TAR201U Atatürk İlkeleri Ve İnkılap Tarihi -1 2024-2025 Güz Ara Sınavı-3

Giriş

Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. ve 20. yüzyılları, hayatta kalma mücadelesi verdiği, köklü reformlara giriştiği ve nihayetinde bir cihan imparatorluğundan modern bir ulus-devlete dönüştüğü sancılı bir süreçtir. Bu dönem, I. Dünya Savaşı’nın yıkımıyla son bulmuş ve Türk milletinin bağımsızlık için verdiği Milli Mücadele’ye zemin hazırlamıştır. Bu makalede, imparatorluğun son döneminden başlayarak Kurtuluş Savaşı’nın zaferine uzanan bu kritik tarihsel süreç incelenecektir.

Osmanlı’da Reform ve Çöküş

19. yüzyılda Osmanlı yöneticileri, devletin kötü gidişatına çareler aradılar. Sultan III. Selim döneminde Avrupa’da daimi elçilikler açılmış ve Nizam-ı Cedid ordusu kurulmuştur; ancak ilk nüfus sayımı onun döneminde değil, II. Mahmut döneminde yapılmıştır. 1839 tarihli “Tanzimat Fermanı”, tüm tebaanın can, mal ve namus güvenliğini sağlarken, vergilerin herkesin gücü oranında alınmasını da güvence altına almıştır. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’ni “hasta adam” olarak nitelendiren ve Panslavizm politikasıyla Balkanları kışkırtan devlet ise “Rusya” idi. 20. yüzyılın başında, 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanını sağlayan temel güç İttihat ve Terakki Cemiyeti olmuş, bu yeni düzene karşı çıkanlar ise 1909’da “31 Mart Vakası’nı” organize etmişlerdir. “Meşrutiyet” terimi, Arapça “şart” kökünden gelerek anayasalı ve meclisli bir yönetimi ifade eder.

I. Dünya Savaşı ve Mütareke Dönemi

Milliyetçilik ve sömürgecilik gibi nedenlerle patlak veren I. Dünya Savaşı, Osmanlı’nın sonunu getirmiştir. Fransa’da savaş başladığında cumhuriyet yönetimi olduğu için “hanedanlık yönetiminin işlemez hale gelmesi” savaşın nedenlerinden biri değildir. Savaş sırasında İtilaf Devletleri, Osmanlı’yı paylaşmak için “Londra Sözleşmesi” gibi gizli antlaşmalar yapmışlardır. İtilaf Devletleri’nin, İstanbul’u alıp Rusya’ya yardım götürmek amacıyla açtığı cephe ise “Çanakkale Cephesi’dir”. Savaşın sonunda, 30 Ekim 1918’de imzalanan “Mondros Mütarekesi” ile işgallere zemin hazırlanmıştır. Fransa bu mütarekeye dayanarak Adana ve Mersin gibi güney illerini işgal etmiş, ancak “Ankara’yı” işgal etmemiştir.

Milli Mücadelenin Başlangıcı ve Örgütlenmesi

İşgaller karşısında Türk milleti direnişe geçmiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul Hükûmeti tarafından 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a gönderilmesindeki resmi gerekçe, bölgedeki “Türklerle Rumlar arasındaki çatışmaları sona erdirmekti”. Ancak Mustafa Kemal, “Amasya Genelgesi” ile mücadelenin gerekçesini (“Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.”) ve yöntemini (“Milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”) ilan etmiştir. Bu süreçte vatanın kurtuluşu için çalışan “Kilikyalılar Cemiyeti” gibi yararlı cemiyetlerin yanı sıra, İngiliz Muhipleri Cemiyeti gibi zararlı cemiyetler de faaliyet göstermiştir. Kurtuluş Savaşı’nın siyasi manifestosu olan “Misak-ı Milli”, son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde kabul edilerek milli sınırlar ve tam bağımsızlık hedefi dünyaya ilan edilmiştir.

Büyük Millet Meclisi ve Kurtuluş Savaşı

İstanbul’un işgalinin ardından 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan I. TBMM, “Meclis hükümeti sistemini” benimsemiş ve “İstanbul Hükûmeti ile koordineli çalışmayı” reddederek milli egemenliği esas almıştır. Meclis, bir yandan işgalcilerle savaşırken bir yandan da Anzavur ve Milli Aşiret gibi iç isyanlarla uğraşmıştır; “Zeytun İsyanları” ise bu dönemden önce yaşanmış bir olaydır. Savaşın en zorlu anlarında, Kütahya-Eskişehir muharebeleri sonrasında ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından “Tekâlif-i Milliye Emirleri” yayımlanmıştır. Bu mücadelenin en önemli yayın organlarından biri ise “Hâkimiyet-i Milliye” gazetesi olmuştur.

