HUK101U Hukukun Temel Kavramları 2023-2024 Ara Sınav Soruları

Giriş

Hukuk, toplumsal yaşamı düzenleyen ve devlet yaptırımıyla güçlendirilmiş kurallar bütünüdür. Hukuk kuralları; din, ahlak ve “görgü kuralları” gibi diğer “sosyal düzen kurallarından” bu yönüyle ayrılır. Sosyal düzen kuralları statik değildir ve zamanla “ortadan kalkmaları mümkündür”. Bu makalede, hukukun temel nitelikleri, hukuki yaptırımlar, farklı hukuk sistemleri ve Türk yargı teşkilatı gibi temel kavramlar incelenecektir.

Hukukun Temel Nitelikleri

Hukuk, kendine özgü bir yapıya ve kaynaklara sahiptir.

• Hukukun Kaynakları: Hukukun kaynakları yazılı ve yazısız olarak ikiye ayrılır. Anayasa ve kanunlar yazılı kaynak iken, toplumda sürekli uygulanan ve genel bir inançla desteklenen “gelenek hukuku” (örf ve adet hukuku) ise yazılı olmayan bir kaynaktır.
• Normlar Hiyerarşisi: Hukuk kuralları arasında bir altlık-üstlük ilişkisi vardır. Bu hiyerarşinin en tepesinde “Anayasa” yer alır ve hiçbir kanun veya uluslararası sözleşme Anayasa’ya aykırı olamaz.
• Hukuk Kurallarının Türleri: Hukuk kuralları farklı amaçlara hizmet eder. Bazıları bir eylemi emrederken, bazıları ise bir hukuki kavramı açıklar. Örneğin, Borçlar Kanunu’ndaki “bağışlama sözleşmesini” açıklayan madde, bir “tanımlayıcı hukuk kuralıdır”.

Hukuki Yaptırımlar

Hukuk kurallarına uyulmadığında devlet tarafından uygulanan tepkiye yaptırım denir. Hukuki işlemlerdeki eksikliklere veya aykırılıklara yönelik en önemli yaptırımlar geçersizlik halleridir.

• Yokluk: Bir hukuki işlemin var olabilmesi için gerekli olan kurucu unsurlardan biri eksikse, o işlem hukuken hiç doğmamış sayılır. “Evlendirme memuru önünde yapılmayan bir evlilik” bu duruma en tipik örnektir ve “yokluk” yaptırımına tabidir.
• Mutlak Butlan: Bir hukuki işlem, kurucu unsurları tam olmasına rağmen kanunun emredici hükümlerine, kamu düzenine veya ahlaka aykırı ise baştan itibaren geçersiz sayılır. Bu yaptırım türüne “mutlak butlan” denir.

Farklı Hukuk Sistemleri ve Gelenekleri

Dünyada farklı hukuk sistemleri mevcuttur. Kıta Avrupası hukuk sisteminin temelini Roma Hukuku oluşturur; 19. yüzyılda Alman Hukuk Okulu tarafından geliştirilen “Pandekt Hukuku” bu geleneğin modern bir yorumudur. Gaius’un “Institutiones” adlı eseri ise Roma Hukuku’nu anlamak için temel bir kaynaktır. Anglo-Sakson hukuk sisteminde ise temel kaynak mahkeme kararları (Common Law) iken, parlamentonun çıkardığı yasalara “Statute Law” denir. İslam Hukukunda ise, kasten adam öldürme veya yaralama suçlarında suçlunun işlediği fiilin aynısıyla cezalandırılmasına “kısas” adı verilir.

Türk Yargı Teşkilatı

Türkiye’de yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

• Yargı Kolları: Diğer yargı kollarının görev alanına girmeyen tüm davaları çözen genel ve olağan yargı kolu “adlî yargıdır” (hukuk ve ceza mahkemeleri).
• Mahkemeler: Şahıs varlığına ilişkin davalarda genel görevli mahkeme “Asliye Hukuk Mahkemesi”dir. “Bölge idare mahkemelerinde” ise en az “iki” daire bulunur.
• Anayasa Mahkemesi: Türk yargı sisteminin en üst norm denetim organı olan Anayasa Mahkemesi, “15” üyeden oluşur ve bu üyeler “12” yıl için seçilirler.

