TUR201U Türk Dili 1 2024-2025 Güz Ara Sınavı -1

Giriş

Dil, “birbirleriyle bağlantılı ses, biçim, söz dizimi, anlam vb. alt sistemlerin oluşturduğu bir bütündür” ve bu yönüyle kurallı bir sistemdir. Bir bireyin yakın çevresinden öğrendiği dil “ana dili” iken, bir dil ailesine kaynaklık eden teorik dile ise “ana dil” denir. Bu makalede, Türk dilinin tarihsel serüveni, ses ve yapı bilgisi ile temel dilbilgisi kavramları incelenecektir.

Türkçenin Tarihsel Serüveni

Türk dilinin tarihi, yazıyla izlenemeyen ve teorik olarak var olduğu düşünülen “Altay Dönemi” gibi dönemlere kadar uzanır. Metinlerle takip edebildiğimiz ilk dönem ise, Köktürk ve Uygur metinlerini içeren “Eski Türkçe Dönemi”dir. Türklerin tarih boyunca kullandıkları ilk düzenli ve Türkçenin ses yapısına son derece uygun olan alfabe ise “Köktürk alfabesidir”. Bu dönemi, Edip Ahmet Yükneki’nin “Atebetü’l-Hakâyık” gibi eserlerin kaleme alındığı “Karahanlı Türkçesi” dönemi takip etmiştir. Etnik sınıflandırmada Türkiye Türkçesi, tarihsel olarak Türk dillerinin “Oğuz Türkçesi” koluna aittir. Yapısal olarak ise Özne-Nesne-Yüklem dizilimine sahip olmasıyla “Japonca” gibi dillerle benzerlik gösterir.

Türkçenin Ses Yapısı (Fonetik)

Türkçe, zengin bir ses yapısına sahiptir ve bu sesler belirli kurallara göre birbirini etkiler. Ünlü harfler çeşitli özelliklerine göre sınıflandırılır; örneğin “sene” sözcüğündeki “e” sesi, “ön, düz ve geniş” bir ünlüdür. Ünsüzler de çıktıkları yere göre sınıflandırılır; “ata” sözcüğündeki “t” sesi bir “diş ünsüzüdür”. “kapı” kelimesindeki “k” ve “p” gibi ünsüzler ise titreşimsiz (sert) ünsüzlerdir. Türkçe’de kelimeler ek alırken çeşitli ses olayları meydana gelir:

• Ünsüz Türemesi: “halletmek” (hal + etmek) veya “reddetmek” (ret + etmek) gibi kelimelerde görülür. Ancak “şiddetli” kelimesinde bir türeme yoktur.
• Ünlü Daralması: Genellikle “-yor” ekinden önce gelen “a, e” geniş ünlülerinin “ı, i, u, ü” dar ünlülerine dönüşmesidir. “anlıyorum” kelimesinin kökü “anla-” fiilidir ve “-yor” ekiyle daralmaya uğramıştır.

Türkçenin Yapı Bilgisi (Morfoloji)

Türkçe, sondan eklemeli bir dildir. Kelime köklerine yapım ekleri getirilerek yeni anlamda kelimeler (gövdeler) türetilir. Örneğin, “gel-” kökünden türeyen “gelişmişlik” kelimesi bir gövdedir. “yaşanmışlıklarımız” gibi bir kelime ise hem birden çok yapım eki hem de birden çok çekim eki almıştır. Bu zengin yapı, “Fincancı katırlarını ürkütmek” gibi deyimlerde de kendini gösterir.

Sözcük Türleri ve Anlam

Cümle içinde kelimeler farklı görevler üstlenir. Örneğin, “iyi” kelimesi “iyi söylüyorsun” cümlesinde zarf iken, “İyiler her zaman kazansın” cümlesinde adlaşmış bir sıfat olarak isim görevinde kullanılmıştır. “Artık havalar, balkonda oturulmayacak kadar serinledi” cümlesindeki “kadar” kelimesi ise bir “edattır”. Belirli bir meslek grubuna özgü olan özel dile veya söz dağarcığına ise “jargon” adı verilir.

Sonuç

Türk dili, tarihsel derinliği, kurallı ses ve yapı bilgisiyle zengin bir iletişim sistemidir. Köktürk alfabesinden günümüz Latin alfabesine uzanan yazı serüveni, dilin zaman içindeki değişimini ve gelişimini gözler önüne serer. Bu yapıyı ve kuralları anlamak, dili doğru ve etkili bir şekilde kullanmanın temelini oluşturur.

1. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinde “ünsüz türemesi” yoktur?

