Felsefeye Giriş 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Felsefe, varlık, bilgi, değerler, akıl ve dil gibi temel konular üzerine yapılan eleştirel ve sistematik bir soruşturmadır. Felsefe, teorik (metafizik gibi) ve “pratik” (ahlak, politika gibi) alanlara ayrılır. Doğa bilimleri dünyanın yapısı ve işleyişi hakkında bilgi verirken, felsefenin bir dalı olan “metafizik” ise “Varlığın ilk ilkeleri nelerdir?” gibi en temel sorulara yanıt arar. Bu makalede, felsefe tarihinin temel problemleri, Antik Yunan’dan modern felsefeye uzanan bir çizgide ele alınacaktır.

Antik Yunan Felsefesi: Platon ve Aristoteles

Batı felsefesinin temelleri Antik Yunan’da atılmıştır.

• Platon: Gördüğümüz dünyanın, asıl gerçeklik olan ideaların bir kopyası olduğunu savunmuştur. Bu ideaların en tepesinde, onlara varlık ve bilinebilirlik kazandıran ve Platon’un “Güneş’e” benzettiği “İyi ideası” yer alır. Duyusal dünyadaki nesnelerin idealardan “pay alması” ilişkisine ise “metheksein” denir.
• Aristoteles: Platon’un öğrencisi olmasına rağmen ondan farklı düşünmüştür. Ona göre idealar, nesnelerden ayrı bir dünyada değil, onların içindedir ve onlardan “yalnızca düşüncede ayrılabilirler”. Bir şeyin varoluşunu açıklamak için ise dört neden (maddi, formel, fail ve ereksel/nihai) olduğunu belirtmiştir. Orta Çağ boyunca Batı düşüncesine hakim olan Aristoteles felsefesi, Rönesans ile birlikte güçlü bir şekilde eleştirilmiştir.

Modern Felsefenin Doğuşu: Rönesans ve Rasyonalizm

Orta Çağ’dan sonra, “Antikite’nin yeniden doğuşu” anlamına gelen “Rönesans” ile yeni bir dönem başlamıştır. Francis Bacon, Aristoteles’in mantığına karşı gözlem ve deneye dayalı yeni bir bilimsel yöntemi önerdiği “Novum Organum” adlı eserini kaleme almıştır. Modern felsefenin kurucusu kabul edilen René Descartes ise, şüpheyi bir yöntem olarak kullanarak felsefesine kesin bir temel aramıştır. Ona göre şüphe edilemeyecek tek şey, düşünen ben’in (ruh) varlığıdır. Ruhun temel özelliği “düşünmek”, bedenin temel özelliği ise yer kaplamaktır. Descartes’ın bilgi kuramı, Platon’un idealar alemine değil, aklın açık ve seçik bilgilerine dayanır.

Empirizm ve Kant’ın Eleştirisi

Rasyonalizme bir tepki olarak İngiltere’de gelişen Empirizm, bilginin tek kaynağının deneyim olduğunu savunur. Bu akımın en radikal temsilcisi olan David Hume’a göre, Tanrı ve ruh gibi duyu izlenimine karşılık gelmeyen “metafizik ifadeler anlamsızdır”. Bu iki akımı sentezleyen Immanuel Kant ise, eleştirel felsefesiyle bilginin sınırlarını çizmeyi ve bu sayede “metafiziğin bir bilim olup olamayacağını” araştırmayı amaçlamıştır. Kant’a göre insan aklı, ancak kendisine göründüğü şekliyle “fenomenler” alanını bilebilir, kendinde-şeyler olan “noumenler” alanını bilemez. Ona göre, dogmatik ve “mutlak metafizikler”, felsefeyi bir savaş alanına çevirmiştir.

Sonuç

Felsefe tarihi, temel sorular etrafında süregelen bir diyalogdur. Spinoza’nın, evreni ruhsuz bir makine olarak gören “mekanizmi” eleştiren panteist felsefesinden, Kant’ın aklın meşru sınırlarını çizmeye yönelik “eleştirel metafiziğine” kadar her düşünür, bu diyaloğa yeni bir boyut katmıştır. Nihayetinde felsefe, varlığı, bilgiyi ve değerleri anlamak için bitmeyen bir sorgulama faaliyetidir.

