Çalışma Ekonomisi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Çalışma ekonomisi, iş gücü piyasalarının işleyişini, istihdam, işsizlik, ücretler ve çalışma koşulları gibi konuları inceleyen bir bilim dalıdır. “Çalışma”, bireyler için sadece ekonomik bir kaynak sağlamanın ötesinde, onlara “kimlik, aidiyet hissi, statü ve sosyal ilişkiler” gibi birçok farklı alanda fayda sağlayan merkezi bir yaşam faaliyetidir. Bu makalede, iş gücü piyasasının temel kavramları, işsizlik türleri, ücret sistemleri ve günümüz çalışma dünyasındaki dönüşümler ele alınacaktır.

İş Gücü Piyasasının Temel Kavramları

İş gücü piyasasını analiz etmek için bazı temel kavramları bilmek gerekir. “İş gücü”, bir ülkedeki istihdam edilenler ile işsizlerin toplamından oluşur. “İşgücüne katılma oranı” ise, iş gücünün çalışma çağındaki nüfusa (aktif nüfus) bölünmesiyle bulunur.

İşsizlik Türleri:

• Geçici (Friksiyonel) İşsizlik: İş değiştirme veya iş arama sürecindeki doğal işsizliktir.
• Yapısal İşsizlik: Ekonominin yapısındaki değişimlerden kaynaklanır. “Teknolojik işsizlik”, otomasyon gibi nedenlerle ortaya çıktığı için yapısal işsizliğin bir parçası olarak kabul edilir.
• Eksik İstihdam: Kişinin potansiyelinin tam olarak kullanılmadığı durumlardır. “Zamana dayalı eksik istihdam”, kişinin daha fazla saat çalışmak istemesine rağmen daha az çalışması durumudur.

Ücretler ve Ücret Sistemleri

Ücret, emeğin karşılığıdır ve farklı şekillerde tanımlanabilir. “Kolektif ücret”, toplu sözleşme ile tespit edilen ücret ortalamasıdır. “Efektif (fiili) ücret” ise işçinin eline geçen gerçek ücrettir. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde, ücretlerin satın alma gücünü korumak amacıyla fiyat artışlarına göre otomatik olarak ayarlandığı sisteme ise “eşel mobil” (oynak merdiven) sistemi denir.

Çalışma Dünyasındaki Dönüşümler

Sanayileşme: Üretim sürecinde uzmanlaşmayı, iş bölümünü ve yeni pazarların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Sanılanın aksine, merkezileşmeden uzaklaşmayı değil, fabrikalarda “merkezileşmeyi” beraberinde getirmiştir.

Neo-liberalizm ve 1980 Sonrası: 1980’lerden sonra, “özelleştirme” ve “kuralsızlaştırma” (deregülasyon) gibi neo-liberal politikalar yaygınlaşmıştır. Bu dönemde işsizliğin artmasının nedenlerinden biri Fordist üretimden post-Fordist üretime geçiştir; küreselleşme ile birlikte ulus devletin ekonomik alanda güçlenmesi değil, zayıflaması söz konusudur.

Esnek Çalışma Modelleri: Bu yeni dönemde standart dışı çalışma biçimleri yaygınlaşmıştır. “Tele çalışma”, bilişim teknolojileri sayesinde işin iş yeri dışında yapıldığı bir modeldir. Evde çalışma ve iş paylaşımı gibi modeller “esnek süreli” çalışma modelleri iken, “ücret esnekliği” farklı bir esneklik türüdür.

Kurumlar ve Politikalar

Çalışma hayatı, ulusal ve uluslararası kurumlar tarafından düzenlenir. 1919 yılında kurulan “Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)”, bu alandaki en önemli uluslararası kuruluştur. Ülke içinde ise, “kamu istihdam kurumları”, işe yerleştirme, danışmanlık ve işsizlik sigortası gibi hizmetler sunar; ancak piyasadaki eşleştirme hizmetini tek başına üstlenmezler. İşletmelerin ana faaliyet alanları dışındaki bazı işleri başka firmalara devretmesi anlamına gelen “uzaklaştırma stratejileri” (outsourcing) ise, işletmelerin personel sayısını artırmaz, genellikle azaltır.

