TUR201U Türk Dili 1 2024-2025 Güz Ara Sınavı -3

Giriş

Türk dili, zengin bir tarihe ve kendine özgü kurallara sahip sistematik bir yapıdır. Fince ve Macarca gibi “bitişken (eklemeli)” diller grubuna giren Türkçe, aynı zamanda söz dizimi bakımından Farsça ve Japonca gibi Özne-Nesne-Yüklem sıralamasına sahiptir. Bu makalede, Türk dilinin tarihsel evrimi, ses ve yapı bilgisi ile dil ve düşünce arasındaki ilişki gibi temel konular incelenecektir.

Türkçenin Tarihsel Evrimi ve Yazı Dilleri

Türkçenin tarihi, yazılı belgelerle takip edebildiğimiz ve Göktürk ile Uygur metinlerini içeren “Eski Türkçe Dönemi” ile başlar. Bu dönemin en önemli mirası, Türklerin kullandığı ilk düzenli ve Türkçenin ses yapısına son derece uygun olan “Köktürk alfabesidir”. Orhun Yazıtları bu alfabe ile yazılmış ve Danimarkalı bilgin V. Thomsen tarafından çözülmüştür. Daha sonra Soğd kökenli olan ve yüzlerce yıl boyunca geniş bir coğrafyada kullanılan “Uygur alfabesi” benimsenmiştir. Tarihsel süreçte, 13. yüzyılda Anadolu’da “Batı Türkçesi” bir edebi dil olarak gelişmeye başlamıştır. Doğu Türkçesinin edebi kolu olan “Çağatay Türkçesi’nin” günümüzdeki devamı ise “Özbekçedir”. Bu dilin en büyük şairi olan Ali Şir Nevayî, “Muhakemetü’l-Lügateyn” gibi eserleriyle Türkçenin üstünlüğünü savunmuştur. 19. yüzyıl sonlarında ise Şemsettin Sami’nin “Kamus-ı Türki” adlı eseri modern sözlükçülüğün temelini atmıştır.

Ses ve Yapı Bilgisi (Fonoloji ve Morfoloji)

Türkçe, zengin bir ses yapısına ve kurallı bir ek sistemine sahiptir.

• Ses Olayları: Dilin canlılığını gösteren ses olayları sıkça görülür. “bekliyor” kelimesindeki “e > i” değişimi “ünlü daralmasına”, “nasıl” (ne+asıl) kelimesi “ünlü birleşmesine”, “kirpik > kiprik” değişimi “göçüşmeye” (metatez), “sütçü” kelimesindeki “d > ç” değişimi ise “ünsüz benzeşmesine” örnektir.
• Kelime Türetme: Türkçede yeni kelimeler genellikle yapım ekleriyle “türetme” yoluyla veya iki kelimenin birleşmesiyle “birleştirme” yoluyla oluşturulur. “baymak” fiilinin “bayılmak” fiilinden türetilmesi gibi durumlar ise “ters türetme” olarak adlandırılır.
• Ekler: “çekingen, akın, saplantı” gibi kelimeler, fiil köklerine gelen yapım ekleriyle isim olmuşlardır. “çıktı” (printout) kelimesi ise fiilden isim yapan bir ekle türetildikten sonra anlamca kalıplaşarak kalıcı bir isim haline gelmiştir.

Cümle Yapısı ve Anlam (Sintaks ve Semantik)

Türkçede cümle yapısı ve anlamı birbiriyle sıkı bir ilişki içindedir. Fiiller, aldıkları çatı ekleriyle farklı anlamlar kazanır. Örneğin, “badem ağaçları da baharda süslendi” cümlesinde, eylemi yapan da eylemden etkilenen de aynı özne olduğu için yüklem “dönüşlü” bir fiildir. Anlam düzeyinde ise, bir kelimenin gerçek anlamının dışında kullanıldığı “mecaz” anlamlar dilin zenginliğini gösterir; “içimde kopan fırtına” ifadesi buna bir örnektir. Bir sözcüğün, aralarındaki bir ilişki nedeniyle başka bir kavram yerine kullanılmasına ise “ad aktarması” (mecaz-ı mürsel) denir; “pek çok ünlü kalem ülkeyi terk etti” cümlesinde “kalem” kelimesinin “yazar” yerine kullanılması gibi.

