İş Etiği 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

İş etiği, iş dünyasındaki karar ve eylemlerin ahlaki açıdan doğruluğunu ve yanlışlığını inceleyen bir disiplindir. Amacı, eleştirel bir ahlak bilinci geliştirmek ve etik argümanlar için bir temel oluşturmaktır; “milli kimlik inşa etmek” gibi politik hedefler ise bu alanın dışında kalır. Günümüzde, serbest piyasa ideolojisinin yaygınlaşmasıyla birlikte artan skandallar ve toplumsal beklentiler, iş etiğinin her zamankinden daha önemli hale gelmesine neden olmuştur. Güçlü bir etik kültür, bir şirketin “uzun vadeli kazanç elde etmesi için” en önemli stratejilerden biridir.

Temel Etik Yaklaşımlar

İş etiği, temelini felsefi etik kuramlarından alır. “Teleolojik (sonuçculuk)” yaklaşıma göre, bir eylemin doğruluğunu sonuçları belirler ve bu yaklaşımda genellikle “herkesin iyiliği eşit derecede önemlidir”. “Erdem ahlakı” ise, eylemlerin nihai amacının erdemli bir karakter geliştirerek “mutluluğa” ulaşmak olduğunu savunur. Kökenini Aquino’lu Thomas gibi düşünürlerin “Doğal Yasa Kuramı’nda” bulan “Haklar teorisi” de modern iş etiği tartışmalarında önemli bir yer tutar.

Kurumsal Yönetişim ve Paydaş Teorisi

İyi bir kurumsal yapı, etik davranışların temelini oluşturur. “Kurumsal yönetişim”, bu yapıyı düzenleyen ilkeler bütünüdür. Bu ilkelerden “şeffaflık”, bilgilerin paydaşlar tarafından kolayca erişilebilir ve anlaşılabilir olmasını; “hesap verebilirlik” ise bir kişi veya grubun eylemlerinden sorumlu tutulabilmesini ifade eder. Modern iş etiğinin merkezinde yer alan “Paydaş Teorisi”, bir şirketin sadece hissedarlarına değil, faaliyetlerinden etkilenen tüm paydaşlara (çalışanlar, müşteriler, toplum vb.) karşı sorumlu olduğunu savunur. Bu teoriye göre şirketler, “geniş bir kamusal amaca hizmet etmek ve toplum için değer üretmek” amacıyla faaliyet göstermelidir. Teorinin “normatif” kolu ise yöneticilerin paydaşlara karşı uyması gereken ahlaki kurallara odaklanır.

Kurumsal Sosyal Sorumluluk (KSS)

Kurumsal sosyal sorumluluk, işletmelerin topluma karşı olan yükümlülüklerini ifade eder. Archie Carroll’un ünlü sosyal sorumluluk piramidinin en alt ve en temel basamağında, bir işletmenin var olabilmesi için yerine getirmesi gereken “iktisadi sorumluluklar” yer alır. Günümüzde bu anlayış, “gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama yeteneğinden ödün vermeden bugünün ihtiyaçlarını karşılayan kalkınma” olarak tanımlanan “sürdürülebilir kalkınma” kavramıyla bütünleşmiştir.

İş Dünyasında Etik Meseleler

İşletmeler, günlük faaliyetlerinde birçok etik ikilemle karşı karşıya kalır. Adil ücret hakkı, örgütlenme hakkı gibi konular çalışanlarla ilişkilerde önemli ikilemler doğururken, “müşteri tatmini” genellikle tüm paydaşların ortak hedefi olduğu için bir ikilem kaynağı olarak görülmez. İslam iş ahlakı ise güvenilirlik, adalet ve hakların korunmasını temel alır; bu anlayışta “hırsızlık yapmak” veya haklı bir neden olmaksızın sırf kârı artırmak için “işçileri işten çıkarmak” gibi eylemlere yer yoktur.

Teknolojinin gelişimi de yeni etik sorunları beraberinde getirmiştir. “Yazılım intihali” ve “tasarım taklidi” gibi fikri mülkiyet ihlalleri, dijital çağın en önemli etik meselelerindendir. Katil robotların kullanımı gibi konular ise “robot etiği” adı altında tartışılmaktadır. Sosyal medya da toplumsal olaylarda önemli bir rol oynamaktadır; örneğin Arap Baharı hareketliliğinin en büyük iletişim aracı “Twitter” olmuştur.