1. Platon’a göre ideaların ortak özellikleri, hepsinin üzerinde görülen ….. ideası ile açıklanır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) hoş
B) iyi
C) güzel
D) sanı
E) bağıntı

Cevap : B) iyi

Açıklama : Platon’un felsefesinde, tüm ideaların en üstünde bulunan, onlara varlık ve bilinebilirlik kazandıran en temel idea “İyi ideası”dır.

2. Descartes’a göre aşağıdakilerden hangisi açık bir şekilde bilgi sağlayabilir?

A) Renk
B) Tat
C) Ses
D) Nelik
E) Nicelik

Cevap : D) Nelik

Açıklama :

3. Platon’un bilgi kuramında “metheksein” hangi anlama gelmektedir?

A) İyi bir hayat yaşamak
B) Bilgileri zanaatlarda kullanmak
C) Hatırlamak
D) İdealardan pay almak veya onlara katılmak
E) Kimyasal olayları açıklamak

Cevap : D) İdealardan pay almak veya onlara katılmak

Açıklama : “Metheksein” (Methexis), Platon’un felsefesinde, duyusal dünyadaki nesnelerin, idealar dünyasındaki asıl formlarından “pay alarak” var olmaları ilişkisini anlatan bir terimdir.

4. Aristoteles felsefesine göre idealar ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Fiziksel nesnelerden yalnızca düşüncede ayrılabilirler.
B) İdealara ilişkin bilgi doğuştan getirilmektedir.
C) Fiziksel nesnelerle ideaların ilişkisi yoktur.
D) Matematiksel bilgi, idealara ilişkin araştırmanın amacıdır.
E) Bilgiye ulaşmanın tek yoludurlar.

Cevap : A) Fiziksel nesnelerden yalnızca düşüncede ayrılabilirler.

Açıklama : Aristoteles, Platon’dan farklı olarak ideaların (formların) nesnelerden ayrı bir dünyada olmadığını, nesnelerin “içinde” bulunduğunu savunur. Formlar, maddeden ancak soyutlama yoluyla, yani düşüncede ayrılabilirler.

5. Bacon’un yeni bir bilimsel yöntem önerdiği eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tinin Fenomenolojisi
B) Denemeler
C) Ethica
D) Novum Organum
E) De Corpore

Cevap : D) Novum Organum

Açıklama : Francis Bacon, Aristoteles’in tümdengelimci mantığına (Organon) karşı, gözlem ve deneye dayalı tümevarımcı yeni bir bilimsel yöntemi önerdiği eserine “Yeni Organon” anlamına gelen “Novum Organum” adını vermiştir.

6. Soru tarzları dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi metafizik bir soru olabilir?

A) Makinenin çalışma prensipleri nelerdir?
B) Kurbağalar nasıl zıplar?
C) Varlığın ilk ilkeleri nelerdir?
D) Bir beşgenin iç açıları toplamı nedir?
E) Güneş kaç yaşındadır?

Cevap : C) Varlığın ilk ilkeleri nelerdir?

Açıklama : Metafizik, fiziksel dünyanın ötesindeki temel ilkeleri ve varlığın doğasını sorgular. “Varlığın ilk ilkeleri nelerdir?” sorusu, doğrudan bu alanın konusudur. Diğer şıklar ise fizik, biyoloji ve matematik gibi bilimlerin konusudur.

7. Kant, mümkün deneyimin sınırlarını belirlemekle aşağıdakilerden hangisini amaçlamaktadır?

A) Göksel olayların sınırlarını belirlemek
B) Varlık ile hakikat ilişkisini ortaya koymak
C) Matematiksel bilginin kullanım sınırlarını belirlemek
D) Bilgi ile sanı arasındaki sınırı belirlemek
E) Metafizik yapmanın mümkün olup olmadığını ve eğer mümkünse kapsamını belirlemek

Cevap : E) Metafizik yapmanın mümkün olup olmadığını ve eğer mümkünse kapsamını belirlemek

Açıklama : Kant’ın eleştirel felsefesinin temel amacı, insan aklının neyi bilip neyi bilemeyeceğinin sınırlarını çizmektir. Bu sınırları belirleyerek, deneyim ötesi alanla ilgilenen metafiziğin bir bilim olup olamayacağını sorgulamayı hedefler.

