İş Analizi ve İnsan Kaynakları Planlaması 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

İş analizi ve insan kaynakları planlaması, bir organizasyonun en değerli varlığı olan insan kaynağını etkin bir şekilde yönetmesinin temelini oluşturur. Geleneksel, “iş odaklı” personel yönetiminden, stratejik ve “insan odaklı” modern insan kaynakları yönetimine (İKY) geçişle birlikte bu fonksiyonların önemi daha da artmıştır. Etkin bir İKY, işgücü devir oranını düşürür ve verimliliği artırır; “üretim hatalarının artması” ise tam tersi bir durumun göstergesidir. Bu makalede, İK planlamasının temel taşı olan iş analizi süreci ve iş tasarımı yaklaşımları incelenecektir.

İş Analizi: Süreç ve Yöntemler

İş analizi, bir işin görevlerini, sorumluluklarını ve gerektirdiği nitelikleri sistematik olarak inceleyen bir süreçtir. Bu sürecin hazırlık aşamasında, işin unvanı ve amacı gibi bilgiler toplanırken, “işin yıllık getirisi” gibi finansal sonuçlar bu aşamanın konusu değildir. İş analizi ekibini oluşturan kişilerin sabırlı ve objektif olması beklenir; “agresif” bir tutum veri toplama sürecini olumsuz etkiler. Veri toplamak için çeşitli yöntemler kullanılır:

• Görüşme: Çalışanları tedirgin etmeyen, gerginlikten uzak bir ortamda ve işleri aksatmayacak şekilde yapılmalıdır.
• Gözlem: Gözlem süresince tüm bilgiler ve kullanılan beceriler kayıt altına alınmalı, anlaşılamayan noktalar daha sonra çalışanla görüşülerek netleştirilmelidir.
• Pozisyon Analiz Anketi (PAQ): Bir işin gerektirdiği zihinsel süreçler ve iş çıktıları gibi işe özgü faktörleri ölçer; çalışanın “sosyal hayatı” bu anketin kapsamı dışındadır.

İş Analizi Çıktıları ve Kullanım Alanları

İş analizi sonucunda iş tanımı ve iş spesifikasyonları (iş gerekleri) belgeleri oluşturulur. Bu bilgiler, doğru adayın seçilerek “iş-kişi uyumunun sağlanmasında” ve “iş zenginleştirme” gibi iş tasarımı çalışmalarında temel veri kaynağı olarak kullanılır. Başarılı bir iş tanımı, iş görenin sorumluluklarını açıkça belirtmeli ve işler arasındaki ilişkileri net bir şekilde ortaya koymalıdır.

İş Tasarımı Yaklaşımları

İş analizi verileri, işlerin daha motive edici ve verimli olacak şekilde tasarlanmasına olanak tanır. İş Karakteristikleri Modeli’ne göre, çalışanın işi üzerindeki yetki derecesi “otonomi” olarak adlandırılır ve bu modelin nihai çıktıları arasında “yüksek içsel motivasyon, yüksek kalitede iş performansı ve işle ilgili yüksek tatmin” bulunur. “İş zenginleştirme”, çalışana daha fazla sorumluluk ve kontrol vererek işi dikey olarak genişletir. “İş rotasyonu” ise çalışanın farklı görevlerde çalıştırılmasıdır ve işin yapısında bir değişiklik yaratmaz; aynı zamanda “yönetici yetiştirmeye” de hizmet eder. “Esnek zamanlı programlar” ise, işverenin belirlediği sabit zaman dilimleri olan “vardiyalı çalışmadan” farklı olarak, çalışanın kendi başlangıç ve bitiş saatlerini belirlemesine olanak tanır.

Yetkinlikler

İş analizi, bir iş için gerekli olan yetkinliklerin belirlenmesini de sağlar. Empati ve müşteri odaklılık gibi yetkinlikler “yardımlaşma ve hizmete dönük” yetkinlikler iken, “liderlik” daha çok yönetsel bir yetkinliktir. Analitik düşünme ve problem çözme gibi yetenekler “bilişsel yetkinlikler” arasında sayılırken, “güç kullanabilmek” sosyal bir beceridir.

Sonuç

İş analizi ve İK planlaması, bir organizasyonun stratejik hedeflerine ulaşmasında merkezi bir role sahiptir. İKY’nin tarihsel gelişiminde “zaman ve hareket çalışmaları” gibi klasik tekniklerden, günümüzün esnek iş modellerine kadar uzanan bu alan, insan kaynağının en verimli şekilde yönetilmesi için sürekli olarak kendini yenilemektedir. Bu süreç, sadece verimliliği değil, aynı zamanda çalışma yaşamının kalitesini de artırmayı hedefler.