Sonuç

Çalışma ekonomisi, dinamik ve sürekli değişen bir alanı inceler. Gelişmiş ülkelerde işsizliğin belirli bölgelerde yoğunlaşması ve orantılı bir dağılım sergilememesi gibi güncel eğilimler, bu alanın ne kadar karmaşık olduğunu göstermektedir. Türkiye’deki işsizlik sigortası mevzuatına göre 600 gün primi olan bir işsize 180 gün ödenek verilmesi gibi spesifik politikalar, bu karmaşık sorunlara çözüm üretme çabalarının bir parçasıdır.

1. Bilişim teknolojilerindeki gelişmelerin etkisiyle iş gücünün iş yerine bağımlılığının ve işverenin denetiminin azaldığı çalışma şeklini ifade eden esnek çalışma şekli ….. olarak ifade edilmektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Evde çalışma
B) Ödünç iş ilişkisi
C) Tele çalışma
D) İş paylaşımı
E) Çağrı üzerine çalışma

Cevap : C) Tele çalışma

Açıklama : Tele çalışma, işin bilişim ve iletişim teknolojileri kullanılarak iş yeri dışında, genellikle evden yapıldığı bir esnek çalışma modelidir. Bu modelde iş yerine fiziksel bağımlılık ve işverenin doğrudan denetimi azalır.

2. Aşağıdakilerden hangisi 1980 sonrası giderek artan işsizlik sorununun oluşumundaki temel nedenlerden biri değildir?

A) Özelleştirmelerin artması
B) Fordist üretim sisteminden post-Fordist üretim sistemine geçiş
C) Liberal partilerin çokça başa gelmesi
D) Sosyal damping uygulamalarında görülen artış
E) Ulus devletin güçlenmesi

Cevap : E) Ulus devletin güçlenmesi

Açıklama : 1980 sonrası dönem, küreselleşmenin hız kazanmasıyla ulus devletin ekonomik alandaki etkinliğinin güçlenmesi değil, tam aksine zayıflaması ile karakterize edilir. Diğer şıklar ise bu dönemde işsizliği artıran neoliberal politikalar ve yapısal dönüşümlerle ilgilidir.

3. Aşağıdakilerden hangisi çalışmanın bireyler için önemini doğru bir şekilde özetlemektedir?

A) Çalışma, yalnızca bireylerin yaratıcılığını artırır ve yeteneklerini geliştirmelerine yardımcı olur.
B) Çalışma, yalnızca bireylerin maddi temelini oluşturur ve özel yaşamlarını şekillendirir.
C) Çalışma, yalnızca bireylerin statü ve toplumsal itibar kazanmasına yardımcı olur.
D) Çalışma, yalnızca ekonomik bir kaynak sağlar.
E) Çalışma; bireylere kimlik, aidiyet hissi, statü ve sosyal ilişkiler gibi birçok farklı alanda faydalar sağlar.

Cevap : E) Çalışma; bireylere kimlik, aidiyet hissi, statü ve sosyal ilişkiler gibi birçok farklı alanda faydalar sağlar.

Açıklama : Çalışma, sadece para kazanma aracı olmanın ötesinde, bireyin toplumsal kimliğinin bir parçasıdır. Bireye bir topluluğa ait olma hissi, sosyal statü, saygınlık kazandırır ve sosyal ilişkiler kurmasını sağlar. Diğer şıklar, çalışmanın önemini tek bir boyuta indirgediği için eksiktir.

4. Aşağıdakilerden hangisi boş zaman ve çalışma arasındaki farkı en iyi şekilde açıklar?

A) Çalışma kendi kendini tatmin eder, boş zaman ise ödüllendirilir.
B) Boş zaman bir araç olarak görülür, çalışma ise amaç için kullanılır.
C) Boş zaman bireysel olarak tadılır, çalışma ise rutin ve yeknesaktır.
D) Boş zaman rahat ve zahmetsizdir, çalışma ise diğerleri için harcanan bir zamandır.
E) Boş zaman toplumsal bir zorunluluktur, çalışma ise özgürleşme imkânı sağlar.

Cevap : B) Boş zaman bir araç olarak görülür, çalışma ise amaç için kullanılır.