Dil ve Düşünce

Dillerin doğuşu hakkında çeşitli teoriler bulunmaktadır; yeryüzündeki bütün dillerin tek bir ana dilden geliştiğini ileri süren kuram “tek köken kuramıdır”. Diller yapılarına göre de sınıflandırılır. Ek almayan ve anlamın sözcük sırasıyla belirtildiği “Çince” gibi dillere “yalınlayan diller” denir. Bir dilin, konuşanlarının dünya algısını şekillendirdiği görüşü ise “Sapir-Whorf Varsayımı” olarak bilinir.

Sonuç

Türk dili, Kafkas dillerinden olan “Çeçence” veya Ural dillerinden olan Samoyed dillerinden farklı olarak, Altay dil ailesi içinde değerlendirilen, tarihsel derinliği ve sistematik yapısıyla zengin bir dildir. “görünmez el” gibi sıfat-fiillerden “gidince” gibi zarf-fiillere kadar zengin eylemsi yapıları, dilin ifade gücünü artırır. Bu dili doğru anlamak ve kullanmak, onun tarihsel, sesbilgisel ve yapısal özelliklerini bilmekle mümkündür.

41.

I. Türklerin kullandıkları ilk düzenli, kuralları yerleşmiş yazı sistemidir.
II. Bu alfabe yabancılarca Runik alfabe olarak da adlandırılmıştır.
III. Orhun yazıtları bu alfabe ile taşa yazılmıştır.
IV. Bu alfabeyi okumayı başaran ilk bilgin V. Thomsen’dir.
Yukarıda özellikleri verilen yazıtların yazımında kullanılan alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

A) Köktürk alfabesi
B) Uygur alfabesi
C) Mani alfabesi
D) Soğut alfabesi
E) Brahmi alfabesi

Cevap : A) Köktürk alfabesi

Açıklama : Sayılan tüm özellikler (ilk düzenli alfabe, Runik olarak adlandırılması, Orhun Yazıtları’nda kullanılması, Thomsen tarafından çözülmesi) Köktürk alfabesine aittir.

42. Aşağıdakilerden hangisinde eylemden ad yapma eki alan sözcükler birlikte ve doğru verilmiştir?

A) yolsuz, cızırtı, toptan
B) çekingen, akın, saplantı
C) azımsa, yüksün, kısal
D) ilçe, odun, yüzey
E) boyat, inandır, yazış

Cevap : B) çekingen, akın, saplantı

Açıklama : Bu şıktaki kelimelerin kökleri fiildir: “çekin-mek”, “ak-mak”, “sapla-mak”. Aldıkları “-gen”, “-ın”, “-tı” ekleriyle fiilden isme dönüşmüşlerdir.

43. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü daralması vardır?

A) alkış
B) bekliyor
C) konuşulan
D) sarılış
E) görmeyecek

Cevap : B) bekliyor

Açıklama : “bekliyor” kelimesinin kökü “bekle-” fiilidir. Şimdiki zaman eki “-yor” geldiğinde “bekle-yor” değil, “bekliyor” olur ve sondaki geniş “e” ünlüsü dar “i” ünlüsüne dönüşür.

44. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü birleşmesine örnek sözcük vardır?

A) ıssız
B) pabuç
C) limon
D) nasıl
E) hevenk

Cevap : D) nasıl

Açıklama : Ünlü birleşmesi (aşınma), iki kelime birleşirken bir ünlünün düşmesidir. “nasıl” kelimesi “ne + asıl” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş ve “e” ünlüsü düşmüştür.