A) Bu sorunu hallettiğine göre yolumuza devam edebiliriz.
B) Babadan kalan mirası reddettikleri için şu an ellerinde hiç bir şey kalmadı.
C) Şiddetli bir baş ağrısıyla dersten sonra eve gitti hemen.
D) Sizin zannettiğiniz kadar zeki olsaydım burada mı olurdum?
E) Arkadaşıyla konuştuktan sonra aralarındaki sorunun sırrını da öğrenmiş oldu.

Cevap : C) Şiddetli bir baş ağrısıyla dersten sonra eve gitti hemen.

Açıklama : “halletmek” (hal + etmek), “reddetmek” (ret + etmek), “zannetmek” (zan + etmek) ve “sırrı” (sır + ı) sözcüklerinde ünsüz türemesi vardır. “Şiddetli” kelimesinin kökü “şiddet” olup herhangi bir ses türemesi yoktur.

2. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinde ünlü daralması vardır?

A) O, bu tür kitaplardan çok hoşlanıyordu.
B) Kahvedeki kavgadan sonra polis, gençleri karakola götürüyordu.
C) Şu sıralar polisiye bir kitap okuyorum.
D) Sabahları erkenden kalkmayı seviyorum.
E) Bu şehri neden bu kadar çok sevdiğinizi şimdi anlıyorum.

Cevap : E) Bu şehri neden bu kadar çok sevdiğinizi şimdi anlıyorum.

Açıklama : Ünlü daralması, “-yor” ekinden önce gelen geniş ünlülerin (a, e) daralmasıdır. “anlıyorum” kelimesinin kökü “anla-” fiilidir. “-yor” eki geldiğinde “anla-yor” değil, “anlıyor” şeklinde “a” ünlüsü “ı” ünlüsüne daralır.

3. Köktürk ve Uygur Türkçesinin olduğu dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Orta Türkçe Dönemi
B) Eski Türkçe Dönemi
C) Karahanlı Dönemi
D) Yeni Türkçe Dönemi
E) Karahanlı Dönemi

Cevap : B) Eski Türkçe Dönemi

Açıklama : Türkçenin tarihi dönemleri içinde Köktürk ve Uygur metinlerinin yazıldığı dönem, Türkçenin yazılı ilk belgelerini içeren “Eski Türkçe Dönemi” olarak adlandırılır.

4. Aşağıdakilerden hangisinde “iyi” sözcüğü isim görevinde kullanılmıştır?

A) Çocuklarının iyi yetişmeleri için elinden geleni yapardı.
B) Ona en iyi sözü Ayşe söyledi.
C) İyi söylüyorsun, hoş söylüyorsun da biraz geç kalmadın mı?
D) İyiler her zaman kazansın isteriz.
E) Söylediklerimi iyi anladın değil mi?

Cevap : D) İyiler her zaman kazansın isteriz.

Açıklama : “İyiler” kelimesi, “iyi insanlar” anlamında kullanılarak adlaşmış bir sıfattır ve bu cümlede isim görevindedir. Diğer şıklarda “iyi” kelimesi zarf (A, C, E) ve sıfat (B) görevinde kullanılmıştır.

5. “Dil konuşma ve dinleme işlevlerini gerçekleştirmek üzere birbirleriyle bağlantılı ses, biçim, söz dizimi, anlam vb. alt sistemlerin oluşturduğu, üzerinde inceleme yapılabilen bir bütündür.” ifadesi bilimsel yönden dilin hangi özelliğini yansıtmaktadır?

A) Diller ilkel dil, gelişmiş dil ayrımına tabiidir.
B) Her dilin üretim yetisi sınırsızdır.
C) Dil, bir sistemdir.
D) Dilde nedensizlik ilkesi esastır.
E) Dilin temeli sestir.

Cevap : C) Dil, bir sistemdir.

Açıklama : Tanımda dilin “birbirleriyle bağlantılı ses, biçim, söz dizimi, anlam vb. alt sistemlerin oluşturduğu bir bütün” olduğunun vurgulanması, dilin kurallı ve kendi içinde tutarlı bir sistem olduğu özelliğini yansıtır.

6. “Fincancı katırlarını ürkütmek” deyiminde aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Sıfat fiil eki
B) Belirtme durumu eki
C) Olumsuzluk eki
D) İsim fiil eki
E) Çoğul eki

Cevap : C) Olumsuzluk eki

Açıklama : Deyimde “-ma, -me” gibi bir olumsuzluk eki bulunmamaktadır. “-an” (fincancı), çoğul eki (katır-lar-ı), belirtme durumu eki (katırlar-ı-nı), isim fiil eki (-mek) bulunur ancak sıfat fiil eki yoktur. Sorunun kendisinde bir hata olabilir, ancak en kesin olmayan şık olumsuzluk ekidir.
Not: Soru kitapçığında cevabı E) diye geçiyor

7. “Artık havalar, balkonda oturulmayacak kadar serinledi.” cümlesinde altı çizili sözcüğün türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) isim
B) edat
C) zamir
D) bağlaç
E) sıfat

Cevap : B) edat

Açıklama : “Kadar” kelimesi, cümlede karşılaştırma, ölçü gibi anlamlar katan bir edattır. Tek başına anlamı olmayan, cümle içinde anlam kazanan bir sözcük türüdür.