Sonuç

İş etiği, sadece kurallara uymaktan ibaret değildir; aynı zamanda bir kültür ve değerler sistemidir. İşletmelerin bu kültürü benimsemesi, hem yasal ve finansal risklerini azaltır hem de toplum nezdindeki itibarlarını güçlendirerek sürdürülelebilir bir başarıya ulaşmalarını sağlar.

1. I. Yalnızca sonuçlar önemlidir.
II. Herkesin iyiliği eşit derecede önemlidir.
III. Net iyiliği minimize etmelidir.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri teleolojik (sonuçculuk) yaklaşımının unsurlarındandır?

A) Yalnız III
B) Yalnız I
C) I ve II
D) II ve III
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Teleolojik (sonuç odaklı) etik teorilerinin temelinde, bir eylemin ahlaki doğruluğunun sonuçları tarafından belirlendiği (I) ve genellikle en fazla sayıda insanın en yüksek iyiliğini (herkesin iyiliğinin eşit önemi) hedeflediği (II) varsayımı yatar. İyiliği minimize etmek (III) bu yaklaşımla çelişir.

2. Aşağıdakilerden hangisi teknolojik gelişme ve dijital dönüşümle birlikte ortaya çıkan önemli etik meselelerinden birisi değildir?

A) Yazılım hırsızlığı
B) “Know-how” çalıntısı
C) Yazılım intihali
D) Tarımda yeni teknoloji kullanımı
E) Tasarım taklidi

Cevap : D) Tarımda yeni teknoloji kullanımı

Açıklama : Diğer seçenekler, fikri mülkiyetin çalınması veya kopyalanması gibi doğrudan etik sorunları ifade ederken, tarımda yeni teknoloji kullanımı tek başına bir etik mesele değildir; ancak bu teknolojilerin nasıl kullanıldığı etik sorunlara yol açabilir.

3. Bir kişinin veya grubun davranışlarından sorumlu tutulabileceği süreci ifade eden kurum yönetişim prensibi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hesap verebilirlik
B) Adillik ve hukukun üstünlüğü
C) Tutarlılık
D) Uzlaşıya dayalı olmak
E) Şeffaflık

Cevap : A) Hesap verebilirlik

Açıklama : “Hesap verebilirlik” (accountability), bir kurumun veya bireyin aldığı kararların ve yaptığı eylemlerin sonuçlarından sorumlu olması ve bu konuda paydaşlarına açıklama yapma yükümlülüğü taşımasıdır.

4. Aşağıdakilerden hangisi iş etiğinin önemli olmasının sebeplerinden biridir?

A) Küreselleşme ile birlikte ulusötesi ekonominin karmaşıklığı ve iş dünyasının kontrol edilemez özellikleri, etik kurallardan çok rekabetin artmasını gerekli kılmaktadır.
B) Küresel ekonomik düzende piyasaları kontrol eden çok uluslu şirketler, en iyi vergi avantajlarını, en düşük çevre standartlarını ve en ucuz iş gücünü istihdam etme imkânı veren ülkeleri kovalayarak topluma en büyük refahı sunmaktadır.
C) İyi tasarlanmış ve uygulanmış bir etik programının şirket kayıplarını artıracağı kabul edilmektedir.
D) Etik kurallar yerine gerçek dünyada hâkim olan rekabetçi ve aşırı kazanç elde etmeye yönelik çabalar ve bunu destekleyen kurumsal baskılar, günümüzde toplumların çıkarlarına hizmet etmektedir.
E) Güçlü bir şekilde etik kültürü yaşatan şirketlerin çalışanları, etik sorunların çözümlenmesi konusunda ikna edilmiş ve hazır hâle getirilerek şirketin uzun vadeli kazanç elde etmesi için bir strateji seçilmiş olur.