Sonuç

Hukukun temel kavramları, bir toplumun adalet anlayışını ve düzenini yansıtır. Aristoteles’in özel hukuk ilişkilerinde kişilerin durumuna bakılmaksızın eşit muamele görmesini ifade eden “denkleştirici adalet” kavramından, kanunların geriye yürümemesi ilkesinin istisnası olarak “ceza hukukunda sanık lehine olan kanunun geçmişe etkili uygulanmasına” kadar her bir ilke, hukukun yaşayan ve toplumla birlikte gelişen bir sistem olduğunu göstermektedir.

1. Kanunun öngördüğü kurucu unsurlara sahip olan ancak kanunun emredici hükümlerine aykırı olarak yapılan hukuki işlemler aleyhine uygulanan yaptırıma ne ad verilir?

A) Tek taraflı bağlamazlık
B) Nisbi butlan
C) Yokluk
D) Mutlak butlan
E) İleri sürülemezlik

Cevap : D) Mutlak butlan

Açıklama : Bir hukuki işlem, kurucu unsurları tam olmasına rağmen kanunun emredici hükümlerine, kamu düzenine, ahlaka veya kişilik haklarına aykırı ise baştan itibaren geçersiz sayılır. Bu geçersizlik türüne “mutlak butlan” denir.

2. Sosyal düzen kuralları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Sosyal düzen kuralları zaman içinde değişim göstermez.
B) Bir davranış aynı zamanda birden çok sosyal düzen kuralını ihlal edemez.
C) Sosyal düzen kuralları sürekli nitelik taşır, yani ayırımsız herkese uygulanır.
D) Sosyal düzen kurallarına uyulmadığı takdirde karşılaşılan tepkiye ceza denir.
E) Bir sosyal düzen kuralının ortadan kalkması mümkündür.

Cevap : E) Bir sosyal düzen kuralının ortadan kalkması mümkündür.

Açıklama : Sosyal düzen kuralları (din, ahlak, görgü vb.) statik değildir. Toplumun değer yargıları, ihtiyaçları ve yaşam tarzı değiştikçe bu kurallar da zamanla değişebilir, zayıflayabilir veya tamamen ortadan kalkabilir.

3. Aristo’ya göre, insanların şahsi durumlarına bakılmaksızın özel hukuk ilişkilerinde aynı işleme tabi tutulmasına — denir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) sınırlandırılmış özgürlük
B) denkleştirici adalet
C) eşitlik ilkesi
D) yaptırıma bağlılık
E) tarafsızlık

Cevap : B) denkleştirici adalet

Açıklama : Aristoteles’in adalet anlayışında “denkleştirici adalet”, bireyler arasındaki özel hukuk ilişkilerinde (örn: alım-satım, borç ilişkisi) tarafların kişisel özelliklerine bakılmaksızın, eylemlerin matematiksel bir eşitlikle düzeltilmesini ve dengelenmesini ifade eder.

4. — tavırlar, yöntemler ve hareket biçimlerinden oluşur. Başkası konuşurken dinlemek, hapşırırken ağzı kapamak, kibarca yemek yemek, selam vermek bu kuralların tipik örnekleridir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) Örf-adet kuralları
B) Din kuralları
C) Hukuk kuralları
D) Görgü kuralları
E) Ahlak kuralları

Cevap : D) Görgü kuralları

Açıklama : Cümlede tanımlanan ve örneklenen davranışlar, bir toplumda belirli bir durumda nasıl davranılması gerektiğini gösteren, nezaket ve terbiye temelli kurallar bütünüdür. Bu kurallar “görgü kuralları” (adab-ı muaşeret) olarak adlandırılır.

5. Evlendirme memuru önünde yapılmayan evlenme işlemi aşağıdaki geçersizlik yaptırımlarından hangisine tabidir?

A) Kısmi butlan
B) Nispi butlan
C) Mutlak butlan
D) Yokluk
E) Tek taraflı bağlamazlık

Cevap : D) Yokluk

Açıklama : Bir hukuki işlemin var olabilmesi için gerekli olan kurucu unsurlardan biri eksikse, o işlem hukuken hiç doğmamış sayılır. Evliliğin kurucu unsuru, resmi evlendirme memuru önünde yapılmasıdır. Bu unsur eksikse evlilik “yokluk” yaptırımına tabidir.