Açıklama :

5. Gelişmiş ülkelerdeki işsizlik ve istihdam eğilimleri göz önünde bulundurulduğunda aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) İşsizliğin uzun süreli olması
B) İşsizliğin coğrafi açıdan orantılı bir dağılım sergilemesi
C) Özellikle AB ülkelerinin ekonomik bir yapısal değişim sürecinden geçiyor olması
D) Kısmi süreli istihdamın yaygınlaşması
E) İşsizliğin vasıfsız işçilerde yoğunlaşması

Cevap : B) İşsizliğin coğrafi açıdan orantılı bir dağılım sergilemesi

Açıklama : Gelişmiş ülkelerde işsizlik, genellikle belirli bölgelerde (örneğin eski sanayi bölgeleri) veya belirli sektörlerde yoğunlaşma eğilimindedir. Ülke geneline orantılı bir şekilde dağılmaz. Diğer şıklar, gelişmiş ülkelerdeki güncel işsizlik ve istihdam eğilimlerini doğru yansıtmaktadır.

6. I. Kamu istihdam kurumları, meslek seçiminde yol göstericilik ve danışmanlık yapar.
II. Kamu istihdam kurumları, işe yerleştirme ve işsizlik sigortası uygulamalarını gerçekleştirir.
III. Kamu istihdam kurumları, piyasa sisteminde eşleştirme hizmetini tek başına üstlenir.
Yukarıda kamu istihdam kurumlarına ait verilen bilgilerden hangisi/hangileri doğrudur?

A) II ve III
B) I ve II
C) I ve III
D) Yalnız III
E) Yalnız I

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Kamu istihdam kurumları (Türkiye’de İŞKUR gibi), iş arayanlara danışmanlık yapmak (I), işe yerleştirmeye aracılık etmek ve işsizlik sigortası ödemelerini yönetmek (II) gibi görevleri yerine getirir. Ancak bu hizmetleri tek başına üstlenmezler; özel istihdam büroları da piyasada faaliyet gösterir (III yanlış).

7. Aşağıda verilen çalışma modellerinden hangisi “esnek süreli çalışma modelleri” arasında yer almamaktadır?

A) Evde çalışma
B) İş paylaşımı
C) Çağrı üzerine çalışma
D) Kısmi süreli çalışma
E) Ücret esnekliği

Cevap : E) Ücret esnekliği

Açıklama : Esnek süreli çalışma modelleri, çalışma zamanının ve/veya mekanının standart dışı düzenlenmesiyle ilgilidir (evde çalışma, iş paylaşımı, kısmi süreli çalışma vb.). Ücret esnekliği ise çalışma süresiyle değil, ücretin piyasa koşullarına göre değişebilmesiyle ilgili bir kavramdır.

8. I. Kuralsızlaştırma
II. Özelleştirme
III. Devletin ekonomik anlamda etkinliğinin artması
Yukarıda verilen uygulamaların hangisi/hangileri Neo-liberal politikalara geçişe zemin hazırlayan ülke politikaları arasında yer almaktadır?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Neo-liberal politikalar, piyasa serbestisini artırmayı ve devletin ekonomideki rolünü azaltmayı hedefler. Bu doğrultuda yapılan kuralsızlaştırma (deregülasyon) ve özelleştirme (devlet işletmelerinin özel sektöre devri) bu politikaların temel uygulamalarıdır. Devletin ekonomik etkinliğinin artması ise bu anlayışın tersidir.

9. Aşağıdakilerden hangisi eksik istihdamın boyutlarından biri değildir?

A) Kişi, bir önceki işinden yüzde 20 veya daha az kazanmaktadır.
B) Kişi, işin gerektirdiğinden daha fazla formel eğitime sahiptir.
C) Kişi, işin gerektirdiğinden daha fazla iş deneyimine ve niteliğe sahiptir.
D) Kişi, formel eğitimi dışındaki bir alanda gönülsüz olarak çalışmaktadır.
E) Kişi, gönülsüz olarak tam zamanlı istihdamdadır.

Cevap : E) Kişi, gönülsüz olarak tam zamanlı istihdamdadır.

Açıklama : Eksik istihdam, kişinin yeteneklerinin veya çalışma potansiyelinin tam olarak kullanılmadığı durumları ifade eder. Daha az saat çalışma (zamana dayalı), yeteneklerinden daha düşük bir işte çalışma (yetersiz istihdam) veya çok daha az kazanma gibi boyutları vardır. “Gönülsüz olarak tam zamanlı istihdam” ise tanım olarak bir çelişki içerir ve eksik istihdamın bir boyutu değildir.

