Türk Tarihine Giriş 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Türk tarihine giriş, kökleri binlerce yıl öncesine dayanan, geniş bir coğrafyaya yayılmış bir milletin tarihini, kültürünü ve inançlarını anlamayı amaçlayan bir disiplindir. Bu tarihi anlamak için arkeolojik buluntular, destanlar ve yazılı kaynaklar gibi “ana kaynaklardan” faydalanılır; modern tarihçilerin yazdığı “araştırma eserleri” ise bu ana kaynaklara dayalı ikincil kaynaklardır. Bu makalede, Türklerin kökeni, eski Türklerdeki toplumsal yapı ve inanç sistemi ile Türk tarihinin temel kaynakları incelenecektir.

Türklerin Kökeni ve İlk Yurtları

Türklerin kökeni ve anavatanı konusu, arkeolojik ve tarihsel verilerle aydınlatılmaya çalışılmaktadır. Rus arkeolog “S. P. Tolstov”, Harezm’deki kazılarına dayanarak Türklerin Türkistan’a M.Ö. 2500 civarında (Afanasyevo kültürü) gelmiş olabileceğini öne sürmüştür. Güney Sibirya’daki Minusinsk Havzası’nda gelişen Demir Çağı kültürü ise “Tagar Kültürü” olarak bilinir. Bir diğer arkeolog Kiselev’e göre ise, “Kagnılı / Ting-ling’ler” Karasuk kültürünün oluşumuna katkı sağlamıştır. Türklerin kökenini daha uzak coğrafyalarda arayan tezler de vardır; örneğin diplomat ve tarihçi “Adile Ayda”, Etrüsklerin Türk olduğunu öne sürmüştür.

Eski Türklerde İnanç ve Toplum

İslamiyet öncesi Türklerin inanç sistemi, çok katmanlı bir yapıya sahipti. Temelde tek bir “Gök Tanrı” inancı bulunsa da, bunun yanı sıra “tabiat kuvvetlerine inanma” ve ölmüş ataların ruhlarına saygı göstermeye dayanan “atalar kültü” de inanç sisteminin temel dayanaklarıydı. Orhun Yazıtları’nda geçen “Yer-Su” tabiri de, “tabiatta birtakım gizli kuvvetlerin varlığına” olan inancı ifade eder. Eski Türklerde aile yapısı, ataerkil bir düzene sahip olmakla birlikte, ailenin ve çocukların yetiştirilmesinin büyük önem taşıdığı bir yapıydı; anne-babanın çocuklarına gereken önemi vermediği düşüncesi yanlıştır.

Tarih Yazımında Türkler

Türkler hakkındaki en eski bilgiler, komşu medeniyetlerin kayıtlarından gelmektedir. Çinliler, Kuzey Çin’de Wei sülalesini kuran “Tabgaçları”, “Siyenpi” olarak adlandırmışlardır. 10. yüzyılda Uygurları ziyaret eden Çinli elçi “Wang Yen-te” de önemli bilgiler aktarmıştır. Batılı kaynaklarda ise “Türkiye” tabiri ilk kez 6. yüzyılda Bizanslı tarihçi “Menandros” tarafından Orta Asya için kullanılmıştır. Rus yıllıklarında (kronikler) ise Karadeniz’in kuzeyindeki Peçenek, Uz ve Kuman/Kıpçak gibi Türk kavimleri hakkında geniş bilgiler bulunur; ancak bu yıllıklar yazılmaya başlandığında “Avrupa Hunları” çoktan tarih sahnesinden çekilmişti. “Razgrad” ise bir Rus yıllığı değil, bir Bulgaristan şehridir.

Türklerin kendi yazdığı eserler ise dil ve kültür tarihi açısından paha biçilmezdir. Kaşgarlı Mahmud’un “Divânu Lugati’t-Türk” eseri, “Tay yetişirse at dinlenir, oğul yetişince baba dinlenir” gibi birçok atasözünü barındırır. Ahmet Yesevî tarafından yazılan “Divan-ı Hikmet” ise Türk tasavvuf edebiyatının ilk büyük eseridir.

