Özlük İşleri ve Bordrolama 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Özlük işleri, bir işletmede çalışanların işe girişinden ayrılışına kadar olan tüm yasal ve idari süreçlerini yöneten bir disiplindir. Modern İnsan Kaynakları yönetiminin tarihsel çekirdeğini oluşturan bu fonksiyonun temel amacı, “çalışma ilişkilerinin yasalara uygun olarak kurulmasını ve devam ettirilmesini sağlamaktır”. Bu alanda çalışan profesyoneller için meslek standardı ise “Türkiye İnsan Yönetimi Derneği (PERYÖN)” tarafından hazırlanmıştır. Bu makalede, özlük işlerinin temelini oluşturan iş sözleşmesi, çalışma süreleri ve sözleşmenin sona ermesi gibi konular ele alınacaktır.

İş İlişkisinin Kurulması ve Sözleşme Türleri

İş ilişkisi, bir iş sözleşmesi ile başlar. İş Kanunu, farklı ihtiyaçlara yönelik çeşitli sözleşme türleri tanımlar. Bir işin bitiş tarihinin belli olduğu objektif bir nedene dayanmayan, örneğin bir marketteki genel yoğunluk artışı gibi durumlar için “belirli süreli iş sözleşmesi” kurulamaz. “İkale sözleşmesi” ise bir iş sözleşmesi türü değil, mevcut bir sözleşmeyi tarafların anlaşarak sona erdirdiği bir bozma sözleşmesidir. İşe başlayan her çalışan için, iş ilişkisi boyunca oluşan tüm belgelerin saklandığı bir “özlük dosyası” tutulması yasal bir zorunluluktur. Bu dosyada çalışana yapılan “bildirim ve ihtarların” da saklanması gerekirken, her çalışan için bir “referans mektubu” bulundurma zorunluluğu yoktur.

Çalışma Süreleri, Dinlenme ve İzinler

İş Kanunu, çalışma sürelerini ve dinlenme haklarını net bir şekilde düzenlemiştir. Türkiye’de haftalık normal çalışma süresi en fazla “45 saattir”. Günlük çalışma süresi ise en fazla 11 saattir. Ancak “denkleştirme” esası sayesinde, çalışma saatlerinin her gün eşit olarak bölünmesi zorunlu değildir. “Çağrı üzerine çalışma” sözleşmelerinde ise, aksi belirtilmedikçe işçi haftada en az “20 saat” çalıştırılmış sayılır. En yaygın fazla çalışma türü ise “olağan fazla çalışmadır”. Dinlenme süreleri de kanunla güvence altına alınmıştır. Günlük “yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde” en az 60 dakika ara dinlenmesi verilmelidir. Önemli bir nokta ise, “ara dinlenmelerinin çalışma süresinden sayılmamasıdır”. Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken bir yıllık sürenin hesabına ise, işçinin “deneme süreleri de dahil edilir”.

İş Sözleşmesinin Sona Ermesi

İş sözleşmesi sona erdiğinde de özlük işlerinin takip etmesi gereken yasal süreçler vardır. Belirsiz süreli bir sözleşmeyi, kanunda belirtilen bildirim sürelerine uymadan fesheden taraf, diğer tarafa “ihbar tazminatı” ödemekle yükümlüdür. İş ilişkisi bittiğinde, işçinin işverenden tüm alacaklarını aldığını ve başka bir hakkı kalmadığını beyan ettiği belgeye “ibraname” denir. İbranamenin geçerli olabilmesi için yazılı olması şarttır ve yasal şartları taşıdığında delil niteliğindedir.

Sonuç

Özlük işleri, bir işletmenin yasalara uyumunu sağlayan ve idari düzenini koruyan kritik bir fonksiyondur. Bu birimin görevleri, işe alım ve işten çıkış bildirimlerinden, yemek ve servis gibi sosyal işlerin organizasyonuna kadar geniş bir yelpazeyi kapsar; ancak işletmenin “kâr/zarar tablolarını hazırlamak” gibi muhasebe işlemleri bu birimin görevi değildir. Bu nedenle, özlük işleri personelinin İş Kanunu, Sosyal Güvenlik Kanunu ve İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gibi temel mevzuatlara hakim olması zorunludur.