Sonuç

Türk Kurtuluş Savaşı, ekonomik zorluklara ve iç isyanlara rağmen, Türk milletinin topyekûn mücadelesiyle zafere ulaşmıştır. Bu zafer, imparatorluktan ulus-devlete geçişin en önemli adımı olmuş ve modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasını sağlamıştır. Osmanlı’nın son dönemindeki ekonomik sorunlar, örneğin ticaret yollarının değişmesi ve enflasyon gibi faktörler de bu çöküş ve yeniden doğuş sürecinin arka planını oluşturmaktadır.

41. Aşağıdakilerden hangisi Tanzimat Fermanı’nın içeriğinde yer almaz?

A) Vergilerin herkesin gücü oranında tahsil edilmesi
B) Hiç kimseye yargılanmadan ölüm hükmünün verilmemesi
C) Bütün yurttaşların can, mal ve namus güvenliğinin sağlanması
D) Vergilerin adil toplanması için nüfus sayımı yapılması
E) Herkesin malı ve mülkü üzerinde istediği tasarrufta bulunabilmesi

Cevap : D) Vergilerin adil toplanması için nüfus sayımı yapılması

Açıklama : Nüfus sayımı, Tanzimat Fermanı’nın doğrudan bir maddesi değildir. Ferman; can, mal, namus güvenliği, adil vergi, adil yargılanma ve mülkiyet hakkı gibi temel hakları güvence altına almıştır. Nüfus sayımı, bu ilkelerin uygulanması için daha sonra yapılan bir idari işlemdir.

42. Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu Müfettişliğine atanmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bölgesel direnişi hızlandırmak
B) İşgalleri mitinglerle protesto etmek
C) Güney Doğu’da Fransızlara karşı mücadeleyi başlatmak
D) Ulusal bilinci uyandırarak yaygınlaştırmak
E) Görev sahasında olan Türklerle Rumların arasındaki çatışmaları sona erdirmek

Cevap : E) Görev sahasında olan Türklerle Rumların arasındaki çatışmaları sona erdirmek

Açıklama : İstanbul Hükûmeti’nin Mustafa Kemal’i Samsun’a göndermesindeki resmi ve birincil gerekçe, Karadeniz bölgesindeki asayişi sağlamak, Türklerin Rumlara yönelik saldırılarını önlemek ve Mondros Mütarekesi hükümlerini yerine getirmektir.

43. Aşağıdakilerden hangisi I. TBMM’nin özelliklerinden biri değildir?

A) Meclis hükümeti sistemini benimsemesi
B) Olağanüstü şartlarda kurulmuş olması
C) Meclisin sürekliliği esasını benimsemesi
D) İstanbul Hükümeti ile koordineli çalışması
E) Milletvekillerinin farklı meslek gruplarından oluşması

Cevap : D) İstanbul Hükümeti ile koordineli çalışması

Açıklama : I. TBMM, İstanbul Hükûmeti’ni işgalcilerle işbirliği yapmakla suçlamış ve onu yok saymıştır. “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesiyle hareket eden TBMM, İstanbul Hükûmeti ile koordineli değil, tam tersine ona karşı bir mücadele içinde olmuştur.

44. Aşağıdakilerden hangisi III. Selim Dönemi’nde yapılan reformlardan biri değildir?

A) Avrupa’da daimi elçiliklerin açılması
B) Nizam-ı Cedid adıyla Batı tarzında eğitilmiş bir ordunun kurulması
C) Mühendishane-i Bahri Hümayunun yeniden düzenlenmesi
D) Mühendishane-i Berri Hümayunun açılması
E) İlk nüfus sayımının yapılması

Cevap : E) İlk nüfus sayımının yapılması

Açıklama : Modern anlamda ilk Osmanlı nüfus sayımı, III. Selim döneminde değil, 1831 yılında II. Mahmut döneminde yapılmıştır.

45. Takvim-i Vekâyi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) 1 Kasım 1831’de yayım hayatına başlamıştır.
B) Düzenli olmasa bile başta Fransızca olmak üzere nüshaları farkı dillere çevrilmiştir.
C) Arapça olarak yayımlanmıştır.
D) Amacı, iç ve dış kamuoyunu düzenli ve hızlı bir şekilde bilgilendirmektir.
E) Osmanlı Devleti’nin ilk resmi gazetesidir.