45. “kirpik > kiprik” örneğinde görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

A) ötümlüleşme
B) ötümsüzleşme
C) göçüşme
D) süreklileşme
E) süreksizleşme

Cevap : C) göçüşme

Açıklama : Göçüşme (metatez), bir kelime içindeki iki sesin yer değiştirmesidir. “kirpik” kelimesindeki “r” ve “p” seslerinin yer değiştirerek “kiprik” halini alması bu duruma örnektir.

46. Dillerin doğuşu ile ilgili kuramları, yeryüzündeki bütün dillerin tek ana dilden geliştiğini ileri süren kuram _________ olarak adlandırılır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Etkileşim kuramı
B) Güneş dil kuramı
C) Ding dong kuramı
D) Tek köken kuramı
E) Ünlem kuramı

Cevap : D) Tek köken kuramı

Açıklama : Tüm dünya dillerinin tek bir ortak atadan (Proto-World) türediğini savunan teori, “tek köken kuramı” (monogenesis) olarak bilinir.

47. Aşağıdakilerden hangisi Kafkas dilleri içinde yer alır?

A) Boşnakça
B) Çekçe
C) Lehçe
D) Çeçence
E) Slovakça

Cevap : D) Çeçence

Açıklama : Boşnakça, Çekçe, Lehçe ve Slovakça Slav dilleri grubuna aittir. Çeçence ise Abhazca ve Gürcüce gibi dillerle birlikte Kafkas dilleri ailesi içinde yer alır.

48. Aşağıdakilerin hangisinde bitişken (eklemeli) diller birlikte ve doğru verilmiştir?

A) Yunanca, Latince, İngilizce
B) Çince, Tibetçe ve Vietnamca
C) Rusça, Arapça, Çince
D) Rusça, Ukraince, Arapça
E) Fince, Macarca, Japonca

Cevap : E) Fince, Macarca, Japonca

Açıklama : Bitişken (eklemeli) diller, kelime köklerine yapım ve çekim ekleri getirilerek yeni kelimeler veya anlamlar türeten dillerdir. Türkçe’nin de dahil olduğu bu gruba Fince, Macarca ve Japonca örnek olarak verilebilir.

49. I. MS 5.-10. yüzyıllarda varlığını sürdürmüştür.
II. Uygur dönemi bu dönem içinde yer alır.
III. Türkçenin bilinen ilk ve hacimli yazılı belgeleri bu döneme aittir.
IV. Göç Destanı, bu döneme ait en bilinen eserlerdendir.
Yukarıda özellikleri verilen Türkçenin tarihi dönemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çağatay Türkçesi Dönemi
B) Kuzey Türkçesi Dönemi
C) Eski Türkçe Dönemi
D) Yeni Türkçe Dönemi
E) Orta Türkçe Dönemi

Cevap : C) Eski Türkçe Dönemi

Açıklama : Verilen özellikler (5-10. yy, Uygur dönemi, ilk yazılı belgeler) Türkçenin tarihi gelişimindeki Eski Türkçe Dönemi’ni tanımlamaktadır.

50. Yalınlayan dillerde çekim yoktur. Sözcüğün biçimi değişmez veya sözcüğe herhangi bir gramatikal birim eklenmez. Dil bilgisel işlevler sözcük sırasıyla ve işlev sözcükleriyle gösterilir.
Aşağıdakilerden hangisi yukarıda açıklanan dil grubuna örnektir?

A) Türkçe
B) Rusça
C) Çince
D) Arapça
E) Japonca

Cevap : C) Çince

Açıklama : Tanımlanan yapı, tek heceli ve ek almayan diller olan “yalınlayan (ayrımlı) diller” grubuna aittir. Bu grubun en tipik örneği Çince’dir.