10. I. Eşel mobil ya da oynak merdiven sistemi, ücretin yükselen fiyatlara (enflasyona) uyumlu hâle getirilmesini hedefleyen bir sistemdir.
II. Kolektif ücret, toplu sözleşme ile tespit edilen ücret ortalamasıdır.
III. Efektif (fiilî) ücret, toplu sözleşme ile tespit edilen ücret ortalamasıdır.
Ücretlere ilişkin yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri yanlıştır?

A) Yalnız III
B) II ve III
C) Yalnız II
D) I ve II
E) Yalnız I

Cevap : A) Yalnız III

Açıklama : I ve II numaralı tanımlar doğrudur. Efektif (fiili) ücret ise bir işçinin eline geçen gerçek ücrettir ve toplu sözleşme ile belirlenen asgari ücretten farklı (genellikle daha yüksek) olabilir. Toplu sözleşme ile tespit edilen ücret ortalaması değildir. Bu nedenle III numaralı ifade yanlıştır.

11. Aşağıdakilerden hangisi özel istihdam bürolarını gelişmesinde etkili olan nedenlerden biri değildir?

A) İşletmelerin rekabet sorunları
B) Kamu sektörünün öncülüğünde gerçekleşen sosyal hedefler
C) Düşük nitelikli personelin temini ihtiyacı
D) Artan işsizlik oranları
E) Kamu istihdam bürolarının yapısındaki merkeziyetçilik

Cevap : C) Düşük nitelikli personelin temini ihtiyacı

Açıklama :

12. Ücretin yükselen fiyatlara (enflasyona) uyumlu hâle getirilmesini hedefleyen sistem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kolektif ücret
B) Nominal ücret
C) Oynak merdiven (Eşel mobil)
D) Efektif ücret
E) Gerçek ücret

Cevap : C) Oynak merdiven (Eşel mobil)

Açıklama : Eşel mobil sistemi, ücretlerin ve maaşların belirli dönemlerde enflasyon oranına göre otomatik olarak ayarlanarak satın alma gücünün korunmasını amaçlayan bir endeksleme sistemidir.

13. Aşağıda “geçici işsizlik” ile ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Sağlıklı bir ülke ekonomisinde olması gereken geçici işsizlik oranı yüzde 4-5 dolaylarındadır.
B) Geçici işsizlik, arizi işsizlik olarak da adlandırılmaktadır.
C) Yeni bir işe geçiş sürecinin devam etmesi geçici işsizliğin oluşmasındaki faktörlerden biridir.
D) Geçici işsizlik, bir toplumda emek arzı ile talebi arasında denge olduğunda dahi görülebilir.
E) Piyasadaki açık işler konusunda bilgi eksikliğinin olması geçici işsizliğin oluşmasındaki faktörlerden biridir.

Cevap : A) Sağlıklı bir ülke ekonomisinde olması gereken geçici işsizlik oranı yüzde 4-5 dolaylarındadır.

Açıklama : Yüzde 4-5 olarak ifade edilen oran genellikle sadece geçici (friksiyonel) işsizliği değil, geçici ve yapısal işsizliğin toplamını ifade eden “doğal işsizlik oranı”nı temsil eder. Sadece geçici işsizlik oranı bu değerden daha düşüktür.

14. Aşağıdakilerden hangisi yapısal işsizliğin bir parçası olarak değerlendirilmektedir?

A) Mevsimlik işsizlik
B) Geçici işsizlik
C) Gizli işsizlik
D) Teknolojik işsizlik
E) Konjonktürel işsizlik

Cevap : D) Teknolojik işsizlik

Açıklama : Teknolojik işsizlik, otomasyon ve yeni teknolojilerin bazı işleri veya becerileri gereksiz kılması sonucu ortaya çıkar. Bu durum, ekonominin yapısındaki bir değişimden kaynaklandığı için yapısal işsizliğin bir alt türü olarak kabul edilir.

15. I. Aktif nüfus = İş gücü
II. İş gücü = İstihdam edilenler + İşsizler
III. İşgücüne Katılma Oranı= (İş gücü / Aktif nüfus) x 100
Yukarıdaki formülizasyonlardan hangisi veya hangileri doğrudur?