Cevap : C) Arapça olarak yayımlanmıştır.

Açıklama : Takvim-i Vekâyi, Osmanlı Devleti’nin resmi dili olan Osmanlı Türkçesi ile yayımlanmıştır. Ayrıca Fransızca, Arapça, Farsça, Rumca ve Ermenice gibi dillerde de baskıları yapılmıştır, ancak ana dili Arapça değildir.

46. Türk vatanının sınırlarını çizen, hem siyasi hem de ekonomik olarak tam bağımsız bir devlet anlayışını benimseyen ve I. Dünya Savaşı’nı bitirecek kalıcı bir barış için Türkler açısından asgari şartların neler olduğunu belirleyen belge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Misak-ı Milli
B) Sened-i İttifak
C) Tanzimat Fermanı
D) Islahat Fermanı
E) Kanun-i Esasi

Cevap : A) Misak-ı Milli

Açıklama : Parçada tanımı yapılan belge, milli sınırları belirleyen, kapitülasyonları reddederek ekonomik bağımsızlığı ve her alanda tam bağımsızlığı hedefleyen Kurtuluş Savaşı’nın yol haritası olan Misak-ı Milli’dir.

47. 23 Temmuz 1908’de II. Meşrutiyet’in ilan edilmesinde hiç şüphe yok ki en büyük rol, İttihat ve Terakki Cemiyetine aittir. Rumi tarihle 31 Mart 1325’te (Miladi 13 Nisan 1909) meydana gelen _________ İttihat ve Terakki Cemiyetine bir tepki olarak başlamıştır.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Kabakçı Mustafa İsyanı
B) Patrona Halil İsyanı
C) 31 Mart Vakası
D) Vaka-i Hayriye
E) Mehmet Ali Paşa İsyanı

Cevap : C) 31 Mart Vakası

Açıklama : 31 Mart Vakası, II. Meşrutiyet’in ilanından sonra ortaya çıkan yeni düzene ve İttihat ve Terakki yönetimine karşı, meşrutiyet karşıtları tarafından çıkarılan büyük bir isyandır.

48. 26 Nisan 1915’te İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapılan, daha çok İtilaf Devletleri safında savaşa giren İtalya’yı memnun etmek İçin tasarlanmış olan gizli antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Trianon Antlaşması
B) St. Jean de Maurienne Antlaşması
C) Londra Sözleşmesi
D) İstanbul Antlaşması
E) Sykes-Picot Antlaşması

Cevap : C) Londra Sözleşmesi

Açıklama : Londra Sözleşmesi (1915), I. Dünya Savaşı’nda başlangıçta tarafsız olan İtalya’yı İtilaf Devletleri safında savaşa sokmak için ona Antalya ve çevresi ile On İki Ada’nın vaat edildiği gizli antlaşmadır.

49. Boğazları ele geçirip, _________ ile açılan I. Dünya Savaşı’ndaki _________ cephesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kanal Cephesi
B) Hicaz-Yemen Cephesi
C) Irak Cephesi
D) Kafkasya Cephesi
E) Çanakkale Cephesi

Cevap : E) Çanakkale Cephesi

Açıklama : İtilaf Devletleri’nin İstanbul ve Çanakkale Boğazlarını ele geçirerek Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak ve müttefikleri Rusya’ya yardım ulaştırmak amacıyla açtıkları cephe Çanakkale Cephesi’dir.

50. Mustafa Kemal Paşa’nın, Başkomutanlık görevine başladıktan iki gün sonra yasanın kendisine verdiği yetkiyi kullanarak Milli Mücadeleye mali destek sağlamak için 7-8 Ağustos 1921’de yayımladığı emirler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tekâlif-i Milliye Emirleri
B) Düyun-u Umumiye Emirleri
C) Vergi Tahsil Emirleri
D) Duhuliye Resmi Emirleri
E) Özel Vergiler Emirleri

Cevap : A) Tekâlif-i Milliye Emirleri

Açıklama : Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonrasında ordunun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından yayımlanan ve halkın orduya yardım etmesini içeren ulusal vergi kanunları “Tekâlif-i Milliye Emirleri” (Milli Yükümlülükler) olarak bilinir.