6. Normlar hiyerarşisinde uluslararası sözleşmelerin hemen üstünde bulunan yazılı hukuk kuralı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tüzükler
B) Yönetmelikler
C) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
D) Kanunlar
E) Anayasa

Cevap : E) Anayasa

Açıklama : Normlar hiyerarşisinin en tepesinde Anayasa yer alır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası sözleşmeler kanun hükmünde olsa da, Anayasa tüm bu normların üzerindedir.

7. “Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere, malvarlığından bağışlanana karşılıksız olarak bir kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir. (TBK m. 285)”
Yukarıda tanımı verilen hukuk kuralının türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emredici hukuk kuralı
B) Tanımlayıcı hukuk kuralı
C) Tamamlayıcı hukuk kuralı
D) Yorumlayıcı hukuk kuralı
E) Yetki verici hukuk kuralı

Cevap : B) Tanımlayıcı hukuk kuralı

Açıklama : Verilen kanun maddesi, bir eylemi emretmek veya yasaklamak yerine, bir hukuki kavramın (“bağışlama sözleşmesi”) ne anlama geldiğini açıkladığı için “tanımlayıcı hukuk kuralı” niteliğindedir.

8. Gelenek hukuku ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Sürekli olarak uygulanan, bağlayıcılığı ve zorunluluğu konusunda toplumda genel inanç bulunan, hukuka aykırı olmayan gelenekler devletçe de desteklenirse hukuk kuralı haline gelebilir.
B) Türk hukukunda kamu hukuku alanında gelenek hukukuna, yazılı hukukça düzenlenmiş hususlarda dahi başvurma zorunluluğu doğabilir.
C) Türk hukukunda gelenek hukukunun alanı son derece geniştir.
D) Türk Medeni Kanunu’nun 1. maddesi gereğince, kanunda uygulanabilir bir hüküm olsa da hâkim örf ve âdet hukukuna göre karar verecektir.
E) Gelenek hukuku, toplumda kendiliğinden oluşan kurallar değil, yetkili bir organ tarafından bilerek istenerek konulmuş olan kurallardır.

Cevap : A) Sürekli olarak uygulanan, bağlayıcılığı ve zorunluluğu konusunda toplumda genel inanç bulunan, hukuka aykırı olmayan gelenekler devletçe de desteklenirse hukuk kuralı haline gelebilir.

Açıklama : Bu şık, örf ve âdet hukukunun (gelenek hukuku) üç temel unsurunu doğru bir şekilde özetlemektedir: Süreklilik (maddi unsur), genel inanç (manevi unsur) ve devlet desteği (hukuki unsur).

9. Aşağıdakilerden hangisi hukukun yazılı olmayan kaynaklarındandır?

A) Uluslararası sözleşmeler
B) Kanun
C) Gelenek hukuku
D) Yönetmelik
E) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi

Cevap : C) Gelenek hukuku

Açıklama : Hukukun kaynakları yazılı ve yazısız olarak ikiye ayrılır. Anayasa, kanunlar, kararnameler, yönetmelikler gibi metinler yazılı kaynaklardır. Toplumda sürekli uygulanan ve yaptırım gücüne sahip olduğu kabul edilen kurallar bütünü olan “gelenek hukuku” (örf ve âdet hukuku) ise yazılı olmayan kaynaktır.

10. Kanunların zaman bakımından uygulanması ve geçmişe etkisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Yargılamaya ilişkin bir kanun yürürlüğe girdikten sonra, henüz tamamlanmamış yargılama işlemlerine eski kanun hükümleri uygulanır.
B) Anayasa Mahkemesinin bir kanunun tamamını iptal etme yetkisi yoktur.
C) Türk Hukukunda zımni ilga kabul edilmemiştir.
D) Kanun metninde kanunun ne zaman yürürlüğe gireceğinin açıkça belirtilmesi zorunludur.
E) Ceza hukukunda kanunların geçmişe etkisi sanık lehine uygulanır.

