Erken Müdahale Programları ve Gelişimsel Destek 2024-2025 Bütünleme Soruları

Giriş

Erken müdahale, gelişimsel geriliği olan veya çalışan çocuklar, suça itilen çocuklar gibi çeşitli nedenlerle “risk altında bulunan” çocuklara ve ailelerine yönelik planlı destek hizmetleridir. Bu hizmetlerin temelinde, çocuğun sadece sorun yaşadığı alana değil, “tüm gelişim alanlarına” bir bütün olarak bakılmasını gerektiren “bütünlük ilkesi” yatar. Bu makalede, dünyada ve Türkiye’de yaygın olarak kullanılan erken müdahale programları ve bu programların dayandığı temel yaklaşımlar incelenecektir.

Aile ve Ev Merkezli Programlar

Modern erken müdahale yaklaşımları, aileyi sürecin merkezine alır. “Ev ziyareti” temelli programlar, aileyi kendi doğal ortamında destekler. Bu ziyaretlerin etkili olması için uzmanın “empatik dinleme” yapması esastır. Bu tür programların Türkiye’deki sistematik kullanımı, Batı ülkelerine göre daha yenidir.

• Küçük Adımlar Erken Eğitim Programı: Gözleme dayalı bir değerlendirme kullanır ve özel, “yapılandırılmış bir ortama ihtiyaç duymaz”.
• Etkileşim Temelli Erken Çocuklukta Müdahale Programı (ETEÇOM): Türkiye’de uygulama yetkisi “Anadolu Üniversitesi’ne” ait olan bu program, “ebeveynlere” yöneliktir ve özel oyuncaklar yerine evdeki günlük materyallerin kullanımını teşvik eder.
• Hemşire-Aile Ortaklığı Programı: Özellikle risk altındaki, ilk kez anne olacak “anneleri” hedefleyen bir ev ziyareti programıdır.
• Uzan ve Oku (Reach Out and Read): Doktorların, sağlık kontrolleri sırasında “bebeklikten itibaren” çocuklara kitap hediye ettiği bir okuryazarlık programıdır.

Merkez ve Okul Temelli Programlar

Erken müdahale, okul ve merkez ortamlarında da uygulanır.

• Head Start Programı: ABD’nin en bilinen programıdır. “Erken Head Start” hamile kadınlar ve 0-3 yaş arası çocukları kapsar. “Chicago Çocuk-Ebeveyn Merkezi Programı” ise Head Start’tan sonra ABD’de federal olarak finanse edilen ikinci en eski programdır.
• High/Scope Perry Çok Kapsamlı Anaokulu Programı: Piaget’nin teorilerine dayanarak öncelikle çocukların “bilişsel gelişimini” desteklemeyi hedeflemiştir. Bu programın temel değerleri arasında kanıta dayalı uygulamalar ve eşitlik yer alır; “pasifize olmuş öğretmenler” anlayışı bu yaklaşıma tamamen aykırıdır.
• AÇEV Programları: Anne Çocuk Eğitim Programı (AÇEP) “60-72 aylık” çocukları hedeflerken, Anne Destek Programı ise çocuk gelişimi ve disiplin gibi konulara odaklanır; “teknoloji” bu programın ana konularından değildir.

Özel İhtiyaçlara Yönelik Programlar

Bazı programlar, belirli sorun alanlarına veya özel gruplara odaklanır.

• Davranış Sorunları: “OÇİDEP”, otizmli çocuklar için davranışsal bir eğitim programıdır. Norveç kökenli “Olweus Programı” ise “akran zorbalığını önlemeye” yöneliktir. Çocuklara öfke gibi duygularla başa çıkmayı öğreten “Kaplumbağa Tekniği” de bu alandaki önemli bir uygulamadır. Zorbalığa uğrayan çocuklar genellikle kaygılı ve içe kapanıkken, “kavgacı ve saldırgan” olmak zorbalığı yapanların özelliğidir.
• Üstün Zekâlılar: Zekâ testlerinden genellikle en az “120 puan” alan bireyler üstün zekâlı kabul edilir. Türkiye’de Anadolu Üniversitesi bünyesindeki “Üstün Yetenekliler Eğitim Programı (ÜYEP)”, 5-8. sınıf arasındaki çocukları kapsamaktadır.
• Floortime Programı: Özellikle otizmli çocuklarla kullanılan bu program, çocukla yetişkin arasında “çift yönlü” bir iletişim kurmayı hedefler, tek yönlü iletişimi değil.