A) II ve III
B) I ve III
C) Yalnız III
D) Yalnız II
E) Yalnız I

Cevap : A) II ve III

Açıklama : Aktif nüfus (çalışma çağındaki nüfus) ile iş gücü aynı şey değildir; iş gücü aktif nüfusun bir alt kümesidir (I yanlış). İş gücü, çalışanlar ve işsizlerin toplamından oluşur (II doğru). İş gücüne katılma oranı da iş gücünün aktif nüfusa bölünmesiyle bulunur (III doğru).

16. Aşağıdakilerden hangisi işletmelerin uzaklaştırma stratejilerini benimsemelerinin faydalarından biri değildir?

A) İşletmelerin rekabet gücünün artırılması
B) Asıl işverenin bazı risklerden kurtulması
C) İşletmelerin kaynak israfının önlenmesi
D) İşletmelerin personel sayısını artırması
E) İşletmelerin durgun ekonomi dönemlerine uyum sağlaması

Cevap : D) İşletmelerin personel sayısını artırması

Açıklama : Uzaklaştırma (dış kaynak kullanımı/outsourcing), işletmelerin bazı işlerini başka firmalara devretmesidir. Bu strateji genellikle maliyetleri düşürmek ve ana faaliyetlere odaklanmak için kullanılır ve personel sayısını artırmak yerine azaltma eğilimindedir.

17. I. Makineleşme, merkezîleşmeden uzaklaşmayı da beraberinde getirmiştir.
II. Üretimin büyümesi yeni ulusal ve uluslararası pazarların fethedilmesine neden olmuştur.
III. Makineleşme üretim sürecinde uzmanlaşmayı ve iş bölümünü, yeni üretim ve yönetim teknik ve yöntemlerini de beraberinde getirmiştir.
Yukarıda verilen yargılardan hangisi/hangileri sanayileşmenin getirdiği sosyo-ekonomik sonuçlar arasında gösterilmektedir?

A) II ve III
B) I ve III
C) I ve II
D) Yalnız II
E) Yalnız III

Cevap : A) II ve III

Açıklama : Sanayileşme, seri üretim için fabrikaların kurulmasıyla üretimin merkezileşmesine yol açmıştır, uzaklaşmaya değil (I yanlış). Artan üretim, yeni pazarların aranmasını zorunlu kılmıştır (II doğru). Fabrika sistemi, uzmanlaşmayı ve detaylı bir iş bölümünü beraberinde getirmiştir (III doğru).

18. Aşağıdakilerden hangisi Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)’nün kuruluş yılıdır?

A) 1921
B) 1919
C) 1920
D) 1923
E) 1922

Cevap : B) 1919

Açıklama : Uluslararası Çalışma Örgütü (International Labour Organization – ILO), I. Dünya Savaşı’nı sona erdiren Versay Antlaşması kapsamında, 1919 yılında kurulmuştur.

19. I. Kişinin işin gerektirdiği formal eğitime sahip olması
II. Kişinin ilave çalışmaya müsait olması
III. Kişinin normal çalışma süresinden az çalışması
Yukarıda verilen kriterlerden hangisi veya hangilerine uyan bireylerin “zamana dayalı eksik istihdam” halinde olduğu söylenir?

A) Yalnız II
B) Yalnız I
C) I ve II
D) II ve III
E) I ve III

Cevap : D) II ve III

Açıklama : Zamana dayalı eksik istihdam, bir kişinin referans döneminde belirli bir süreden daha az çalışıyor olması (III) ve daha fazla saat çalışmak istemesi ve buna müsait olması (II) durumlarını kapsar. Eğitim seviyesi ise niteliğe dayalı eksik istihdamla ilgilidir.

20. I. 600 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödemiş olan sigortalı işsizlere 180 gün süre ile verilmektedir.
II. 900 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödemiş olan sigortalı işsizlere 200 gün süre ile verilmektedir.
III. 1080 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödemiş olan sigortalı işsizlere 220 gün süre ile verilmektedir.
Yukarıda işsizlik sigortasından faydalanma sürelerine ilişkin verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız III
B) I ve II
C) Yalnız II
D) Yalnız I
E) II ve III

Cevap : D) Yalnız I

Açıklama : Türkiye’deki işsizlik sigortası mevzuatına göre; son üç yılda 600 gün primi olana 180 gün (6 ay), 900 gün primi olana 240 gün (8 ay) ve 1080 gün primi olana 300 gün (10 ay) süreyle işsizlik ödeneği verilir. Bu durumda sadece I numaralı ifade doğrudur.