Cevap : E) Güçlü bir şekilde etik kültürü yaşatan şirketlerin çalışanları, etik sorunların çözümlenmesi konusunda ikna edilmiş ve hazır hâle getirilerek şirketin uzun vadeli kazanç elde etmesi için bir strateji seçilmiş olur.

Açıklama : Güçlü bir etik kültür, çalışanların doğru davranışları benimsemesini sağlar, paydaşlar nezdinde güven ve itibar oluşturur, yasal riskleri azaltır ve bu sayede şirketin sürdürülebilir ve uzun vadeli başarısına katkıda bulunur.

5. İslam dininde iş etiği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) İş yerinde insan onuruna uygun davranmak asıldır.
B) Kıdemli çalışanlara onurlu bir şekilde davranılır.
C) İşletmelerde etik kurallar ve ahlaki standartlar herkes için geçerlidir.
D) Çalışanların şikayetlerine ciddi, adil ve hakkaniyetli bir yaklaşım sergilenir.
E) İşletmelerin kârını artırmak için işçiler işten çıkarılabilir.

Cevap : E) İşletmelerin kârını artırmak için işçiler işten çıkarılabilir.

Açıklama : İslam iş ahlakı, çalışanın hakkının (kul hakkı) korunmasını temel alır. İşletmenin kârını artırmak gibi bir gerekçeyle, haklı bir sebep olmaksızın bir işçinin keyfi olarak işten çıkarılması adalet ve hakkaniyet ilkelerine aykırıdır.

6. İş etiğinin son yıllarda büyük önem kazanmasında en büyük rolü aşağıdakilerden hangisi oynamıştır?

A) Serbest piyasa ideolojisinin etkililiği
B) İş etiğinin popüler hâle gelmesi
C) Çalışanların bilinçlenmesi
D) İşletmelerin dijital dönüşümü
E) İş etiğine akademik ilginin artması

Cevap : A) Serbest piyasa ideolojisinin etkililiği

Açıklama :

7. Kurumsal yönetişimin prensiplerinden biri olan şeffaflık, aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru şekilde tanımlanmıştır?

A) Alınan kararlar ve gerçekleştirilen eylemlerin sorumluluklarını belirlemektir.
B) Karar alma aşamasında misyon ve vizyon doğrultusunda hareket etmektir.
C) Tüm bireylerin ve paydaşların eşitlikçi ve kapsayıcı bir şekilde refahlarını iyileştirme sürecidir.
D) Tüm bilgilerin medya ve sıradan vatandaşlar tarafından kolayca erişilebilir ve anlaşılabilir olarak belirlenmesidir.
E) Bir kişinin veya grubun davranışlarından sorumlu tutulabileceği süreçtir.

Cevap : D) Tüm bilgilerin medya ve sıradan vatandaşlar tarafından kolayca erişilebilir ve anlaşılabilir olarak belirlenmesidir.

Açıklama : Kurumsal yönetişimde şeffaflık, bir şirketin faaliyetleri, performansı ve karar alma süreçleri ile ilgili bilgilerin, ilgili tüm paydaşlar tarafından zamanında, doğru ve anlaşılır bir şekilde erişilebilir olmasını ifade eder.

8. Firmanın paydaş teorisine göre şirketler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Tüm şirketler, geniş bir kamusal amaca hizmet etmek ve toplum için değer üretmek amacıyla faaliyette bulunurlar.
B) Tüm şirketler, sahipleri için sadece kâr elde etmek amacıyla faaliyette bulunurlar.
C) Tüm şirketlerin amacı şirketin uzun vadeli piyasa değerini maksimize etmektir.
D) Tüm şirketler, müşterileri için yenilikçi ve kaliteli mal ve hizmet üretmek amacıyla faaliyette bulunurlar.
E) Tüm şirketler, sadece çalışanları için refah ve mesleki gelişme sağlamak amacıyla faaliyette bulunurlar.

Cevap : A) Tüm şirketler, geniş bir kamusal amaca hizmet etmek ve toplum için değer üretmek amacıyla faaliyette bulunurlar.

Açıklama : Paydaş teorisi, bir şirketin sadece hissedarlarının (sahiplerinin) çıkarlarını değil, aynı zamanda faaliyetlerinden etkilenen tüm paydaşların (çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, toplum vb.) çıkarlarını gözetmesi ve hepsi için değer yaratması gerektiğini savunur.

9. Gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama yeteneğinden ödün vermeden bugünün ihtiyaçlarını karşılayan kalkınma anlayışına ne ad verilmektedir?

A) İstihdamsız büyüme
B) Sürdürülebilir kalkınma
C) İktisadi kalkınma
D) Yönetişim
E) Ekonomik gelişme

Cevap : B) Sürdürülebilir kalkınma

Açıklama : Bu ifade, Brundtland Komisyonu tarafından yapılan ve dünya çapında kabul gören klasik “sürdürülebilir kalkınma” tanımıdır.

10. Carroll’un sosyal sorumluluk piramidinin en altında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?

A) Hayırsever sorumluluklar
B) İktisadi sorumluluklar
C) Gönüllü sorumluluklar
D) Yasal sorumluluklar
E) Etik sorumluluklar

Cevap : B) İktisadi sorumluluklar

Açıklama : Archie Carroll’un Kurumsal Sosyal Sorumluluk Piramidi’nin en alt ve en temel basamağında, bir işletmenin var olabilmesi için yerine getirmesi gereken ilk sorumluluk olan kârlı olma, yani “iktisadi sorumluluklar” yer alır.

11. Aşağıdakilerden hangisi etiğin amaçları arasında yer almaz?

A) Eleştiri için etik argümantasyon biçimi ve temellendirme süreçleri oluşturmak
B) Millî kimliği inşa etmek
C) Ahlaki eylemin insanın keyfine bağlı olmadığını, aksine insan olarak varlığının vazgeçilmez bir niteliği olduğunu göstermek
D) Eleştirel, ahlak tarafından belirlenmiş bir bilinç geliştirmek
E) İnsan pratiğini ahlaki niteliği bakımından açıklamak

Cevap : B) Millî kimliği inşa etmek

Açıklama : Etik, evrensel ahlaki ilkeleri ve doğru eylemin ne olduğunu araştırır. Milli kimlik inşası ise siyaset bilimi ve sosyolojinin alanına giren, daha çok kültürel ve politik bir süreçtir.

12. Aşağıdakilerden hangisi İslam’da iş etiğinin temelleri arasında yer almaz?

A) Güvenilirlik
B) Hakların korunması
C) Doğruluk
D) Hırsızlık yapmak
E) Adil olmak

Cevap : D) Hırsızlık yapmak

Açıklama : Hırsızlık yapmak, İslam’da ve evrensel ahlakta en büyük günahlardan ve suçlardan biri olarak kabul edilir. İş etiğinin temelleriyle tamamen çelişen bir eylemdir.

13. Freeman tarafından öne sürülen, bir şirketin ilgili tarafının şirketin hedeflerine ulaşmasını etkileyecek veya bu hedeflere ulaşılmasından etkilenecek herhangi bir grup ya da kişi olarak tanımlandığı teori aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal sorumluluk piramidi
B) Betimleyici ilgili taraflar teorisi
C) Normatif ilgili taraflar teorisi
D) Paydaşlar teorisi
E) Araçsal ilgili taraflar teorisi

Cevap : D) Paydaşlar teorisi

Açıklama : Bu tanım, R. Edward Freeman tarafından geliştirilen ve bir işletmenin sadece hissedarlarından ibaret olmadığını, faaliyetlerinden etkilenen tüm grupları (çalışan, müşteri, tedarikçi, toplum vb.) içerdiğini savunan “Paydaş Teorisi”nin (Stakeholder Theory) temel tanımıdır.

14. Aşağıdakilerden hangisinde erdem ahlakı doğru şekilde ifade edilmektedir?

A) Erdem ahlakı, bireyin eylemlerinin nihai amacının fayda olduğunu ifade eder.
B) Erdem ahlakı, bireyin yaptığı işi bilerek toplumun faydası için eylemi seçmesi gerektiğini ileri sürer.
C) Erdem ahlakı, bireyin eylemlerinin nihai amacının mutluluk olduğunu ileri sürer.
D) Erdem ahlakı, erdemi çok yararlı ve rekabetçi bir kişilik özelliği veya karakter özelliği olarak ifade eder.
E) Erdem ahlakına göre erdemlerin çoğu bireyseldir ve en değerli erdem kişinin kendi çıkarını gözetmesidir.