1. İş sözleşmesini süreli fesih yoluyla fesheden; ancak bildirim öneline uymayan tarafın diğer tarafa ödeyeceğe tazminata ne ad verilir?

A) Kötüniyet tazminatı
B) İhbar Tazminatı
C) Maddi Tazminat
D) Sendikal Tazminat
E) Manevi Tazminat

Cevap : B) İhbar Tazminatı

Açıklama : İş Kanunu’na göre, belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden tarafın, kanunda belirtilen bildirim sürelerine (ihbar öneli) uymaması halinde, bu sürelere ilişkin ücret tutarında ödemekle yükümlü olduğu tazminata “ihbar tazminatı” denir.

2. Özlük işleri işlevi, insan kaynakları yönetiminin hangi temel amacının gerçekleştirilmesine en yoğun düzeyde katkı sağlamaktadır?

A) İşyerine çalışanların fiziksel ve ruhsal varlıklarını korumak
B) Çalışma ilişkilerinin yasalara uygun olarak kurulmasını ve devam ettirilmesini sağlamak
C) Çalışanların moral ve motivasyonlarını arttırmak
D) Çalışanların etkinliğini ve verimliliği arttırmak
E) Çalışma yaşamının kalitesini yükseltmek

Cevap : B) Çalışma ilişkilerinin yasalara uygun olarak kurulmasını ve devam ettirilmesini sağlamak

Açıklama : Özlük işlerinin temel fonksiyonu, işe girişten işten ayrılışa kadar olan tüm süreçlerin İş Kanunu, Sosyal Güvenlik Kanunu ve ilgili diğer yasal mevzuatlara uygun olarak yürütülmesini sağlamaktır.

3. I. İbraname delil niteliği olan bir belge değildir.
II. İbraname yazılı olmak zorunda değildir.
III. İşçinin haklarının işverende kalmadığını gösterir nitelikte bir belgedir.
İbraname ile ilgili olarak yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) I ve II
D) Yalnız I
E) II ve III

Cevap : B) Yalnız III

Açıklama : İbraname, işçinin işverenden tüm alacaklarını aldığını ve başka bir hakkının kalmadığını beyan ettiği bir belgedir (III doğru). Ancak Türk Borçlar Kanunu’na göre ibranamenin geçerli olabilmesi için yazılı olması zorunludur (II yanlış) ve yasal şartları taşıdığında delil niteliğindedir (I yanlış).

4. Çalışma süreleriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) İşyerinde tam süreli iş sözleşmesi ile yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranına kadar yapılan çalışma kısmi süreli çalışmadır.
B) Çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir.
C) Günlük çalışma süresi en fazla 11 saattir.
D) Çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.
E) Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile 4 aya kadar artırılabilir.

Cevap : D) Çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.

Açıklama : Bu ifade her zaman doğru değildir. İş Kanunu, “denkleştirme” esasına göre, belirli bir zaman dilimi içinde (genellikle 2 ay) haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşmamak kaydıyla, bazı haftalarda daha fazla, bazı haftalarda daha az çalışılmasına olanak tanır. Bu nedenle saatlerin her zaman eşit bölünmesi zorunlu değildir.

