Siyaset Sosyolojisi 2024-2025 Vize Soruları (Siyaset Bilimi)

Giriş

Siyaset sosyolojisi, “siyaset ile toplum arasındaki karşılıklı etkileşimleri” inceleyen bir sosyoloji alt dalıdır. Siyasal iktidarın bölüşümü, yetke (otorite) ve meşruiyet gibi kavramlar bu alanın merkezi unsurlarıyken, “dayanışma” gibi kavramlar daha çok genel sosyolojinin konusudur. Bu makalede, siyaset sosyolojisinin kurucu düşünürlerinin temel teorileri ve devlet, iktidar, toplumsal yapı gibi temel kavramlar ele alınacaktır.

Klasik Sosyolojide Siyaset: Marx, Weber, Durkheim

Sosyolojinin kurucu babaları, siyasi olguları toplumsal bağlamları içinde analiz etmişlerdir.

• Karl Marx: Marx’a göre, tarihin motoru sınıflar arası “dayanışma” değil, “sınıf çatışmasıdır”. İktisadi ilişkiler toplumsal altyapıyı oluşturur ve siyaset gibi üstyapı kurumlarının yönünü belirler.
• Max Weber: Siyaset sosyolojisinin merkezine “insan neden itaat eder?” sorusunu koyarak “meşruiyet” kavramını geliştirmiştir. “Sosyal sınıfı” ise öncelikle piyasadaki benzer ekonomik çıkarlara ve yaşam şanslarına sahip insan grupları olarak tanımlamıştır.
• Emile Durkheim: Toplumsal bütünleşme üzerinde durmuştur. Toplumsal normların zayıfladığı “anomi” halinin, bireyler arasındaki yükümlülükleri güçlendirmediğini, aksine zayıflattığını savunmuştur. “Kolektif vicdan” ve “iş bölümü” gibi kavramlar ona aitken, “karşılıklılık ve etkileşim” daha çok Simmel’in sosyolojisine aittir.

Devletin Doğası ve İktidar

Modern devletin nasıl ortaya çıktığı, siyaset sosyolojisinin temel sorularındandır. Tarihsel sosyolog Charles Tilly’e göre, “modern devleti ortaya çıkaran, yöneticilerin bir askeri kuvvet yaratma girişimidir”. İktidarın doğasını analiz eden Michael Mann ise, iktidarı iki boyutta inceler. “Despotik iktidar”, elitin toplum üzerindeki keyfi gücüdür ve “kuvvetler ayrılığı” ilkesiyle çelişir. “Altyapısal iktidar” ise, devletin sivil topluma nüfuz etme ve onu organize etme kapasitesidir; yani “toplum aracılığı ile iktidar” olarak tanımlanır.

Toplumsal Yapı: Tabakalaşma ve Sivil Toplum

Siyaset, toplumsal eşitsizlik yapıları içinde gerçekleşir. Ünlü sosyolog Anthony Giddens, “toplumsal tabakalaşmayı” farklı topluluklar arasında var olan “yapısal eşitsizlikler” olarak tanımlar. Gerhard Lenski’ye göre ise, toplumsal istikrar, bu eşitsizliklerin ortadan kalkmasını değil, aksine yerleşik hale gelmesini sağlar. Bu eşitsizlik yapıları içinde, devletten özerk bir alan olan sivil toplumun rolü de önemlidir. Demokratik bir sistemde, “sivil toplum kuruluşlarının siyasi iktidarlarla arasına net bir sınır çizmesi” beklenir.

Sonuç

Siyaset sosyolojisi, iktidar ve toplum arasındaki karmaşık ilişkiyi anlamak için zengin bir teorik çerçeve sunar. Alexis de Tocqueville’in “çoğulculuğu iktidar merkezlerinin çoğulluğu” olarak tanımlamasından, George Orwell’in demokratik toplumlardaki “rıza üretimi” mekanizmalarını analiz etmesine kadar birçok düşünür bu alana önemli katkılar sunmuştur. Robert Dahl’ın “demokrasiyi seçkinler arası bir iktidar savaşı” olarak görmesi gibi farklı yaklaşımlar, siyasi olguların ne kadar çok katmanlı olduğunu göstermektedir.