1. I. Görevlere yönelik gereğinden fazla iş yapılması
II. Analiz sürecinin uzaması
III. Verilerin doğru elde edilmemesi
IV. İş genişletme yapılması
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri iş analist ekiplerinin sayıca yetersiz olması sonucunda gerçekleşmektedir?

A) I, II ve IV
B) I, II ve III
C) II ve IV
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : B) I, II ve III

Açıklama :

2. I. Gergin bir ortam olmaması
II. Çalışanları tedirgîn etmemesi
III. İşleri aksatmaması
IV. Online yapılması
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri görüşmelerin genel özellikleri arasında yer almaktadır?

A) I, II ve III
B) I, III ve IV
C) Yalnız I
D) I, II ve IV
E) II ve III

Cevap : A) I, II ve III

Açıklama : İş analizi için yapılan görüşmelerin verimli olabilmesi için, çalışanın kendini rahatça ifade edebileceği gerginlikten uzak bir ortam sağlanmalı (I), süreç çalışanı tedirgin etmemeli (II) ve günlük iş akışını mümkün olduğunca aksatmayacak şekilde planlanmalıdır (III).

3. Aşağıdakilerden hangisi İKY’nin etkin şekilde kullanılması sonucunda işletmelerde işgücü üzerinde görülecek etkiler arasında değildir?

A) Örgütsel kültürün artması
B) İş kazalarının azalması
C) Üretim hatalarının artması
D) İşgücü devir oranın düşmesi
E) Devamsızlık oranlarının düşmesi

Cevap : C) Üretim hatalarının artması

Açıklama : Etkin bir İnsan Kaynakları Yönetimi (İKY), doğru işe doğru kişinin yerleştirilmesi, eğitimlerin verilmesi ve motivasyonun artırılması gibi uygulamalarla üretim hatalarının “azalmasını” hedefler, artmasını değil.

4. Bir iş analizi yapılmadan önce veri toplama aşamasında aşağıdakilerden hangisine cevap aranmaz?

A) İşin örgüt şeması içindeki konumu nedir?
B) İşin yıllık getirisi nedir?
C) İşin amacı nedir?
D) İşin yapıldığı birim ya da bölümlerle ilgili ilişkisi nedir?
E) İşin unvanı nedir?

Cevap : B) İşin yıllık getirisi nedir?

Açıklama : İş analizi, bir işin görevlerini, sorumluluklarını ve gerektirdiği nitelikleri inceler. İşin işletmeye olan “yıllık getirisi” gibi finansal sonuçlar, iş analizinin değil, iş değerleme veya performans değerleme süreçlerinin konusudur.

5. Aşağıdakilerden hangisi Personel Yönetiminin özelliklerinden değildir?

A) İş odaklı
B) Operasyonel faaliyetler
C) İç planlama
D) İnsan odaklı
E) Kayıt sistemi

Cevap : D) İnsan odaklı

Açıklama : Geleneksel Personel Yönetimi, daha çok işe alım, bordrolama gibi idari ve operasyonel faaliyetlere odaklanır. Çalışanı stratejik bir varlık olarak gören “insan odaklı” yaklaşım ise modern İnsan Kaynakları Yönetimi’nin bir özelliğidir.

6. I. İş gören sorumlulukları açık ve anlaşılır şekilde yazılmalıdır.
II. İşler arasındaki ilişkiler net şekilde ortaya konmalıdır.
III. İş tanımları, satınalma departmanından bir kişinin desteği alınarak yapılmalıdır.
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri başarılı bir iş gerçekleştirebilmek için dikkat edilmesi gereken hususlar arasında yer almaktadır?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız I
E) I ve III

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Başarılı bir iş tanımı, o işi yapacak kişinin sorumluluklarını net bir şekilde belirtmeli (I) ve o işin diğer pozisyonlarla olan ilişkisini ve hiyerarşideki yerini açıkça ortaya koymalıdır (II). İş tanımını hazırlarken satınalma departmanından destek alma zorunluluğu yoktur.

7. “Organizasyonun hedefleri doğrultusunda maksimum katılımı sağlayan bir iş modeli kurulması ve yüksek kaliteli iş ortamı oluşturulması.”
Yukarıda temel amacı belirtilen teknik aşağıdakilerden hangisidir?

A) İş zenginleştirme
B) İş durdurma
C) İş rotasyonu
D) İş basitleştirme
E) İş genişletme

Cevap : A) İş zenginleştirme

Açıklama : İş zenginleştirme, çalışana işi üzerinde daha fazla kontrol, sorumluluk ve karar verme yetkisi vererek işin içeriğini dikey olarak genişletir. Bu durum, çalışanın katılımını ve motivasyonunu artırarak daha kaliteli bir iş ortamı yaratır.