Sonuç

Türk tarihini anlamak, geniş bir coğrafyayı ve uzun bir zaman dilimini kapsayan karmaşık bir çabadır. Bir yere göç etmeden önce gönderilen “keşif” heyetleri gibi stratejik geleneklerden, İtil Bulgar mezar taşlarının standart formülüne kadar her detay, bu zengin tarihin bir parçasını oluşturur. Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi gibi modern teoriler, tarihsel toplulukların temel insani motivasyonlarını anlamak için bir çerçeve sunsa da, her toplumun kendine özgü kültürel ve tarihsel dinamiklerini göz ardı etmemek esastır.

1. Aşağıdakilerden hangisi Türkler hakkında bilgi veren Rus yıllıklarından biri değildir?

A) Radzivilov
B) Novgorad
C) Povesti Vremennıh Let
D) Razgrad
E) Nikonov

Cevap : D) Razgrad

Açıklama : Povesti Vremennıh Let, Novgorod, Radzivilov ve Nikonov Kronikleri, Rus tarihinin ve bu coğrafyadaki Peçenek, Kuman gibi Türk kavimlerinin tarihini anlatan önemli Rus yıllıklarındandır. Razgrad ise bir Rus yıllığı değil, Bulgaristan’da bir şehirdir.

2. Türkler bir yere göç etmeden önce o yerin yaşamlarına uygunluğunu ölçmek için gönderdikleri heyete ne ad vermişlerdir?

A) Keşif
B) Pusu
C) Öncü
D) Ricat
E) Yelme

Cevap : A) Keşif

Açıklama :

3. Rus arkeolog Kiselev’e göre doğudan gelerek Karasuk kültürünün oluşmasına katkı sağlayan Türk boyu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bugut
B) Tölesler
C) Bayırku
D) Tongra
E) Kagnılı /Ting-ling’ler

Cevap : E) Kagnılı /Ting-ling’ler

Açıklama : Arkeolog S.V. Kiselev, M.Ö. 1. binyılda Güney Sibirya’da ortaya çıkan Karasuk kültürünün, Çin kaynaklarında Ting-ling olarak geçen ve Kanglı (Kagnılı) Türkleri ile ilişkilendirilen bir topluluğun bölgeye göç etmesiyle oluştuğu teorisini öne sürmüştür.

4. Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi dönemden başlayarak Karadeniz’in kuzeyindeki topraklarda varlıklarını çok kuvvetli bir şekilde hissettiren ve Rus yıllıklarında haklarında geniş bilgiler verilen Türk kağanlıkları arasında yer almaz?

A) Kuman/Kıpçak
B) Uz
C) Avrupa Hun
D) Bulgar
E) Peçenek

Cevap : C) Avrupa Hun

Açıklama : Rus yıllıklarının yazılmaya başlandığı dönemde (yaklaşık 9. yy ve sonrası), Avrupa Hun İmparatorluğu (5. yy) çoktan tarih sahnesinden çekilmişti. Bu yıllıklar daha çok kendi çağdaşları olan Peçenek, Uz, Kuman/Kıpçak ve Bulgar gibi Türk toplulukları hakkında ayrıntılı bilgi verir.

5. Aşağıdakilerden hangisi Türk tarihinin ana kaynakları arasında gösterilemez?

A) Arkeolojik buluntular
B) Destanlar
C) Yazılı kaynaklar
D) Araştırma eserleri
E) Seyahatnameler

Cevap : D) Araştırma eserleri

Açıklama : Araştırma eserleri (monografiler, makaleler vb.), tarihçilerin ana kaynakları (yazılı kaynaklar, arkeolojik buluntular, destanlar) kullanarak oluşturdukları ikincil kaynaklardır. Bir ana kaynak değillerdir.

6. Bilim insanı A. H. Maslow’a göre aşağıdakilerden hangisi insanın önem sırasına göre ihtiyaçları arasında yer almaz?

A) Sevgi ihtiyacı
B) Öz güven
C) Kendini gerçekleştirme ihtiyacı
D) Emniyet
E) İtibar, saygı

Cevap : B) Öz güven

Açıklama : Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde “Öz güven”, “İtibar, saygı” basamağının bir parçası olarak değerlendirilir, ancak piramidin beş ana basamağından biri olarak ayrı bir kategoride yer almaz.

7. İtil Bulgar yazıtlarında genel olarak aşağıdaki içeriklerden hangisi yer almaz?