5. Aşağıdaki iş ilişkilerinden hangisi belirli süreli bir iş sözleşmesi ile kurulmuş olamaz?

A) Bir televizyon şirketinin 3 ay sürecek olan bir yarışma programında yaralanan yarışmacılara müdahale etmesi için bir doktoru işe alması
B) Bir market işletmesinin son zamanlarda artan yoğunluk nedeniyle yeni bir kişiyi kasiyer olarak işe alması
C) Bir otomobil firmasının 2 ay sürecek bir fuar için tanıtım elemanı işe alması
D) Bir inşaat firmasının yeni şantiyesi için bir kişiyi gece bekçisi olarak işe alması
E) Bir gıda firmasının kendi sipariş yazılımını yazdırmak üzere bir programcıyı işe alması

Cevap : B) Bir market işletmesinin son zamanlarda artan yoğunluk nedeniyle yeni bir kişiyi kasiyer olarak işe alması

Açıklama : Belirli süreli iş sözleşmesi, işin bitiş tarihinin belli olduğu (proje, sezonluk iş vb.) objektif bir nedene dayanmalıdır. Marketteki yoğunluğun ne zaman biteceği belli olmadığından ve kasiyerlik sürekli bir ihtiyaç olduğundan, bu durum belirsiz süreli bir iş sözleşmesini gerektirir.

6. Ara dinlenmeleri ve izinlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Ara dinlenmeleri bir işyerinde işçilere aynı veya değişik saatlerde kullandırılabilir.
B) Çalışanların dinlenme, izin ve tatil hakları, kaynağını Anayasamızdan almaktadır.
C) Dört saat veya daha kısa süreli işlerde en az on beş dakika ara dinlenmesi verilir.
D) Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılır.
E) Çalışanların dinlenme ve tatil hakları, uluslararası düzeydeki düzenlemelerde de güvence altına alınmıştır.

Cevap : D) Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılır.

Açıklama : İş Kanunu’nun 68. maddesine göre ara dinlenmeleri, çalışma süresinden sayılmaz. İşçi bu süreyi serbestçe kullanabilir ve bu süre için işverenin ücret ödeme yükümlülüğü yoktur.

7. İş sözleşmesinin feshi esnasında işçinin haklarının işverende kalmadığını gösteren belgeye ne ad verilir?

A) İbraname
B) Kıdem Belgesi
C) İş Sözleşmesi Feshi
D) Çalışma Belgesi
E) Bonservis

Cevap : A) İbraname

Açıklama : İş ilişkisi sona erdiğinde, işçinin tüm yasal haklarını (kıdem, ihbar, fazla mesai vb.) aldığını ve işvereni ibra ettiğini (akladığını) gösteren belgeye “ibraname” denir.

8. İşe giriş için çalışandan talep edilen, çalışma ilişkisi boyunca düzenlenen ve çalışana gönderilen tüm belgelerin orijinallerinin saklandığı dosyalara ne ad verilmektedir?

A) İş sözleşmesi dosyası
B) İş başvuru dosyası
C) Özlük dosyası
D) Çalışma dosyası
E) İnsan kaynakları bilgi sistemleri

Cevap : C) Özlük dosyası

Açıklama : İş Kanunu gereğince işverenin her çalışan için düzenlemek ve saklamak zorunda olduğu, çalışanın kimlik bilgilerinden sözleşmesine, sağlık raporlarından aldığı ihtarlara kadar tüm belgeleri içeren dosyaya “özlük dosyası” denir.

9. Yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde en az kaç dakika ara dinlenmesi verilir?

A) 60
B) 75
C) 15
D) 45
E) 30

Cevap : A) 60

Açıklama : İş Kanunu’nun 68. maddesine göre, günlük çalışma süresi yedi buçuk saati aşan işlerde, işçilere en az bir saat (60 dakika) ara dinlenmesi verilmesi zorunludur.

10. Çalışma yaşamında en yaygın ve sık olarak uygulanan fazla çalışma türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fazla sürelerle çalışma
B) İsteğe bağlı fazla çalışma
C) Zorunlu fazla çalışma
D) Olağanüstü fazla çalışma
E) Olağan fazla çalışma

Cevap : E) Olağan fazla çalışma

Açıklama : “Olağan fazla çalışma”, haftalık 45 saatlik yasal çalışma süresini aşan ve ülkenin genelini ilgilendiren bir zorunluluk (savaş, doğal afet vb.) olmaksızın, işin veya üretimin gereği olarak yapılan en yaygın fazla çalışma türüdür.