8. İş analizin hazırlık aşamasında elde edilmesi gereken bilgiler arasında aşağıdakilerden hangisi bulunmamaktadır?

A) Faaliyetlerin gerçekleşme süresi
B) Geç biten faaliyetlerin cezaları
C) Ürün ve hizmetin özellikleri
D) Faaliyetlerin yürütülmesi adına yetkililerin belirlenmesi
E) Faaliyetlerin içerikleri

Cevap : B) Geç biten faaliyetlerin cezaları

Açıklama : İş analizinin hazırlık aşaması, işin kendisiyle ilgili bilgileri (içerik, süre, ürün vb.) toplamaya odaklanır. “Geç biten faaliyetlerin cezaları” gibi konular, iş analizi sürecinin değil, performans yönetimi veya sözleşme yönetimi gibi süreçlerin bir parçasıdır.

9. Aşağıdakilerden hangisi yardımlaşma ve hizmete dönük yetkinler arasında değildir?

A) Liderlik
B) Bireysel etkileme gücü
C) Müşteri odaklama
D) Empati yapabilme
E) İletişim beceresi

Cevap : A) Liderlik

Açıklama : Müşteri odaklılık, empati, etkileme ve iletişim gibi yetkinlikler doğrudan başkalarına yardım etme ve hizmet sunma ile ilgilidir. Liderlik ise daha çok başkalarını ortak bir hedefe yönlendirme ve vizyon belirleme ile ilgili bir yönetsel yetkinliktir.

10. Aşağıdakilerden hangisi pozisyon analiz anketinin başlıkları arasında değildir?

A) Zihinsel süreç
B) Alınan bilgi
C) Diğer bireylerle sürecin işleyişi
D) İş görenlerin sosyal hayatı
E) İş çıktısı

Cevap : D) İş görenlerin sosyal hayatı

Açıklama : Pozisyon Analiz Anketi (PAQ) gibi standart iş analizi anketleri, bir işin gerektirdiği bilgi girdileri, zihinsel süreçler, iş çıktıları ve diğer kişilerle ilişkiler gibi işe özgü faktörleri ölçer. Çalışanın iş dışındaki “sosyal hayatı” bu analizin kapsamına girmez.

11. İş analizi ekibini oluşturacak kişilerde aşağıdaki özelliklerden hangisinin olması beklenmez?

A) İyi bir görüşe sahip olma
B) Çevresiyle uyum içerisinde olma
C) Agresif olma
D) Olaylara objektif bakabilme
E) Sabırlı ve anlayışlı olma

Cevap : C) Agresif olma

Açıklama : İş analistleri, çalışanlarla görüşmeler yaparak ve gözlemler gerçekleştirerek veri toplarlar. Bu süreçte agresif bir tutum, çalışanların kendilerini rahatça ifade etmelerini engeller ve veri toplama sürecini olumsuz etkiler. Sabırlı, objektif ve uyumlu olmak ise temel gerekliliklerdir.

12. Aşağıdakilerden hangisi İnsan Kaynakları Yönetimi’nin gelişim sürecinde kullanılan tekniklerden biri değildir?

A) Zaman ve hareket çalışmaları
B) Disiplin sistemleri
C) Güvenlik programları
D) İş zenginleştirilmesi
E) Çalışanları yurt dışına göndermek

Cevap : E) Çalışanları yurt dışına göndermek

Açıklama : Zaman-hareket etütleri, güvenlik programları, disiplin sistemleri ve iş zenginleştirme, İKY’nin tarihsel gelişiminde önemli rol oynamış tekniklerdir. “Çalışanları yurt dışına göndermek” ise bir teknik değil, uluslararası İKY’nin bir uygulamasıdır.

13. I. İşe alım maliyetinin artırılması
II. İş görenin, daha az etkin olacağı yeni bir işe geçtiğinde düşük verimlilik olması
III. Bir iş grubunun üyeleri, rotasyonla gelmiş iş görenleri kabul etmediklerinde beklenen yarar elde edilmemesi
IV. İş yükünü arttırması
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri iş rotasyonunun sakıncaları arasındadır?

A) I ve III
B) II ve IV
C) I ve IV
D) Yalnız I
E) I, II ve III

Cevap : B) II ve IV

Açıklama :

14. I. Yüksek içsel motivasyon
II. Yüksek kalitede iş performansı
III. İşle ilgili yüksek tatmin
IV. Örgüt kültürüne katkı
Yukarıdakilerden hangileri iş karakteristik modelinin kişisel iş getirilerindendir?