51. Aşağıdakilerden hangisi I. TBMM’ye karşı, İngiliz ve Fransızların kışkırtması sonucu patlak veren ayaklanmalardan biri değildir?

A) Anzavur Ayaklanması
B) Adana Ayaklanması
C) Hendek Ayaklanması
D) Düzce Ayaklanmaları
E) Milli Aşiret Ayaklanması

Cevap : B) Adana Ayaklanması

Açıklama :

52. Aşağıdakilerden hangisi hem İttihatçıların hem de Anadoluda yeni bir savaş ortamı yaratanların tutuklanması ve cezalandırılması gerektiğine inanan cemiyetlerden biri değildir?

A) Hürriyet ve İtilaf Fırkası
B) Teali İslam Cemiyeti
C) İngiliz Muhipleri Cemiyeti
D) Kilikyalılar Cemiyeti
E) Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası

Cevap : D) Kilikyalılar Cemiyeti

Açıklama : Kilikyalılar Cemiyeti, Adana ve çevresini (Kilikya Bölgesi) Fransız ve Ermeni işgaline karşı savunmak amacıyla kurulmuş yararlı bir cemiyettir. Diğer şıklar ise Milli Mücadele’ye karşı olan zararlı cemiyetlerdir.

53. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı aydınları ve devlet adamlarının devletin ekonomi alanında kötü gidişine çare aradıkları sorunlardan biri değildir?

A) 16. yüzyıldan itibaren temel ticaret rotalarındaki eksen değişikliğinin, Akdeniz ülkelerinin ticaret gelirlerinde değişim yaratması
B) Amerika’da oluşan yeni kolonilerden bolca gümüş tedariki yapılmasının etkisiyle Avrupa’da gümüş para bolluğunun ortaya çıkması
C) Günü kurtarmaya çalışan küçük esnafın büyük atılım göstererek büyük tüccarlar haline gelmesi
D) Celali İsyanları, demografik hareketlilik ve askerî isyanlar gibi problemlerin devleti uzun yıllar uğraştırması
E) Dönemin para politikaları, gıda fiyatlarının artışı ve diğer olumsuz etkilerle birleşince Osmanlı Devleti’ni de içine alan enflasyonist bir dönemin başlaması

Cevap : C) Günü kurtarmaya çalışan küçük esnafın büyük atılım göstererek büyük tüccarlar haline gelmesi

Açıklama : Osmanlı ekonomisinin kötüye gidişinin nedenleri arasında küçük esnafın büyük atılımlar yapması değil, tam aksine kapitülasyonlar ve sanayileşememe gibi nedenlerle yerli esnafın zayıflaması ve çökmesi yer alır.

54. Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı’nın nedenlerinden biri değildir?

A) Rusya’nın, panslavizm politikasıyla Balkanları nüfuzu altına almak istemesi
B) Fransa’daki hanedanlık yönetiminin işlemez hale gelmesi
C) Milliyetçilik fikrinin milli devletler kurma düşüncesini geliştirmesi
D) XIX. yüzyıl başlarındaki Rus, İngiliz ve Fransız rekabetinin hızlanması
E) Avusturya’nın, Balkanlara sahip olmayı dış politikasının önemli amacı haline getirmesi

Cevap : B) Fransa’daki hanedanlık yönetiminin işlemez hale gelmesi

Açıklama : I. Dünya Savaşı başladığında (1914), Fransa’da hanedanlık yönetimi zaten 1789 Fransız İhtilali ile sona ermiş ve ülke cumhuriyetle yönetiliyordu. Dolayısıyla bu, savaşın bir nedeni olamaz.

55. _________ Mütarekesi’nin son maddesi, ateşkesin 31 Ekim öğlen saat 12.00’den itibaren yürürlüğe gireceğine dairdi. Mütareke hükümleri askerî birliklere Sadrazam Ahmet İzzet Paşa tarafından yapılan bir genelgeyle resmen duyuruldu ve kesinlikle mütareke şartlarına göre hareket etmeleri istendi. İtilaf Devletleri, kendilerini dört yıl uğraştıran Türk milletini ezmek ve bağımsızlığını elinden almak fırsatını elde ettiklerini zannederek, mütareke koşularına uymaksızın memleketin dört bir yanında işgal faaliyetlerine başlamışlardı.
Yukarıdaki parçada boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) İstanbul
B) Mondros
C) Lozan
D) Mudanya
E) Sevr

Cevap : B) Mondros

Açıklama : Parçada bahsedilen, I. Dünya Savaşı’nı Osmanlı Devleti adına bitiren ve ağır koşullarıyla işgallere zemin hazırlayan ateşkes antlaşması Mondros Mütarekesi’dir.