11. Aşağıdaki departmanlardan hangisinin, ortaya çıktığı süreçte, ilk faaliyetleri özlük işleri faaliyetleri olmuştur?

A) İnsan Kaynakları
B) Pazarlama
C) Halkla İlişkiler
D) Muhasebe
E) Finans

Cevap : A) İnsan Kaynakları

Açıklama : Modern İnsan Kaynakları yönetiminin tarihsel öncüsü olan “Personel Yönetimi” departmanlarının ilk ve temel görevleri, işe alım, ücret bordrolama, yasal kayıtların tutulması gibi özlük işleri faaliyetleriydi.

12. Türkiye’de haftalık normal çalışma süresi en fazla kaç saattir?

A) 40
B) 50
C) 30
D) 35
E) 45

Cevap : E) 45

Açıklama : 4857 sayılı İş Kanunu’na göre, Türkiye’de haftalık normal çalışma süresi en fazla 45 saat olarak belirlenmiştir.

13. Özlük dosyaları ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Özlük dosyasında çalışana yapılan bildirim ve ihtarlara ilişkin tüm belgelerin saklanması gerekmektedir
B) Özlük dosyaları sadece dijital ortamda tutulabilir
C) Özlük dosyasının içinde sadece çalışanın işe giriş evrakları saklanır
D) Özlük dosyaları çalışan işten çıkarken kendisine teslim edilir
E) Özlük dosyasında bulunması gereken tüm belgeler kanunda açık bir şekilde tanımlanmıştır

Cevap : A) Özlük dosyasında çalışana yapılan bildirim ve ihtarlara ilişkin tüm belgelerin saklanması gerekmektedir

Açıklama : Özlük dosyası, iş ilişkisinin devamı boyunca oluşan tüm belgeleri içermelidir. Olası bir hukuki uyuşmazlıkta ispat vesikası olarak kullanılacağı için, çalışana yapılan yazılı bildirim ve ihtarların bir kopyasının da dosyada saklanması gerekir.

14. Çağrı üzerine çalışmaya dayalı bir bir iş sözleşmesiyle çalışan bir işçinin, sözleşmede aksi bir hüküm bulunmadıkça, haftada en az kaç saat çalışacağı kabul edilir?

A) 12
B) 45
C) 24
D) 4
E) 20

Cevap : E) 20

Açıklama : İş Kanunu’nun 14. maddesine göre, çağrı üzerine çalışmaya dayalı iş sözleşmelerinde taraflar bir süre belirlememişse, işçinin hafta tatili ücretine hak kazanabilmesi için haftalık en az 20 saat çalıştırılmış olması gerekir.

15. Aşağıdakilerden hangisi İş Kanunu’nda sayılan iş sözleşmesi türlerinden değildir?

A) Tam ve kısmi süreli iş sözleşmeleri
B) Belirli süreli ve belirsiz süreli iş sözleşmeleri
C) Sürekli ve süreksiz iş sözleşmeleri
D) Deneme süreli iş sözleşmeleri
E) İkale sözleşmesi

Cevap : E) İkale sözleşmesi

Açıklama : Diğer seçenekler İş Kanunu’nda tanımlanan iş sözleşmesi türleridir. “İkale sözleşmesi” ise bir iş sözleşmesi türü değil, mevcut bir iş sözleşmesini tarafların karşılıklı anlaşarak sona erdirdiği bir “bozma sözleşmesi”dir.