51. Dil bilimde _________ olarak anılan varsayıma göre, kişinin konuştuğu dil ile o kişinin dünyayı nasıl algıladığı ve nasıl davrandığı arasında sistemli bir ilişki vardır. İnsan bir bakıma, dünyayı ana dilinin belirlediği, izin verdiği biçimde ve ölçüde algılar. Örneğin, ‘yumurta’ sözcüğü Türkçede yumurtanın yumru şekliyle, Farsçada tavuğun üreme ve üretme nesnesi olmasıyla, Arapçada ise rengi itibarıyla adlandırılmıştır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Güneş dil kuramı varsayımı
B) Sapir-Whorf Varsayımı
C) Etkileşim kuramı varsayımı
D) Ding-dong kuramı
E) Ünlem kuramı varsayımı

Cevap : B) Sapir-Whorf Varsayımı

Açıklama : Paragrafta açıklanan, dilin düşünce yapısını ve dünya algısını şekillendirdiği görüşü, dilbilimde “Sapir-Whorf Hipotezi” veya “Dilsel Görelilik” olarak bilinir.

52. Türkçe kökenli sözlerde ünsüz uyumu vardır: Ötümsüz ünsüzlerle biten sözcüklere, ötümlü ünsüzlerle başlayan ek geldiğinde, ekin ünsüzü, ötümsüz karşılığı varsa, ötümsüzleşir.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde bu duruma örnek vardır?

A) Her hafta mahalledeki sütçüden süt alıp yoğurt yapardı.
B) Zihnimde ne çok acı anı vardı yatılı okul yıllarımdan.
C) Umutsuzluk onun peşini hiç bırakmayacak mı?
D) Kendisine verilen süreyi iyi kullanmalıydı.
E) Bütün gün telefonun başında senden haber bekledi.

Cevap : A) Her hafta mahalledeki sütçüden süt alıp yoğurt yapardı.

Açıklama : Tanımlanan ses olayı ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi)’dir. “süt” kelimesi sert ünsüz olan “t” ile biter. Normalde “-ci” olan yapım eki, bu sert ünsüzün etkisiyle sertleşerek “-çü” haline gelir (“süt-çü”).

53. Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında
Yürüyorum, ardıma bakmadan yürüyorum
Yolumun karanlığa saplanan noktasında
Sanki beni bekleyen bir hayal görüyorum
Bu dizelerde aşağıdaki ses olaylarından hangileri vardır?

A) Ünlü Daralması – Ünsüz Benzeşmesi
B) Ünlü Düşmesi – Göçüşme
C) Ünsüz benzeşmesi-Ötümlüleşme
D) Ünsüz Türemesi – Ünlü Düşmesi
E) Ünlü Düşmesi – Ötümsüzleşme

Cevap : C) Ünsüz benzeşmesi-Ötümlüleşme

Açıklama :

54. Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili eylemsi diğerlerinden farklı türde bir eylemsidir?

A) Daha görülecek yerler var, dedi.
B) Unutulan eşyalar için bir kayıp bürosu olmalı.
C) Yemeğin üzerine sinmiş kokusu geldi burnuma.
D) Sen gidince buralardan hiç bir şeyin tadı kalmadı.
E) Sanki görünmez bir el onu kötülüklerden koruyordu.

Cevap : D) Sen gidince buralardan hiç bir şeyin tadı kalmadı.

Açıklama : A, B, C ve E şıklarındaki altı çizili kelimeler sıfat-fiil (ortaç) eklerini (-ecek, -an, -miş, -mez) almıştır. D şıkkındaki “gidince” kelimesi ise zarf-fiil (ulaç) eki (-ince) almıştır.

55. Çekim ekleri hatta cümleler kimi zaman kendi işlevlerinin ve görevlerinin dışında, yeni anlamlar kazanabilir; buna kalıplaşma adı verilir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili sözcük bu tanıma örnektir?

A) Sınav çıktılarını alması gerektiğini arkadaşına söyler misin?
B) Yarın ben de seninle birlikte okula geleceğim.
C) Pazardan bana da iki kilo elma alıver.
D) Kardeşimin arkadaşı bu yıl ODTÜ’den mezun olacakmış.
E) Her koşulda çalışmasını sürdürebiliyordu.