1. Aşağıdaki olgulardan hangisi siyasal olana dair çözümlemelerin merkezi unsurlarından birisi değildir?

A) Siyasal iktidarın bölüşümü
B) Dayanışma
C) Yetke
D) Meşruiyet
E) Siyasal değişim

Cevap : B) Dayanışma

Açıklama : Siyaset sosyolojisi temel olarak iktidar, yetke (otorite), meşruiyet ve siyasal değişim gibi kavramları inceler. Dayanışma ise daha çok genel sosyolojinin, özellikle de Durkheimcı geleneğin, toplumsal bütünleşmeyi açıklamak için kullandığı merkezi bir kavramdır.

2. Durkheim’ın “anomi” kavramı için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Anomi toplumsal dayanışmayı ortadan kaldırır.
B) Anomi toplumda kuralsızlığın hakim olmasıdır.
C) Anomi toplumsal çatışmanın ortaya çıkmasıdır.
D) Anomi toplumda ahlaki çöküntünün ortaya çıkmasıdır.
E) Anomi bireylerin birbirlerine karşı katkı ve yükümlülüklerini güçlendirir.

Cevap : E) Anomi bireylerin birbirlerine karşı katkı ve yükümlülüklerini güçlendirir.

Açıklama : Anomi, toplumsal normların ve kuralların zayıfladığı, bir nevi kuralsızlık halidir. Bu durum, bireyler arasındaki bağları ve yükümlülükleri güçlendirmez, tam aksine zayıflatarak toplumsal çözülmeye yol açar.

3. “Modern devleti ortaya çıkaran yöneticilerin bir askeri kuvvet yaratma girişimidir.” görüşü aşağıdaki yazarlardan hangisine aittir?

A) E. Durkheim
B) M. Weber
C) M. Mann
D) G. Mosca
E) C. Tilly

Cevap : E) C. Tilly

Açıklama : Bu görüş, “Savaş devleti, devlet de savaşı yapar” (“War made the state and the state made war”) teziyle bilinen tarihsel sosyolog Charles Tilly’ye aittir. Tilly’e göre modern devletlerin vergi ve bürokrasi gibi temel yapıları, yöneticilerin savaşma kapasitelerini artırma ihtiyacından doğmuştur.

4. “Toplumda çoğulculuk iktidar merkezlerinin çoğulluğudur.” ifadesi aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) R. Dahl
B) G. Simmel
C) V. Mosca
D) M. Weber
E) A. Tocqueville

Cevap : E) A. Tocqueville

Açıklama :

5. “Toplumsal tabakalaşma birbirinden farklı topluluklar arasında var olan yapısal eşitsizliklerdir”
Yukarıda verilen ifade aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) K. Marx
B) A. Giddens
C) V. Mosca
D) T. Hobbes
E) A. Tourine

Cevap : B) A. Giddens

Açıklama : Bu tanım, modern sosyolojide toplumsal tabakalaşmanın standart tanımlarından biridir. Ünlü İngiliz sosyolog Anthony Giddens, eserlerinde bu tür yapısal eşitsizlikleri ve tabakalaşmayı bu şekilde kapsamlı bir biçimde ele alır.

6. Aşağıdaki ifadelerden hangisi G. Lenski’ye ait olamaz?

A) Yüksek toplumsal pozisyonlar genellikle miras, sahtekarlık veya el koymaktan kaynaklanır.
B) Toplumsal istikrar varsa kişilerarası eşitlik kendiliğinden oluşur.
C) Toplumda kötülüğün kaynağı sosyal sistemlerdir.
D) İnsan doğası onun iyi olmasını gerektirir.
E) Toplumsal eşitliğin sağlanabilmesi mümkündür.