A) Künye
B) Açılış
C) Rahmet dileme
D) Yazana övgü
E) Giriş

Cevap : D) Yazana övgü

Açıklama : İtil (Volga) Bulgar mezar taşları genellikle standart bir formüle sahiptir: Besmele gibi bir açılış, ölen kişinin kimliğini belirten künye ve ölüm tarihi, Allah’tan rahmet dileme bölümü. Kitabeyi yazan veya yontan ustaya övgü, bu standart formülün bir parçası değildir.

8. Aşağıdakilerden hangisi, Heredotos’un Doğu kavimleri arasında zikrettiği ve bilim insanları tarafından da Türk oldukları ileri sürülen boydur?

A) Turukku
B) Tyrcae
C) Togharma
D) Turan
E) Targita

Cevap : E) Targita

Açıklama :

9. Aşağıdakilerden hangisi Ön Türk aile yapısı ile ilgili olarak yanlıştır?

A) Genel anlamda ataerkil bir aile sistemi mevcuttur.
B) Ailede çocuklar ebeveynlere karşı saygılıdır.
C) Ön Türk ailesinde anne-baba çocukları ile olan ilişkilerine gereken önemi vermemiştir.
D) Kız çocuğunu yetiştirmek annenin oğlanı yetiştirmek babanın görevi sayılırdı.
E) Ev erkek ile kadının ortak malı sayılır.

Cevap : C) Ön Türk ailesinde anne-baba çocukları ile olan ilişkilerine gereken önemi vermemiştir.

Açıklama : Eski Türk toplumunda aile bağları ve soyun devamlılığı son derece önemliydi. Çocuklar, ailenin ve soyun geleceği olarak görülür ve yetiştirilmelerine büyük önem verilirdi. Bu nedenle C şıkkındaki ifade yanlıştır.

10. Divan-­ı Hikmet kim tarafından yazılmıştır?

A) Ali Şir Nevai
B) Edip Ahmet Yükneki
C) Ahmet Yesevi
D) Yusuf Has Hacib
E) Kaşgarlı Mahmut

Cevap : C) Ahmet Yesevi

Açıklama : “Hikmet” adı verilen dörtlüklerden oluşan ve Türk tasavvuf edebiyatının ilk büyük eseri kabul edilen “Divan-ı Hikmet”, 12. yüzyılda yaşamış büyük mutasavvıf Hoca Ahmed Yesevî’ye atfedilir.

11. Etrüsklerin Türk olduğunu öne süren ve eserinde kültürel olarak Etrüsk­Türk yakınlığını inceleyen bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nihal Atsız
B) Kazım Mirşan
C) Adile Ayda
D) Muazzez İlmiye Çığ
E) Bahaeddin Ögel

Cevap : C) Adile Ayda

Açıklama : Türk diplomat ve tarihçi Adile Ayda, “Etrüskler Türk mü idi?” adlı eserinde, Etrüsk dili ve kültürü ile Türk dili ve kültürü arasında olduğunu düşündüğü benzerliklere dayanarak bu tezi savunmuştur.

12. I. Tabiat kuvvetlerine inanma
II. Atalar kültü
III. Totem inancı
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Gök­Tanrı inancının temel dayanaklarıdır?

A) I ve II
B) I ve III
C) Yalnız II
D) II ve III
E) Yalnız I

Cevap : A) I ve II

Açıklama : Eski Türklerin inanç sistemi, tek bir Gök Tanrı’ya olan inancın merkezde olduğu, ancak bunun yanı sıra tabiatta var olduğuna inanılan kutsal varlıklara (Yer-Su) saygı (I) ve ölmüş ataların ruhlarının aileyi koruduğuna dair inancı (Atalar Kültü) (II) da içeren karma bir yapıdaydı.

13. 6. yüzyılda “Türkiye” tabirinin “Türkistan­Türkeli” olarak kullanılması hangi Doğu Romalı tarihçinin eserinde geçmektedir?

A) Prokopios
B) Malalas
C) Priskos
D) Menandros
E) Marcellinus

Cevap : D) Menandros

Açıklama : 6. yüzyıl Bizans tarihçisi Menandros Protektor, Göktürk Kağanlığı’nın hakim olduğu Orta Asya topraklarını ifade etmek için “Tourkia” (Türkiye) tabirini kullanan ilk batılı kaynaklardan biridir.

14. “Tay yetişirse at dinlenir, oğul yetişince baba dinlenir.” atasözü hangi kaynakta geçmektedir?