Cevap : A) Sınav çıktılarını alması gerektiğini arkadaşına söyler misin?

Açıklama : “çıktı” kelimesi, “çık-mak” fiiline “-tı” ekinin gelmesiyle oluşmuş ancak zamanla kalıplaşarak bir nesnenin (yazıcıdan alınan belge) adı haline gelmiştir. Artık fiilimsi özelliğini yitirip kalıcı bir isim olmuştur.

56. “bayılmak fiilinden baymak; ayılmak fiilinden aymak” sözcüklerinin yapımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ters türetme
B) Derleme
C) Genelleşme
D) Kasıtlı yaratma
E) Kopyalama

Cevap : A) Ters türetme

Açıklama : Ters türetme (back-formation), bir kelimenin sonundaki ekin yapım eki olduğu yanılgısıyla atılarak yeni bir kök kelime üretilmesidir. “bay-ıl-mak” kelimesindeki “-ıl” ekinin atılarak “baymak” fiilinin türetilmesi bu duruma örnektir.

57. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi mecaz anlamda kullanılmıştır?

A) Bahçedeki gül fidanı bu yıl boyumuzu aştı.
B) Yaprak, akan dereye karışıp gözden kayboldu.
C) Heyecandan kalbim atıyor, ellerim titriyordu.
D) Yüzü dünyada gördüğüm en güzel yüz gibiydi benim için.
E) İçimde kopan fırtınadan onun hiç haberi olmadı.

Cevap : E) İçimde kopan fırtınadan onun hiç haberi olmadı.

Açıklama : “fırtına” kelimesi, gerçek anlamı olan doğa olayı yerine, kişinin yaşadığı yoğun ve çalkantılı duyguları ifade etmek için kullanılmıştır. Bu, kelimenin mecaz anlamda kullanılmasıdır.

58. Aşağıdakilerden hangisi Eski Türkçe Dönemine aittir?

A) Harezm dönemi
B) Karahanlı dönemi
C) Çağatay dönemi
D) Memluk dönemi
E) Uygur dönemi

Cevap : E) Uygur dönemi

Açıklama : Eski Türkçe Dönemi, kendi içinde Köktürk ve Uygur dönemleri olmak üzere ikiye ayrılır. Diğer şıklar ise Orta Türkçe ve Yeni Türkçe dönemlerine aittir.

59. Aşağıdaki eser yazar eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hâcip
B) Dîvânü Lügâti’t-Türk – Kâşgarlı Mahmut
C) Atebetü’l-Hakâyık – Edip Ahmet Yüknekî
D) Dîvân-ı Hikmet – Ahmet Yesevi
E) Mukaddimetü’l-Edeb – Ali Şir Nevây

Cevap : E) Mukaddimetü’l-Edeb – Ali Şir Nevây

Açıklama : “Mukaddimetü’l-Edeb”, Ali Şir Nevayî tarafından değil, Harezm sahası Türk alimi Zemahşerî tarafından yazılmıştır.

60. Tarihte Oğuz Türklerinin kurduğu önemli devletlerden biri olan Büyük Selçuklu Devletinin Anadolu’yu fethetmesi, bu bölgeye büyük çoğunluğunu Oğuzların oluşturduğu Türk kitlelerinin göç edip yerleşmesine yol açtı. Türk asıllı olmayan başka pek çok Müslüman halk da Türklerin arkasından yüzyıllar boyu gelip bu coğrafyaya yerleşti. On üçüncü yüzyılda Cengiz Han’ın önünden kaçan Türklerin de Anadolu’ya gelip yerleşmesiyle bölge büyük ölçüde Türkleşmiş oldu ve aynı yüzyılda burada _________ bir edebî dil olarak kullanılmaya başlandı.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Karahanlı Türkçesi
B) Kuzey Türkçesi
C) Çağatay Türkçesi
D) Batı Türkçesi
E) Doğu Türkçesi

Cevap : B) Kuzey Türkçesi

Açıklama :