Cevap : B) Toplumsal istikrar varsa kişilerarası eşitlik kendiliğinden oluşur.

Açıklama : Gerhard Lenski’nin ekolojik-evrimci teorisine göre, özellikle tarım toplumlarında ortaya çıkan artı ürün, iktidar mücadelelerine ve eşitsizliğin kurumsallaşmasına yol açar. Toplumsal istikrar, bu eşitsizliğin ortadan kalkmasını değil, tam aksine yerleşik hale gelmesini ve sürdürülmesini sağlar.

7. Demokratik toplumlarda rıza üretimi konusu üzerine çalışmalarıyla tanınan düşünür kimdir?

A) G. Simmel
B) M. Mann
C) A. Giddens
D) D. Brown
E) G. Orwell

Cevap : E) G. Orwell

Açıklama : George Orwell, özellikle “1984” ve “Hayvan Çiftliği” gibi eserlerinde, totaliter rejimlerin propaganda, dilin manipülasyonu ve gerçeğin çarpıtılması yoluyla halkın düşüncelerini nasıl şekillendirdiğini ve “rıza ürettiğini” alegorik bir dille anlatmıştır.

8. “İnsan neden itaat eder sorusu iktidarın meşruiyetinin temelidir”
Yukarıda verilen ifade aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) K. Marx
B) M. Weber
C) G. Simmel
D) A. Giddens
E) T. Parsons

Cevap : B) M. Weber

Açıklama : Max Weber’in siyaset sosyolojisi, iktidarın toplumsal olarak kabul görmesi anlamına gelen “meşruiyet” kavramı üzerine kuruludur. İnsanların neden itaat ettiğini açıklamak için geliştirdiği üç meşruiyet türü (geleneksel, karizmatik, yasal-ussal), bu sorunun cevabını arar.

9. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Weber’in “sosyal sınıf” kavramı için geçerli değildir?

A) Sosyal sınıf; kişiler ve kurumlar arası etkileşimden doğar.
B) İktisadi çıkar sosyal sınıfın oluşturulmasında gerekli ama yeter şart değildir.
C) İktisadi çıkar piyasada belirlenir.
D) Sosyal sınıfı oluşturan iktisadi çıkarlardır.
E) Sınıfsal konum kişisel yaşam için sahip olunan olanaklardır.

Cevap : A) Sosyal sınıf; kişiler ve kurumlar arası etkileşimden doğar.

Açıklama : Weber’e göre sosyal sınıf, öncelikle piyasadaki benzer ekonomik çıkarlara ve yaşam şanslarına sahip insan gruplarını ifade eder. Sınıfın “kişiler ve kurumlar arası etkileşimden doğması” fikri, Weber’in yapısal ve ekonomik odaklı tanımından çok, sembolik etkileşimcilik gibi farklı sosyolojik yaklaşımlara daha yakındır.

10. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Durkheim’ın “iş bölümü” kavramı için söylenemez?

A) İşbölümü toplumsal dayanışmanın temelindedir.
B) Toplumsal uzlaşı iş bölümü sayesinde gerçekleşir.
C) İş bölümü ile toplumsal düzen ve iktidar arasında doğrudan bir ilişki vardır.
D) İşbölümü farklı kişi ve gruplar arasında koordinasyonu sağlar.
E) İşbölümü toplumsal değişimi mümkün kılar.

Cevap : C) İş bölümü ile toplumsal düzen ve iktidar arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Açıklama :

11. Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Altyapısal iktidar toplum aracılığı ile iktidar olarak tanımlanır.
B) Despotik iktidar, kuvvetler ayrılığı ilkesine sıkı sıkıya bağlıdır.
C) Despotik iktidar biçimi, kolektif iktidar olarak da adlandırılır.
D) Despotik iktidar, millet aracılığı ile gücün temsilidir.
E) Despotik iktidar biçiminde, yönetenlerle yönetilenler arasında sürekli bir etkileşim vardır.