Teorik Arka Plan ve Genel Konular

Erken müdahale programları, çeşitli gelişim kuramlarına dayanır. Bronfenbrenner’in Ekolojik Sistemler Kuramı’nda, tarihsel olayların gelişim üzerindeki etkisini ifade eden katman “kronosistemdir”. Değerlendirme sürecinde ise, standart testler olan “formal” araçlar genellikle “sayısal veriler” sunarken, gözlem gibi “informal” araçlar daha çok “sözel bilgilere” ulaşmayı sağlar. Tek gen bozukluklarından olan “Fenilketonüri, Galaktozemi ve Rett Sendromu” gibi hastalıklar ise müdahale edilmediği takdirde “zihinsel geriliğe” yol açabilir.

Sonuç

Erken müdahale, risk altındaki çocukların ve ailelerinin yaşamlarında olumlu bir fark yaratmak için kritik öneme sahiptir. UNICEF verilerine göre 5 yaş altı çocuk ölümlerinin yaklaşık yarısının “yetersiz beslenme” gibi önlenebilir nedenlerden kaynaklandığı bir dünyada, bu programların önemi daha da artmaktadır. Yale Çocuk Refahı Araştırma Programı’nın “Bank Street Yaklaşımı’ndan” esinlenmesi gibi örnekler, bu alanın sürekli olarak teorik ve pratik açıdan kendini geliştirdiğini göstermektedir.

1. Etkileşim Temelli Erken Çocuklukta Müdahale Programının (ETEÇOM) uygulama ve eğitim yetkisi Türkiye’de hangi kuruma aittir?

A) Anadolu Üniversitesi
B) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
C) Ankara Üniversitesi
D) Milli Eğitim Bakanlığı
E) Türkiye Çocuk Vakfı

Cevap : A) Anadolu Üniversitesi

Açıklama :

2. Floortime Programında bulunan bir çocuğun günde kaç seans eğitim alması önerilir?

A) 9 seans
B) 7 seans
C) 1 scans
D) 3 scans
E) 5 seans

Cevap : E) 5 seans

Açıklama :

3. Aşağıdakilerden hangisi Otistik Çocuklar İçin Davranışsal Eğitim Programı’nın (OÇİDEP) temel süreçlerinden biri değildir?

A) Uyaran Kontrolü
B) Dışsal Organizasyon
C) Güdüsel İşlemler
D) Ayrımlı Pekiştirme
E) Öğretimsel Uyarlamalar

Cevap : B) Dışsal Organizasyon

Açıklama : OÇİDEP, Uygulamalı Davranış Analizi (UDA) ilkelerine dayanır. Uyaran kontrolü, güdüsel işlemler, ayrımlı pekiştirme ve öğretimsel uyarlamalar UDA’nın temel süreçlerindendir. “Dışsal Organizasyon” ise bu programın temel süreçlerinden biri olarak tanımlanmaz.

4. Dokunma Hakkında Konuşma adlı program ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) İlkokul 3. sınıfa kadar uygulanmaktadır.
B) Belirli derslerin sonunda eve mektuplar gönderilmektedir.
C) Öğretim esnasında ders kartları kullanılmaktadır.
D) Anasınıfı ile ilkokul öğrencileri birlikte eğitim almaktadır.
E) Programda ailelerden de destek alınmaktadır.

Cevap : D) Anasınıfı ile ilkokul öğrencileri birlikte eğitim almaktadır.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. “Dokunma Hakkında Konuşma” gibi kişisel güvenlik programları, çocukların gelişim düzeyleri dikkate alınarak farklı yaş grupları (anasınıfı, ilkokul 1-2. sınıf vb.) için ayrı ayrı tasarlanır ve uygulanır.