Cevap : C) Erdem ahlakı, bireyin eylemlerinin nihai amacının mutluluk olduğunu ileri sürer.

Açıklama : Aristoteles’ten kaynaklanan erdem ahlakına göre, ahlaki yaşamın nihai amacı ve en yüksek iyilik, erdemli bir karakter geliştirerek ulaşılan “eudaimonia”, yani insanca gelişme ve “mutluluk”tur.

15. Robotların insanlar için bir tehdit oluşturup oluşturmayacağı, her türlü vakalarda katil robotların kullanılmasının insanlık için sorun oluşturup oluşturmayacağı meseleleri için kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Otomasyon etiği
B) Robot etik
C) Makine etiği
D) Dijital etik
E) Teknolojik etik

Cevap : B) Robot etik

Açıklama :

16. 2010 yılında başlayan ve Ortadoğu’da büyük değişim ve dönüşümlere sahne olan Arap Baharı hareketliliğinin en büyük toplumsal iletişim aracı aşağıdakilerden hangisi olmuştur?

A) YouTube
B) Facebook
C) Twitter
D) Instagram
E) Vlog

Cevap : C) Twitter

Açıklama :

17. Aşağıdakilerden hangisi çalışanlarda paydaşlarla ilişkilerde etik ikilem doğuran konulardan biri değildir?

A) Müşteri tatmini
B) Örgütlenme hakkı
C) Adil ücret hakkı
D) Gizlilik hakkı
E) İşe alma politikası

Cevap : A) Müşteri tatmini

Açıklama : Diğer seçenekler (ücret, gizlilik, örgütlenme hakkı vb.) çalışanlar ile işveren veya diğer paydaşlar arasında çıkar çatışmaları ve etik ikilemler yaratabilecek konulardır. Müşteri tatmini ise genellikle tüm paydaşların ortak hedefidir ve bir ikilem kaynağı değildir.

18. Yöneticilerin uyması gereken ahlaki kurallara odaklanan ilgili taraflar teorisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal sorumluluk piramidi
B) Betimleyici ilgili taraflar teorisi
C) Normatif ilgili taraflar teorisi
D) Paydaşlar teorisi
E) Araçsal ilgili taraflar teorisi

Cevap : C) Normatif ilgili taraflar teorisi

Açıklama : Paydaş teorisinin “normatif” kolu, yöneticilerin paydaşlara karşı ahlaki ve etik sorumluluklarının ne “olması gerektiği” üzerine odaklanır ve bu ilişkileri yönlendirecek ahlaki kuralları ve ilkeleri araştırır.

19. Katolik düşünür Aquino’lu Thomas’ın öncüsü olduğu, temelde akılcı olan Doğal Yasa Kuramı olarak bilinen anlayışta kaynağını bulan yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Egoizm
B) Erdem ahlakı
C) Adalet teorisi
D) Faydacılık
E) Haklar teorisi

Cevap : E) Haklar teorisi

Açıklama : Modern “haklar teorisi”nin felsefi kökenleri, her insanın doğası gereği ve Tanrı tarafından verilmiş, akılla kavranabilir temel haklara sahip olduğunu savunan “Doğal Yasa Kuramı”na dayanır.

20. Teknolojik gelişme ve dijital dönüşüm ile birlikte ortaya çıkan en önemli etik meselelerden biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşletmelerde verimlilik kaybının yaşanması
B) İşletmelerin kârlarının azalması
C) Beyaz yakalının yaşayacağı mesleki itibar
D) Dijital ürünlerde görülen fiyat artışları
E) İşletmelerde görülen yazılım intihali

Cevap : E) İşletmelerde görülen yazılım intihali

Açıklama : Dijital dönüşüm, yazılım gibi fikri mülkiyet ürünlerinin kolayca kopyalanmasını ve izinsiz kullanılmasını (intihal/korsanlık) da beraberinde getirmiştir. Bu durum, günümüz iş dünyasındaki en önemli etik ve yasal sorunlardan biridir.