Cevap : A) Altyapısal iktidar toplum aracılığı ile iktidar olarak tanımlanır.

Açıklama : Michael Mann’ın iktidar teorisinde “altyapısal iktidar”, devletin sivil toplumun içine nüfuz etme ve toplumu kendi amaçları için mobilize etme kapasitesini ifade eder. Bu, “toplum aracılığıyla” işleyen kolektif bir güçtür. Despotik iktidar ise elitin toplumdan bağımsız keyfi gücüdür.

12. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Marx’ın düşüncesi olamaz?

A) İktisadi ilişkiler toplumsal altyapıyı oluşturur.
B) Temel üretim güçleri ve temel üretim ilişkileri hukuk düzenini belirler.
C) Toplumsal sınıflar arasındaki dayanışma iktisadi gelişmeyi destekler.
D) Üretim ilişkisi ile toplumsal sınıflar arasında doğrudan bir bağ vardır.
E) İktisadi ilişkilerin yapısı siyasetin yönünü belirler.

Cevap : C) Toplumsal sınıflar arasındaki dayanışma iktisadi gelişmeyi destekler.

Açıklama : Marx’ın teorisinin merkezinde “sınıf çatışması” yer alır. O, kapitalist toplumda burjuvazi ve proletarya gibi sınıfların çıkarlarının uzlaşmaz olduğunu ve bu sınıflar arasındaki dayanışmanın değil, çatışmanın tarihsel değişimin motoru olduğunu savunur.

13. “Demokrasi, seçkinler arası bir iktidar savaşıdır.” ifadesi aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) K. Marx
B) E. Durkheim
C) A. Tocqueville
D) R. Dahl
E) M. Şerif

Cevap : D) R. Dahl

Açıklama :

14. Aşağıdaki ifadelerden hangisi “Yabancılaşma” kavramı açısından yanlıştır?

A) Zanaatkarın ürettiği ürünü satmak zorunda olması yabancılaşmadır.
B) Yabancılaşma, emeğin ürettiği ürün ile arasındaki bağın kopmasıdır.
C) Gelişmiş kapitalist ülkelerde özel mülk yabancılaşmış emeğin ürünüdür.
D) Mülk sahibi olmak yabancılaştırır.
E) Özel mülkiyet ile yabancılaşma arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Cevap : A) Zanaatkarın ürettiği ürünü satmak zorunda olması yabancılaşmadır.

Açıklama :

15. Aşağıdaki ifadelerden hangisi altyapısal devletin özelliği değildir?

A) Ulusal bir para basma kapasitesi
B) Ulaşım ve iletişimin getirdiği hareketlilik
C) Kuvvetler birliğine dayalı merkezi bir iktidar yapısı
D) Toplumsal iş bölümündeki artış
E) Okur-yazar sayısındaki artış

Cevap : C) Kuvvetler birliğine dayalı merkezi bir iktidar yapısı

Açıklama : Altyapısal devlet, gücünü toplumun içine nüfuz etme ve onu organize etme kapasitesinden alır. Bu kapasite okur-yazarlık, iletişim, para gibi araçlarla artar. “Kuvvetler birliği” ise devletin yönetim şekliyle ilgilidir (despotik veya otokratik) ve altyapısal gücün bir özelliği olmak zorunda değildir. Altyapısal gücü yüksek bir demokrasi, kuvvetler ayrılığına sahip olabilir.

16. “İki boyutlu iktidar” şeması aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) J. Bentham
B) A. Giddens
C) A. Gramsci
D) M. Mann
E) L. Althusser

Cevap : D) M. Mann

Açıklama : Michael Mann, iktidarı analiz ederken “dağıtımcı/kolektif” ve “yaygın/yoğun” gibi ikili ayrımlar kullanır. Ayrıca en bilinen ayrımı, iktidarın iki temel biçimi olarak tanımladığı “despotik iktidar” ve “altyapısal iktidar”dır. Bu nedenle iktidara yönelik iki boyutlu şemalar onun çalışmalarıyla ilişkilendirilir.

17. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, siyaset sosyolojisinin konusunu tanımlar?

A) Siyaset ile toplum arasındaki etkileşimleri incelemek
B) Toplumsal iktidarın kurumlarını incelemek
C) Toplumsal dönüşümleri incelemek
D) Siyasi olguyu incelemek
E) Siyasetin kurumsallaşmış ögelerini incelemek

Cevap : A) Siyaset ile toplum arasındaki etkileşimleri incelemek

Açıklama : Siyaset sosyolojisi, siyaseti tek başına bir alan olarak değil, toplumsal yapı, kültür, sınıf, statü gibi diğer toplumsal olgularla karşılıklı etkileşimi içinde ele alan bir sosyoloji alt dalıdır.

18. İktidar olgusuna dair aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Altyapısal iktidar, toplum aracılığı ile iktidar veya kolektif iktidar olarak da adlandırılır.
B) Despotik iktidar, halk/millet üzerinde gücü temsil eder.
C) Despotik iktidar, kuvvetler ayrılığı ilkesine sıkı sıkıya bağlıdır.
D) Altyapısal iktidar, gücünü halktan/milletten alır.
E) Despotik iktidar, yönetme faaliyetini yürütürken yönetilenlerle bir etkileşim içine girmez.

Cevap : C) Despotik iktidar, kuvvetler ayrılığı ilkesine sıkı sıkıya bağlıdır.

Açıklama : Despotik iktidar, yönetici elitin topluma danışmadan, keyfi olarak kullandığı gücü ifade eder. Kuvvetler ayrılığı ise bu gücü sınırlandırmayı ve denetlemeyi amaçlayan demokratik bir ilkedir. Dolayısıyla bu iki kavram birbiriyle çelişir.

19. Aşağıdaki kavramlardan hangisi Durkheim’ın siyaset sosyolojisine ait değildir?

A) Kolektif vicdan
B) Organik dayanışma
C) İş bölümü
D) Karşılıklık ve etkileşim
E) Mekanik dayanışma

Cevap : D) Karşılıklık ve etkileşim

Açıklama : Kolektif vicdan, mekanik ve organik dayanışma, iş bölümü gibi kavramlar Durkheim’ın toplumsal düzeni ve bütünleşmeyi açıklamak için kullandığı temel kavramlardır. “Karşılıklılık ve etkileşim” ise daha çok Georg Simmel’in formel sosyolojisi veya sembolik etkileşimcilik gibi yaklaşımların merkezinde yer alır.

20. Sivil toplum ve iktidar ilişkisi açısından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Siyasi partiler en önemli sivil toplum kuruluşudurlar.
B) Sivil toplum kuruluşlarının güçlenmesi demokrasinin zayıflığına işarettir.
C) Sivil toplum kuruluşları bir çıkar grubunun iktidarı ele geçirmek için bir araya gelmesiyle oluşur.
D) Sivil toplum kuruluşları siyasi iktidarlarla arasına net bir sınır çizmelidir.
E) Sivil toplum örgütleri iktidarı ele geçirmeyi amaçlar.

Cevap : D) Sivil toplum kuruluşları siyasi iktidarlarla arasına net bir sınır çizmelidir.

Açıklama : Demokratik teoride sivil toplum, devletten ve siyasi partilerden özerk bir alandır. Sivil toplum kuruluşlarının temel amacı iktidarı ele geçirmek değil, belirli toplumsal konularda farkındalık yaratmak, politika süreçlerini etkilemek ve iktidarı denetlemektir. Bu işlevlerini yerine getirebilmeleri için siyasi iktidarlarla aralarında özerk bir mesafe bulunması önemlidir.