5. Bronfenbrenner in Ekolojik Sistemler Kuramına göre zaman içinde değişen sosyo-tarihsel olayların ve sosyal koşulların, çocukların gelişimlerini etkilediğini belirten katman aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mikrosistem
B) Mezosistem
C) Ekzosistem
D) Kronosistem
E) Makrosistem

Cevap : D) Kronosistem

Açıklama : Kronosistem, bireyin yaşamı boyunca meydana gelen önemli yaşam olaylarının (boşanma, taşınma vb.) ve içinde yaşadığı dönemin tarihsel koşullarının (savaş, teknolojik gelişmeler vb.) gelişim üzerindeki etkisini ifade eden zaman boyutudur.

6. Çocukların kendilerini kızgın, sinirli veya üzgün hissettiğinde sakinleşmek için kullanılan bir tekniktir. Bu teknikte bir kukla kullanılır ve kuklanın üzüldüğü ya da kızdığı durumlar örnekler verilir ve çocuklardan bu durumlara çözüm bulması istenir.
Yukarıda bahsedilen ve Alternatif Düşünme Stratejilerini Teşvik Programında da uygulanan tekniğin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Beyin Firtması Tekniği
B) Nefes Tekniği
C) Kukla Tekniği
D) Kaplumbağa Tekniği
E) Güneş Tekniği

Cevap : D) Kaplumbağa Tekniği

Açıklama : Bu tanım, çocuklara öfke gibi güçlü duygularla başa çıkmayı öğretmek için kullanılan “Kaplumbağa Tekniği”ni açıklamaktadır. Bu teknikte çocuk, tıpkı bir kaplumbağa gibi kabuğuna çekilerek sakinleşmeyi öğrenir.

7. Bir zekâ testi olan Porteus Labirentleri Testinde kaç adet labirent vardır?

A) 13
B) 12
C) 11
D) 9
E) 10

Cevap : B) 12

Açıklama : Özellikle planlama ve öngörü gibi yürütücü işlevleri ölçmek için kullanılan Porteus Labirentleri Testi, 3 yaştan yetişkinliğe kadar uygulanan ve giderek zorlaşan 12 labirentten oluşur.

8. I. İleri matematik
II. Sanat
III. Kişilik eğitimi
Türkiye’de uygulanan ve çocuklara sunulan Üstün
Yetenekliler Eğitim Programı’nda (ÜYEP) yukarıdakilerden hangisi veya hangileri yer almaktadır?

A) I ve II
B) Yalnız I
C) I ve III
D) II ve III
E) Yalnız III

Cevap : C) I ve III

Açıklama :

9. Uluslararası kabul edilmiş zekâ testlerinden en az kaç puan almış bireyler üstün zekâlı olarak kabul edilmektedir?

A) 125 puan
B) 105 puan
C) 115 puan
D) 120 puan
E) 110 puan

Cevap : D) 120 puan

Açıklama : Zeka testlerinde ortalama puan 100 olarak kabul edilir. Genellikle 120-129 arası puanlar “üstün zeka”, 130 ve üzeri puanlar ise “dâhi” olarak sınıflandırılır. 120 puan, üstün zekalılık için yaygın olarak kabul edilen bir alt sınırdır.

10. Gelişimsel Tanı ve Değerlendirme sürecinde “Bütünlük İlkesi” aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak açıklanmıştır?

A) Bütünlük ilkesi, çocuğun sadece olumsuz yönlerine odaklanılmamasını kapsar.
B) Bütünlük ilkesi, profesyonel veya yarı profesyonel kişiler tarafından belirli periyotlarla çocuğu değerlendirmeyi kapsar.
C) Bütünlük ilkesi, farklı değerlendirme araçlarından yararlanmayı kapsar.
D) Bütünlük ilkesi, farklı disiplinlerdeki birçok kişinin bir araya gelerek gözlem ve değerlendirme yapmasını kapsar.
E) Bütünlük ilkesi, tüm gelişim alanlarına göre tanılamanın yapılmasını kapsar.