8. Söz dizimi bakımından Türkçeyle benzerlik gösteren diller aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru verilmiştir?

A) Japonca ve Latince
B) İngilizce, İspanyolca
C) Portekizce, Rusça
D) Arapça, Fransızca
E) İspanyolca, Malayca

Cevap : A) Japonca ve Latince

Açıklama : Türkçe, sondan eklemeli bir dil olup genellikle Özne-Nesne-Yüklem (SOV) söz dizimine sahiptir. Japonca da aynı şekilde sondan eklemeli ve SOV dizilimine sahip bir dildir, bu nedenle yapısal olarak büyük benzerlik gösterir.

9. “Atebetü’l-Hakâyık” Türkçenin hangi döneminde yazılmıştır?

A) Eski Türkçe
B) Oğuz Türkçesi
C) Karahanlı Türkçesi
D) Osmanlı Türkçesi
E) Kuzey Türkçesi

Cevap : C) Karahanlı Türkçesi

Açıklama : “Atebetü’l-Hakâyık”, Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmış olup, “Kutadgu Bilig” ve “Dîvânu Lügâti’t-Türk” gibi eserlerle birlikte Karahanlı Türkçesi döneminin en önemli eserlerindendir.

10. Türk lehçe ve yazı dillerinin sınıflandırılmasında Türkiye Türkçesi, Güneybatı ya da Batı Türkçesi olarak adlandırılan gruba girer. Bu, yönleri esas alan bir sınıflandırmadır. Etnik sınıflandırmada ise Türkiye Türkçesi, _________ bir koludur.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Gagauz Türkçesinin
B) Çağatay Türkçesinin
C) Azerbaycan Türkçesinin
D) Oğuz Türkçesinin
E) Türkmen Türkçesinin

Cevap : D) Oğuz Türkçesinin

Açıklama : Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesi gibi diller, tarihsel ve etnik olarak Türk dillerinin Oğuz grubuna aittir. Bu nedenle boşluğa “Oğuz Türkçesinin” gelmelidir.

11. Dil türleri bağlamında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İlk Türkçe döneminde aileden ilk ayrılan üye Ana Bulgarcadır.
B) Ana Türkçe döneminde aileden ayrılan ikinci üye Yakut Türkçesidir.
C) Ana dil, ata dil olarak da bilinen ve bir dilin veya dil ailesinin tarihî gelişim sürecinde kuramsal olarak var olduğu düşünülen en eski şeklidir.
D) Bütün Türk yazı dilleri veya lehçeleri kuramsal Ana Türkçe ve İlk Türkçe dönemlerinden gelişmiştir.
E) Ana Türkçe modern Özbekçe dışında bütün Türk dillerinin anasıdır.

Cevap : E) Ana Türkçe modern Özbekçe dışında bütün Türk dillerinin anasıdır.

Açıklama : Ana Türkçe, sadece modern Özbekçe’nin değil, Çuvaşça ve Yakutça gibi dallar hariç tüm modern Türk dillerinin atası olarak kabul edilir. İfade bu haliyle yanlıştır.

12. “_________, insanların doğuştan itibaren yakın çevresinden öğrendiği ve geliştirdiği dildir _________ ise bir dile kaynaklık eden dildir.”
Aşağıdakilerden hangi seçenekte boşluklara gelmesi gereken sözcükler doğru ve bir arada verilmiştir?

A) Ana dili-diyalekt
B) Ölçünlü dil- azınlık dili
C) Argo-jargon
D) Ana dili – ana dil
E) Ana dil-izole dil

Cevap : D) Ana dili – ana dil

Açıklama : İlk boşluğa bir bireyin öğrendiği ilk dil olan “ana dili” gelmelidir. İkinci boşluğa ise bir dil ailesine kaynaklık eden, teorik ve tarihsel ata dil olan “ana dil” gelmelidir. İki kavramın yazılışı aynı olsa da anlamları farklıdır.

13. Aynı meslek veya toplumsal gruptaki insanların, temel kavramları itibarıyla ortak dilden ayrı olarak kullandıkları özel dil veya söz dağarcığına _________ adı verilmektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Argo
B) Jargon
C) Yapay dil
D) Kutsal dil
E) İzole dil

Cevap : B) Jargon

Açıklama : Belirli bir meslek grubuna (doktorlar, hukukçular vb.) veya sosyal gruba özgü olan, o grubun dışındakilerin anlamakta zorlanacağı özel terimler ve ifadeler bütününe “jargon” denir.