16. Hangisi doğrudan özlük işleri işlevinin görevlerinden biri değildir?

A) İşe başlayan çalışanlar ile ilgili işlemlerinin yasal mevzuata ve kurallara uygun olarak yapılması
B) Çalışanlara ilişkin kimlik ve iletişim, eğitim, adli sicil, sağlık ve askerlik gibi kişisel bilgi ve belgelerin tutulduğu çalışan özlük dosyalarının oluşturulması, güncellenmesi, takip edilmesi ve korunması
C) Çalışanlara ilişkin, yemek, servis ve ulaşım, kreş gibi sosyal ve idari işler süreçlerinin organize edilmesi
D) İşletmenin kar/zarar tablolarının hazırlanması
E) İşten çıkan çalışanlar ile ilgili bildirimlerin, ilgili mercilere, zamanında ve gerektiği gibi yapılması

Cevap : D) İşletmenin kar/zarar tablolarının hazırlanması

Açıklama : İşletmenin kâr/zarar tabloları gibi finansal raporlarını hazırlamak, özlük işlerinin değil, muhasebe ve finans departmanının temel görevidir.

17. Çalışanların özlük dosyalarında yer alması gereken belgelerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) 18 yaşından küçük bir çalışanın özlük dosyasında ebeveyninin muvafakatnamesi mutlaka yer almalıdır.
B) İnşaat müdendisi olarak proje çizen bir çalışanın mezuniyet bilgileri ve diploması özlük dosyasında mutlaka yer almalıdır.
C) Engelli bir çalışanın engellilik durumunu ve oranını gösterir sağlık kurulu raporu özlük dosyasında mutlaka yer almalıdır.
D) Her çalışana ilişkin en az bir referans mektubu çalışanın özlük dosyasında mutlaka yer almalıdır.
E) Yabancı uyruklu bir işçinin dosyasında çalışma izin belgesi mutlaka yer almalıdır.

Cevap : D) Her çalışana ilişkin en az bir referans mektubu çalışanın özlük dosyasında mutlaka yer almalıdır.

Açıklama : Diğer belgeler belirli çalışan grupları için yasal bir zorunlulukken, özlük dosyasında referans mektubu bulundurmak gibi bir yasal zorunluluk yoktur. Bu, işe alım sürecinde kullanılan ancak dosyada saklanması mecburi olmayan bir belgedir.

18. Aşağıdakilerden hangisi özlük işleri personelinin bilgi sahibi olması gereken mevzuat arasında yer almaz?

A) 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve yürürlükteki alt mevzuatı
B) 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu ve yürürlükteki alt mevzuatı
C) 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu
D) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve yürürlükteki alt mevzuatı
E) 2872 sayılı Çevre Kanunu ve yürürlükteki alt mevzuatı

Cevap : C) 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu

Açıklama :

19. Özlük işleri personeli ulusal meslek standardını hangi kurum hazırlamıştır?

A) Kariyer.net
B) T. C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
C) Türkiye İnsan Yönetimi Derneği (PERYÖN)
D) İstanbul Üniversitesi
E) Türkiye İş Kurumu (İŞKUR)

Cevap : C) Türkiye İnsan Yönetimi Derneği (PERYÖN)

Açıklama : Türkiye’de “Personel Uzmanı (Seviye 5)” ulusal meslek standardı, Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) ile yapılan işbirliği protokolü çerçevesinde PERYÖN (Türkiye İnsan Yönetimi Derneği) tarafından hazırlanmıştır.

20. Yıllık ücretli izinle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışanların yıllık ücretli izinleri yoktur.
B) Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken süresin hesabında aynı işverenin bir veya birden fazla işyerinde kesintili veya kesintisiz çalışılan süreler toplanır.
C) Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken süresin hesabında deneme süreleri dahil edilmez.
D) İzin günlerine, hafta tatili ve varsa ulusal bayram ve genel tatil günleri ayrıca eklenir.
E) Yıllık ücretli izin sürelerini artırmak mümkündür.

Cevap : C) Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken süresin hesabında deneme süreleri dahil edilmez.

Açıklama : İş Kanunu’nun 55. maddesine göre, yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken en az bir yıllık çalışma süresinin hesabına, iş sözleşmesinin deneme süresi de dahil edilir. Bu nedenle bu ifade yanlıştır.