Cevap : E) Bütünlük ilkesi, tüm gelişim alanlarına göre tanılamanın yapılmasını kapsar.

Açıklama : Gelişimsel değerlendirmede bütünlük ilkesi, çocuğun sadece sorun yaşadığı düşünülen alana değil, birbiriyle ilişkili olan tüm gelişim alanlarına (bilişsel, dil, motor, sosyal-duygusal, öz bakım) bir bütün olarak bakılması gerektiğini ifade eder.

11. Anne Çocuk Eğitim Programı hangi yaş grubundaki çocuklara yöneliktir?

A) 74-86 aylık çocuklar
B) 60-72 aylık çocuklar
C) 46-58 aylık çocuklar
D) 24-36 aylık çocuklar
E) 0-12 aylık çocuklar

Cevap : B) 60-72 aylık çocuklar

Açıklama : AÇEV tarafından yürütülen Anne Çocuk Eğitim Programı (AÇEP), ilkokula başlamadan önceki son yılda olan, yani 5-6 yaş aralığındaki (60-72 aylık) çocukları ve annelerini hedeflemektedir.

12. UNICEF’in 2019 yılında yaptığı istatistiklere göre, özellikle 5 yaş altı çocuklarda gözlemlenen ölümlerin yaklaşık olarak yarısı hangi nedenden dolayı gerçekleşmektedir?

A) Yüksekten düşme
B) Fiziksel İstismar
C) Yetersiz beslenme
D) Zehirlenme
E) Boğulma

Cevap : C) Yetersiz beslenme

Açıklama : UNICEF gibi uluslararası kuruluşların verilerine göre, 5 yaş altı çocuk ölümlerinin altında yatan en temel nedenlerden biri, vücudun savunma sistemini zayıflatarak basit hastalıklara karşı bile çocuğu savunmasız bırakan “yetersiz beslenme”dir.

13. Aşağıdakilerden hangisi zorbalığa uğrayan çocukların sahip olduğu genel özelliklerden biri değildir?

A) Kavgacı ve saldırgan davranışları vardır.
B) Okul devamsızlıkları fazladır.
C) Sosyal uyumları zayıftır.
D) Kaygı oranları yüksektir.
E) Depresyon yaşarlar.

Cevap : A) Kavgacı ve saldırgan davranışları vardır.

Açıklama : Kavgacı ve saldırgan olmak, genellikle zorbalığa “uğrayan” (mağdur) çocukların değil, zorbalığı “yapan” çocukların bir özelliğidir. Mağdur çocuklar daha çok içe kapanık, kaygılı ve depresif olma eğilimindedir.

14. Aşağıdakilerden hangisi Floortime Programının amaçlarından birisi değildir?

A) Öz denetim
B) Tek yönlü iletişim
C) İlişkilere dahil olma
D) Duygusal düşünme
E) Duygusal fikirler

Cevap : B) Tek yönlü iletişim

Açıklama : Floortime yaklaşımının temel amacı, çocukla yetişkin arasında karşılıklı, keyifli ve “çift yönlü” bir iletişim döngüsü kurmaktır. “Tek yönlü iletişim” bu programın hedeflerinin tam tersidir.

15. Küçük Adımlar Erken Eğitim Programında değerlendirme ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Değerlendirme için yapılandırılmış bir ortama ihtiyaç vardır.
B) Programa özgü oluşturulmuş olan Gelişim Beceri Envanteri kullanılarak değerlendirme yapılır.
C) Normal gelişim gösteren bir çocuğun yapabileceklerinden yola çıkılarak ayarlanmıştır.
D) Değerlendirme yapacak kişinin iyi bir gözlemci olması gerekir.
E) Gözleme dayalı bir değerlendirmedir.

Cevap : A) Değerlendirme için yapılandırılmış bir ortama ihtiyaç vardır.