A) Divânu Lugati’t-Türk
B) Kamus-ı Türki
C) Lugat-ı Naci
D) Divan-ı Hikmet
E) Muhakemetü’l-Lugateyn

Cevap : A) Divânu Lugati’t-Türk

Açıklama : Bu atasözü, Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda yazdığı, Türk dilinin ve kültürünün en önemli kaynaklarından olan Divânu Lugati’t-Türk’te yer almaktadır.

15. Casus olmasına rağmen Turfan ve Beş­Balık bölgesinde yaşayan Uygurların yanına giden Çinli rahip hangisidir?

A) Masao Mori
B) Hsüan Tsang
C) Pan-ku
D) Lao-tse
E) Wang Yen-te

Cevap : E) Wang Yen-te

Açıklama : Çin’in Sung Hanedanı tarafından 10. yüzyılda Turfan’daki Koço Uygur Krallığı’na gönderilen elçi Wang Yen-te, resmi olarak diplomat olsa da, Uygurlar hakkında detaylı bilgiler toplayan bir seyahatname yazmış ve bu nedenle bir casus-gezgin olarak kabul edilmiştir.

16. Çinlilerin “Siyenpi” dedikleri ve daha sonraları Çinlileşerek Wei sülalesinin oluşumuna katkıda bulunan Türk boyu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tabgaçlar
B) Uygurlar
C) Şato Türkleri
D) Akhunlar
E) Asya Hunları

Cevap : A) Tabgaçlar

Açıklama : Siyen-pi (Xianbei) konfederasyonunun bir parçası olan Tabgaçlar (Tuoba), Kuzey Çin’i fethederek Kuzey Wei Hanedanı’nı kurmuşlar ve zamanla Çin kültürünü benimseyerek asimile olmuşlardır.

17. Orhun yazıtlarında “Yer­-su” ve “Yer-­sub” şeklinde geçen kelimenin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tanrının her şeyi bildiği
B) Tabiatta birtakım gizli kuvvetlerin varlığı
C) Tanrının doğadaki her şeyi kontrol ettiği
D) Tanrının her şeye karar verdiği
E) Tabiatın Tanrı kontrolü altında olduğu

Cevap : B) Tabiatta birtakım gizli kuvvetlerin varlığı

Açıklama : Eski Türk inancında “Yer-Su” (veya Yer-Sub), Gök Tanrı’dan ayrı olarak, yeryüzündeki dağların, nehirlerin, ormanların ve göllerin sahip olduğuna inanılan kutsal ruhları ve gizli kuvvetleri ifade eder.

18. Aşağıdakilerden hangisi eserinde Ön Türk kadınına dair bilgi vermemiştir?

A) İbn Fadlan
B) Kazvinî
C) Gerdizî
D) El-Cahiz
E) Kedranos

Cevap : E) Kedranos

Açıklama :

19. “Harezm bölgesinde kazı çalışmalarında bulunan Rus arkeolog ….. göre, Türkler Türkistan’a MÖ 2500 civarında gelmiş (Afanasyevo kültürü) olmalıdır. Zaten Türklerin kültürel özellikleri de, bu coğrafyada daha sonraki Andronovo (MÖ 1700-1200) kültüründe belirginleşmiştir.”
Yukarıdaki cümlede yer alan boşluğa aşağıdaki isimlerden hangisi gelmelidir?

A) M. İ. Artamonov’a
B) S. P. Tolstov’a
C) A. Vladimirtsov’a
D) S. A. Pletnova’ya
E) S. G. Klyaştornıy’a

Cevap : B) S. P. Tolstov’a

Açıklama : Harezm bölgesinde uzun yıllar süren arkeolojik keşif gezilerini yöneten Sovyet arkeologu Sergey Tolstov, bölgenin antik tarihi ve Türklerin etnogenezi üzerine önemli teoriler geliştirmiştir.

20. MÖ 700-­100 arasını kapsayan ve Minisunsk bölgesinde yaşayan kültür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Afanesyevo
B) Tagar
C) Karasuk
D) Andronovo
E) Kelteminar

Cevap : B) Tagar

Açıklama : Güney Sibirya’daki Minusinsk Havzası’nda M.Ö. 7. ve 2. yüzyıllar arasında gelişen ve İskit kültür dairesi içinde yer alan ileri düzeyde madenciliğe sahip Demir Çağı kültürü, “Tagar Kültürü” olarak adlandırılır.