56. Kırım Savaşı öncesinde Osmanlı Devleti’ni “hasta adam” olarak nitelendirerek, etnik ve dinî açıdan bağı bulunan Balkanlı Slav-Ortodoks milletlerini Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklandıran devlet aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rusya
B) İngiltere
C) Fransa
D) Almanya
E) ABD

Cevap : A) Rusya

Açıklama : Osmanlı Devleti’ni “hasta adam” olarak gören ve Panslavizm politikasıyla Balkanlardaki Slav halklarını kışkırtarak Boğazlara ve sıcak denizlere inmeyi hedefleyen devlet Çarlık Rusyası’dır.

57. Arapça şart kökünden türetilmiş bir kavram olan _________ kelimesi, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı siyasi hayatında anayasalı ve meclisli saltanat-hilafet rejimi karşılığında kullanılmıştır.
Yukarıdaki cümlede sözü edilen terim aşağıdakilerden hangisidir?

A) oligarşi
B) monarşi
C) cumhuriyet
D) demokrasi
E) meşrutiyet

Cevap : E) meşrutiyet

Açıklama : Padişahın yetkilerinin anayasa (Kanun-i Esasi) ve meclis (Meclis-i Mebusan) ile sınırlandırıldığı yönetim biçimine “Meşrutiyet” denir. Bu terim “şart” kökünden gelir.

58. Aşağıdakilerden hangisi Mondros Mütarekesi maddelerini gerekçe göstererek Fransa’nın işgal ettiği yerlerden biri değildir?

A) Adana
B) Balıkesir
C) Antakya
D) Ankara
E) Mersin

Cevap : D) Ankara

Açıklama : Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında Fransa, özellikle Güney ve Güneydoğu Anadolu’da stratejik bölgeleri işgal etmiştir. Adana, Antep, Urfa, Maraş, Antakya ve Mersin gibi yerler Fransızların işgal alanına girmiştir. Balıkesir Yunan işgal bölgesinde yer aldığından Fransa’nın işgal ettiği bir yer değildir; ancak seçenekler arasında Ankara öne çıkar. Çünkü Ankara, hiçbir zaman Fransa’nın işgal ettiği bir bölge olmamıştır. Ankara, Anadolu’nun iç kesiminde yer aldığından Fransız işgal sahasıyla ilgisi bulunmamaktadır. Bu nedenle doğru cevap Ankara’dır.

59. I. Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.
II. İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğun gereğini yerine getirememektedir.
III. Vatanın ve istiklalin korunmasına İstanbul Hükümeti muktedir olmadığı takdirde, gayeyi temin için Anadolu’da geçici bir hükümet kurulacaktır.
IV. Anadolu’nun her bakımdan en güvenli yeri olan Sivas’ta hemen milli bir kongrenin toplanması kararlaştırılmıştır.
V. Doğu Anadolu ile Trabzon ve Canik (Samsun) Sancağı hiçbir sebep ve bahane ile Osmanlı Devleti’nden ayrılması mümkün olmayan bir bütündür.
Yukarıdaki ifadelerden hangileri Amasya Genelgesi ile ilgilidir?

A) I, II ve IV
B) I, II ve V
C) I, III ve V
D) II, IV ve V
E) III, IV ve V

Cevap : A) I, II ve IV

Açıklama : Amasya Genelgesi’nde Kurtuluş Savaşı’nın gerekçesi (I ve II. madde) ve yöntemi (IV. madde) belirtilmiştir. III. madde Erzurum Kongresi’nde, V. madde ise yine Erzurum Kongresi’nde alınan kararlardandır.

60. Aşağıdakilerden hangisi Milli Mücadele taraftarı yayın yapan gazetelerden biridir?

A) Alemdar
B) Hâkimiyet-i Milliye
C) Sebillürreşad
D) Peyam-ı Sabah
E) Aydede

Cevap : B) Hâkimiyet-i Milliye

Açıklama : Hâkimiyet-i Milliye, Sivas Kongresi’nden sonra Temsil Heyeti’nin yayın organı olarak çıkarılmaya başlanan ve Milli Mücadele’nin sesini duyuran en önemli gazetelerden biridir. Diğer şıklar ise Milli Mücadele’ye karşı olan yayınlardır.