8. Kant’a göre aşağıdaki metafizik türlerinden hangisi felsefeyi adeta bir savaş alanına çevirmiştir?

A) A priori kavram metafizikleri
B) Göreli metafizikler
C) Ahlaki metafizikler
D) Matematiksel metafizikler
E) Mutlak metafizikler

Cevap : E) Mutlak metafizikler

Açıklama :

9. Spinoza, Panteizm görüşü ile aşağıdaki felsefe hatlarından hangisini eleştirmektedir?

A) Naturalizm
B) Mekanizm
C) İdealizm
D) Deneycilik
E) Romantizm

Cevap : B) Mekanizm

Açıklama : Spinoza’nın “Tanrı ya da Doğa” (Deus sive Natura) anlayışıyla her şeyin Tanrı’nın bir görünümü olduğunu savunan panteizmi, evreni ruhsuz bir makine olarak gören ve Tanrı’yı evrenin dışında bir “saatçi” gibi konumlandıran Kartezyen mekanizmi eleştirir.

10. Aşağıdaki antik çağ filozoflarından hangisi Rönesans ile beraber güçlü biçimde eleştirilmiştir?

A) Herakleitos
B) Epikuros
C) Protogoras
D) Sokrates
E) Aristoteles

Cevap : E) Aristoteles

Açıklama : Orta Çağ boyunca kilisenin resmi felsefesi haline gelen ve Skolastik düşüncenin temelini oluşturan Aristoteles felsefesi, Rönesans ve modern bilimin doğuşuyla birlikte (özellikle fizik ve mantık alanında) güçlü bir şekilde eleştirilmiştir.

11. Kant’a göre mümkün deneyimin nesneleri aşağıdaki alanların hangisinde bulunur?

A) Mutlak nesneler
B) Transendental
C) Fenomenler
D) Noumenler
E) Transsendent

Cevap : C) Fenomenler

Açıklama : Kant’a göre, insan aklının deneyimleyebileceği ve bilebileceği şeyler, bize göründükleri şekliyle “fenomenler” (görüngüler) alanıdır. Kendinde-şeyler olan “noumenler” ise deneyimimizin ötesindedir ve bilinemez.

12. Felsefenin teorik ve pratik alan ayrımları gözetildiğinde aşağıdakilerden hangisi pratik alan kapsamında ele alınmaktadır?

A) Matematik
B) Geometri
C) Astronomi
D) Politika
E) Metafizik

Cevap : D) Politika

Açıklama : Felsefede teorik alan, “bilme” ile ilgili olan metafizik ve epistemoloji gibi alanları kapsarken; pratik alan, “eylem” ile ilgili olan ahlak (etik) ve siyaset (politika) felsefesini kapsar.

13. Descartes’ın bilgi kuramına göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) İdealar âlemi ile uyumludur.
B) Açık ve seçik bilgi aranır.
C) Res cogitans bilginin kuruluşunda merkezde yer alır.
D) Bilgi eleştirel bir faaliyetle elde edilir.
E) Şüphe temelde yer alır.

Cevap : A) İdealar âlemi ile uyumludur.

Açıklama : Descartes’ın bilgi kuramı, Platon’un idealar alemine dayanmaz. Descartes, bilgiyi metodik şüphe yoluyla, aklın kendi içinde bulduğu doğuştan gelen fikirlere ve “Düşünüyorum, öyleyse varım” (Res cogitans) ilkesine dayandırır.

14. Kant felsefesine göre eleştirel metafiziğin amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Meşru bilgi alanımız dışında kalan alan hakkında kanıtlar aramak
B) Mantıksal doğruluk değeri bakımından ifadeleri sınıflamak
C) Bilmemizin meşru sınırını çizmeye yönelik ön dayanakları ortaya koymak
D) Aklın sınırları içinde ortaya koyamayacağımız ve denetlenmesi mümkün olmayan ifadelerin yer aldığı alanları incelemek
E) Fizik verileri sonucunda kurulan alanı incelemek

Cevap : C) Bilmemizin meşru sınırını çizmeye yönelik ön dayanakları ortaya koymak

Açıklama : Kant’ın “eleştirel” felsefesi veya metafiziği, dogmatik bir şekilde varlık hakkında konuşmak yerine, öncelikle aklın kendisini eleştirerek bilginin imkanını ve meşru sınırlarını araştırmayı amaçlar.