Açıklama : Küçük Adımlar programı, ebeveynlerin çocuklarını kendi doğal ortamlarında (evde, parkta vb.) gözlemleyerek değerlendirmelerine dayanır. Değerlendirme için özel, yapılandırılmış bir laboratuvar veya klinik ortamına ihtiyaç duyulmaz.

16. High/Scope Perry Çok Kapsamlı Anaokulu programı ilk olarak oluşturulduğunda (1971) hangi gelişim türü odaklı olarak hazırlanmıştır?

A) Dil Gelişimi
B) Motor Gelişimi
C) Öz Bakım Becerisi
D) Sosyal Gelişim
E) Bilişsel Gelişim

Cevap : E) Bilişsel Gelişim

Açıklama : Jean Piaget’nin teorilerine dayanan High/Scope yaklaşımı, “etkin öğrenme” felsefesiyle çocukların kendi kendilerine plan yapma, uygulama ve değerlendirme süreçlerine katılarak problem çözme ve eleştirel düşünme gibi “bilişsel gelişim” alanlarını desteklemeyi hedefler.

17. Hemşire-Aile Ortaklığı Programı’nın hedef kitlesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Büyükanne ve Büyükbabalar
B) Ergenler
C) Sağlık personelleri
D) Babalar
E) Anneler

Cevap : E) Anneler

Açıklama : Hemşire-Aile Ortaklığı (Nurse-Family Partnership), özellikle düşük gelirli ve risk altındaki, ilk kez anne olacak kadınları hamilelik döneminden başlayarak çocuğun ikinci yaşına kadar destekleyen bir ev ziyareti programıdır.

18. Yale Çocuk Refahı Araştırma Programı hangi eğitim yaklaşımından esinlenmiştir?

A) Reggio Emilia Eğitim Yaklaşımı
B) Çoklu Zeka Eğitim Yaklaşımı
C) Bank Street Eğitim Yaklaşımı
D) Portage Eğitim Yaklaşımı
E) Montessori Eğitim Yaklaşımı

Cevap : C) Bank Street Eğitim Yaklaşımı

Açıklama : Yale Çocuk Refahı Araştırma Programı’nın kurucusu Edward Zigler, Head Start programının da kurucularındandır. Head Start’ın eğitim felsefesi, çocuğun gelişimini bir bütün olarak ele alan ve çevreyle etkileşimini vurgulayan Bank Street Yaklaşımı’ndan önemli ölçüde esinlenmiştir.

19. High/Scope Perry Çok Kapsamlı Anaokulu Projesinin toplam 5 önemli değeri bulunmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu değerlerden birisi değildir?

A) Tüm Çocuklar İçin Eşitlik
B) Yüksek Kaliteli Eğitim
C) Pasifize Olmuş Öğretmenler
D) Topluluklar Sayesinde Güç
E) Kanıta Dayalı Uygulamalar

Cevap : C) Pasifize Olmuş Öğretmenler

Açıklama : High/Scope yaklaşımında öğretmen, “etkin öğrenme” sürecini destekleyen, çocukları gözlemleyen, onlara zengin bir çevre sunan ve etkileşimi kolaylaştıran aktif bir rol üstlenir. “Pasifize olmuş” ifadesi bu role tamamen aykırıdır.

20. Houston Ebeveyn-Çocuk Gelişim Merkezi Projesi ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Proje 12 yaş ve üzerindeki çocuklara ve ailelerine yöneliktir.
B) Proje düşük sosyoekonomik düzeydeki ebeveynlere yöneliktir.
C) Proje, çocukların istenmeyen davranışlarını azaltmayı amaçlamaktadır.
D) Proje çocukların akademik başarısını arttırmayı hedeflenmektedir.
E) Proje Meksikalı Amerikan ailelerin çocuklarına özgü olarak hazırlanmıştır.

Cevap : A) Proje 12 yaş ve üzerindeki çocuklara ve ailelerine yöneliktir.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Houston Ebeveyn-Çocuk Gelişim Merkezi (PCDC) projesi, 1 ila 3 yaş arasındaki küçük çocukları ve onların ebeveynlerini hedef alan bir erken müdahale programıdır.