14. “Sene” sözcüğündeki ünlülerin özellikleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

A) ön, yuvarlak, geniş
B) art, düz, dar
C) ön, yuvarlak, dar
D) ön, düz, geniş
E) art, yuvarlak, geniş

Cevap : D) ön, düz, geniş

Açıklama : “Sene” kelimesindeki ünlü ses “e”dir. “e” ünlüsü dilin ön kısmında söylendiği için “ön”, dudaklar düz konumdayken söylendiği için “düz” ve ağız açıklığı fazla olduğu için “geniş” bir ünlüdür.

15. “ata” sözcüğündeki ünsüzle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Diş ünsüzlerindendir.
B) Diş-dudak ünsüzlerindendir.
C) Gırtlak ünsüzlerindendir.
D) Ön damak ünsüzlerindendir.
E) Çift dudak ünsüzlerindendir.

Cevap : A) Diş ünsüzlerindendir.

Açıklama : “ata” kelimesindeki “t” ünsüzü, dil ucunun üst ön dişlere temasıyla çıkarıldığı için boğumlanma noktasına göre “diş ünsüzü” olarak sınıflandırılır.

16. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bütün ünsüzler titreşimsiz ünsüzlerdendir?

A) kapı
B) baca
C) dağ
D) mana
E) yazı

Cevap : A) kapı

Açıklama : Titreşimsiz (sert, ötümsüz) ünsüzler şunlardır: p, ç, t, k, f, h, s, ş. “kapı” kelimesindeki “k” ve “p” ünsüzleri bu gruba aittir. Diğer şıklardaki kelimelerde b, c, d, ğ, m, n, y, z gibi titreşimli (yumuşak, ötümlü) ünsüzler bulunmaktadır.

17. Gövdeler, biri bağımsız biçim birim olmak üzere, en az iki biçim birimden oluşan kök biçim birimlerdir. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde buna uygun örnek vardır?

A) Kertenkele
B) Bahçe
C) Gelişmişlik
D) Kelebek
E) Dinazor

Cevap : C) Gelişmişlik

Açıklama : Tanıma göre gövde, köke en az bir yapım eki eklenmesiyle oluşur. “Gelişmişlik” kelimesinin kökü “gel-” fiilidir. “-iş”, “-miş” ve “-lik” yapım eklerini alarak bir gövde haline gelmiştir.

18. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi birden çok yapım ve birden çok çekim eki almıştır?

A) beklemek
B) eleştirmenin
C) gitmişlerse
D) ölümsüzlükler
E) yaşanmışlıklarımız

Cevap : E) yaşanmışlıklarımız

Açıklama : Kelimeyi inceleyelim: yaş-(kök) > yaşa- (yapım eki) > yaşan- (yapım eki) > yaşanmış- (yapım eki) > yaşanmışlık- (yapım eki). Görüldüğü gibi birden çok yapım eki vardır. Sonrasında gelen “-lar” (çoğul) ve “-ımız” (iyelik) ekleri ise çekim ekidir.

19. Aşağıdakilerden hangisi Türkçenin yazıyla izlenemeyen dönemleri için kullanılan ifadelerdendir?

A) Uygur Dönemi
B) Altay Dönemi
C) Karatay Dönemi
D) Harezm Dönemi
E) Eski Türkçe Dönemi

Cevap : B) Altay Dönemi

Açıklama : Altay Dönemi, Türkçenin Moğolca, Tunguzca gibi dillerle birlikte varsayımsal Altay dil ailesini oluşturduğu, yazılı belgelerin olmadığı teorik bir dönemdir. Diğer şıklar, yazılı metinlerle takip edilebilen tarihî dönemlerdir.

20. Bugünkü bilgilerimize göre Türkçenin metinlerle izleyebildiğimiz tarihi boyunca kullandıkları ilk düzenli, kuralları yerleşmiş yazı sistemidir. Bu yazı sistemi, Türkçenin seslerini yazıya geçirebilme özelliği bakımından bugün kullandığımız Latin kökenli alfabe bir yana tarih boyunca kullandığımız bütün alfabelerden daha yeterlidir.
Bu parçada açıklanan alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

A) Köktürk alfabesi
B) Kiril alfabesi
C) Mani alfabesi
D) Uygur alfabesi
E) Soğut alfabesi

Cevap : A) Köktürk alfabesi

Açıklama : Paragrafta bahsedilen, Türklerin kullandığı ilk milli ve düzenli alfabe olma, Türkçenin ses yapısına son derece uygun olma gibi özellikler Köktürk (Orhun) alfabesine aittir.