15. Metafizik ile fizik ilişkisi söz konusu olduğunda Aristoteles felsefesi açısından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Metafizik, düşünce alanının dışında bırakılırsa fizik bilimi ortaya çıkabilir.
B) Metafiziğin ihtiyaç duyduğu ilkelerin temini, fizik biliminin işidir.
C) Metafizik, fizik bilimi için nötr bir konumda yer alır.
D) Metafizik bilgi, fizik bilgisine ilişkin bir soruşturmadan sonra gelmelidir.
E) Metafizik, fiziğin temellerini oluşturacak bilgiye yönelmektedir.

Cevap : E) Metafizik, fiziğin temellerini oluşturacak bilgiye yönelmektedir.

Açıklama :

16. Hume’a göre bütün bilginin temelinde deneyim vardır. Bu empirist ölçüt açısından metafizik ifadeler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Deneyimin sınırlarını oluştururlar.
B) Anlamsız ifadelerdir.
C) Tümel olarak bütün nesneler için geçerlidirler.
D) Bilginin temelini oluştururlar.
E) Matematiksel olarak doğrudurlar.

Cevap : B) Anlamsız ifadelerdir.

Açıklama : David Hume, radikal bir empirist olarak, bir fikrin anlamlı olabilmesi için bir duyu izlenimine karşılık gelmesi gerektiğini savunur. Tanrı, ruh, töz gibi metafizik kavramların duyusal bir karşılığı olmadığı için, Hume’a göre bu ifadeler anlamsızdır.

17. Aristoteles felsefesinde dört neden söz konusu olduğunda aşağıdakilerden hangisi dışarıda kalmaktadır?

A) Belirsiz neden
B) Formel neden
C) Nihai neden
D) İlk neden
E) Maddi neden

Cevap : B) Formel neden

Açıklama : Yayınlanan kitapçığa göre cevaplanmıştır ama okulun ders kitabında geçen bilgi bu şekilde yer alıyor: Bu değişme bakıldığında, her türden nesnenin değişim söz konusu olduğunda geçerli sayılabilecek dört nedenin varlığı ortaya çıkar. Bu dört neden değişen şeyle ilgili olarak sorulabilecek sorulara verilen cevaplara karşılık gelir. Bu sorular şu şekilde biçimlenir:

-Değişen nedir? (maddi neden)

-Değişen nesne ne olmaya doğru değişir? (formel neden)

-Ona bu değişme yol açan nedir? (fail neden)

-O niçin değişir veya değiştirilir? (ereksel neden)

18. İyi idea, Platon’un bazı metaforlarında….. benzetilmektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) dünya’yı görmemizi sağlayan Güneş’e
B) yıldız sistemine
C) geceleri aydınlatan Ay’a
D) gecenin sessizliğine
E) dinginliğe

Cevap : A) dünya’yı görmemizi sağlayan Güneş’e

Açıklama : Platon, “Devlet” adlı eserindeki ünlü Güneş benzetmesinde, görünen dünyada Güneş’in göz için ne ise, kavranan dünyada da İyi ideasının akıl için o olduğunu söyler. Güneş nasıl ki görmeyi ve görülen şeyleri var kılıyorsa, İyi ideası da bilmeyi ve bilinen ideaları var kılar.

19. Descartes’ın ruh-beden tartışmasına göre ruhun temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Düşünmek
B) Yer kaplamak
C) Bilinç dışını yönlendirmek
D) Zamana yayılmak
E) Edilginlik olmak

Cevap : A) Düşünmek

Açıklama : Descartes’ın düalizmine göre iki temel töz vardır: “res extensa” (yer kaplayan şey, yani beden) ve “res cogitans” (düşünen şey, yani ruh/zihin). Dolayısıyla ruhun temel ve ayırt edici özelliği düşünmektir.

20. Doğa bilimleri ve metafizik ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Metafizik, varlığı bir bütün olarak kavramaya çalışır.
B) Doğa bilimleri, hakikatlere ilişkin bilgi vermez.
C) Doğa bilimleri, dünyanın yapısı ve işleyişine ilişkin bilgi vermeye yöneliktir.
D) Doğa bilimleri ilahi sonuçlara ulaşmaya çalışır.
E) Metafizik nicel bir etkinliktir.

Cevap : C) Doğa bilimleri, dünyanın yapısı ve işleyişine ilişkin bilgi vermeye yöneliktir.

Açıklama :