A) II ve III
B) II, III ve IV
C) I, II ve III
D) I ve III
E) I, II ve IV

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama : Hackman ve Oldham’ın İş Karakteristikleri Modeli’ne göre, iyi tasarlanmış bir işin sonuçları; yüksek içsel motivasyon (I), yüksek performans kalitesi (II) ve yüksek iş tatminidir (III). Örgüt kültürüne katkı ise daha dolaylı bir sonuçtur.

15. I. İş-kişi uyumu sağlanmasında
II. İş zenginleştirme çalışmalarında
III. Yönetimin temel sorumlulukların belirlenmesinde
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri iş analizi sonrası elde edilen bilgiler arasında bulunur?

A) I ve III
B) Yalnız III
C) II ve III
D) I ve II
E) Yalnız I

Cevap : D) I ve II

Açıklama : İş analizi sonucunda elde edilen iş tanımı ve iş gerekleri, doğru adayın seçilerek iş-kişi uyumunun sağlanmasında (I) ve işin içeriğinin zenginleştirilerek motivasyonun artırılmasında (II) temel veri kaynağı olarak kullanılır.

16. I. Gözlem süresince tüm bilgiler kayıt altına alınmalıdır.
II. Kullanılan beceri ve teknikler kayıt altına alınmalıdır.
III. Gözlem süresince işle ilgili anlaşılamayan kısımlarda çalışanlar ile görüşülmez.
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri gözlem yöntemi kullanılırken dikkat edilmesi gereken hususlardan birisidir?

A) I ve III
B) Yalnız I
C) II ve III
D) Yalnız III
E) I ve II

Cevap : E) I ve II

Açıklama : İş analizinde gözlem yöntemi kullanılırken, objektiflik ve eksiksizlik için tüm detayların (I) ve işi yaparken kullanılan becerilerin (II) kayıt altına alınması esastır. Anlaşılmayan noktaların daha sonra görüşme ile netleştirilmesi gerekir, bu nedenle III. ifade yanlıştır.

17. I. İş gören kendini tanıtmalı, ne zamandır ne iş yaptığını anlatmalı
II. İş gören çalışma alanını belirterek görevleri çerçevesinde sorumluluklarının neler olduğunu belirtmeli
III. Yönetici tarafından kritik görevler belirlendikten sonra bu görevlerin ne sıklıkla yapıldığı tespit edilmeli
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri kritik olaylar tekniğinin uygulanması sürecinde izlenecek süreç içerisinde yer almaktadır?

A) I ve II
B) II ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) I ve III

Cevap : A) I ve II

Açıklama :

18. Aşağıdakilerden hangisi insan kaynakları yönetiminin özelliklerinden biri değildir?

A) Toplam kalite yönetimiyle ilişkilidir.
B) Dinamik bir yapıdır.
C) Dış planlama odaklıdır.
D) Danışmanlık hizmeti olarak verilebilir.
E) İç planlamayı kapsar.

Cevap : E) İç planlamayı kapsar.

Açıklama :

19. Aşağıdakilerden hangisi iş tasarımı konusunda esnek zamanlı programların içeriklerinden değildir?

A) İş gören çalışma saatlerine kendisi karar verebilmektedir.
B) Devamsızlığı azaltmaktadır.
C) 4857 sayılı iş yasası ile düzenlenmiştir.
D) Karar alma sürecinde iş gören katılımını artırır.
E) Vardiyalı çalışma olarak bilinmektedir.

Cevap : E) Vardiyalı çalışma olarak bilinmektedir.

Açıklama : Esnek zaman, çalışanın belirli çekirdek saatler dışında işe başlama ve bitiş saatlerini kendisinin belirlediği bir sistemdir. Vardiyalı çalışma ise işverenin belirlediği sabit ve farklı zaman dilimlerinde (örn: gece vardiyası) çalışmayı ifade eder ve esnek zaman ile aynı şey değildir.

20. Aşağıdakilerden hangisi bilişsel yetkinlikler arasında değildir?

A) Olaylara makro pencereden bakabilmek
B) Analitik düşünmek
C) Teknik ve mesleki uzmanlık sahibi olmak
D) Güç kullanabilmek
E) Problem çözebilmek

Cevap : D) Güç kullanabilmek

Açıklama : Analitik düşünme, problem çözme ve büyük resmi görme gibi yetenekler zihinsel ve “bilişsel” yetkinliklerdir. “Güç kullanabilmek” ise bir yetkinlikten çok, başkalarını etkileme ve yönlendirme ile ilgili bir sosyal veya liderlik becerisidir.