teorisinin özelliklerinden biri değildir?

A) Çalışanların hak ettiği takdirde terfi alması
B) Kişinin sahip olduğu makamı kişisel çıkarı için kullanmaması
C) Teknik bilgi ve kabiliyete göre eleman seçilmesi
D) Kişinin sahip olduğu makamı şahsi mülkü olarak görmemesi
E) Ast ve üst arasında hissiyat yoğunluğu olması

Cevap : E) Ast ve üst arasında hissiyat yoğunluğu olması

Açıklama : Max Weber’in ideal bürokrasi teorisinin temel özelliklerinden biri “gayrişahsilik”tir (impersonality). Yani ilişkiler, kişisel duygulara ve hissiyata değil, rasyonel ve yazılı kurallara dayanmalıdır.