Cevap : E) Ceza hukukunda kanunların geçmişe etkisi sanık lehine uygulanır.

Açıklama : Hukukun temel ilkelerinden biri kanunların geriye yürümemesidir. Ancak ceza hukukunda, suç işlendikten sonra yürürlüğe giren yeni kanun, sanığın lehine hükümler içeriyorsa, bu yeni kanun geçmişe etkili olarak uygulanır.

11. İslam Hukukunda öldürme, yaralama ya da bir uzvun kullanılamaz hale getirilmesi ile sonuçlanan fiilleri bilerek ve isteyerek (kasten) işleyen faillerin, kadı kararıyla işledikleri suçun aynısına maruz bırakılarak cezalandırılmasına ne ad verilir?

A) Ta’zir
B) İcma
C) Kısas
D) Recm
E) Had

Cevap : C) Kısas

Açıklama : Kısas, İslam ceza hukukunda, kasten adam öldürme veya müessir fiil (yaralama) suçlarında, suçlunun işlediği fiilin aynısıyla cezalandırılması anlamına gelir (“cana can, göze göz”).

12. Sosyalist hukuk sistemini benimsemiş ülkelerin Anayasa’larına hakim olan sosyalist hukukun dayandığı başlıca ilkelerden hangisi “Sosyalist hukukun varlık sebebi üretim araçlarını kollektif mülkiyetini tesis etmek; diğer ekonomik ve kültürel koşullara uygun bir toplum düzenini ayakta tutarak sınıfsız ve devletsiz, dolayısıyla da hukuksuz bir toplumu inşa edebilmenin önünü açmaktır.” anlayışına dayandırılmıştır?

A) Sosyalist demokrasi
B) Araçsalcılık
C) Sosyalist yasallık
D) Kollektifleştirme
E) Demokratik merkeziyetçilik

Cevap : A) Sosyalist demokrasi

Açıklama :

13. İngiliz Hukukunun içtihattan sonraki ikincil kaynağı olarak nitelendirilen ve parlamentonun çıkardığı yasaları, onayladığı anlaşmaları ve bunların uygulanma usul ve esaslarını gösteren düzenlemeleri kapsayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karşılaştırmalı hukuk
B) Tabii hukuk
C) Statute Law (yasa hukuku)
D) Equity (hakkaniyet)
E) Common Law (ortak hukuk)

Cevap : C) Statute Law (yasa hukuku)

Açıklama : Anglo-Sakson hukuk sisteminde, mahkeme kararlarıyla (içtihat) oluşan “Common Law” ana kaynak iken, yasama organı olan parlamentonun çıkardığı kanunlar bütününe “Statute Law” (Yasa Hukuku) denir ve ikincil ancak bağlayıcı bir kaynaktır.

14. Roma Hukukunun Orta Çağ ve Rönesans sonrasında Avrupa’daki merkezlerde işlenen ve giderek yerel gelenek hukuklarının yerini almakla Kıta Avrupası’nda benimsenen özel hukuk kültürüne ne ad verilir?

A) Kolektif Hukuk
B) Anglosakson Hukuku
C) Common Law
D) Statü Hukuku
E) Pandekt Hukuku

Cevap : E) Pandekt Hukuku

Açıklama : 19. yüzyılda Alman Hukuk Okulu tarafından, Justinianus’un “Pandectae” (Digesta) adlı eserinin modern ve sistematik bir şekilde incelenmesiyle oluşturulan ve Kıta Avrupası medeni hukuk sistemlerini derinden etkileyen hukuk ekolüne “Pandekt Hukuku” denir.

15. Roma Hukukunun kavramsal yapısını anlayabilmek için başvurulan ve Roma Hukukunun nasıl anlaşılıp uygulanması gerektiği hakkında başlangıç niteliğinde sayılan büyük hukukçu Gaius’a ait kaynak aşağıdakilerden hangisidir?

A) Institutiones
B) ius commune
C) Magna Carta Libertatum
D) Corpus Iuris Civilis
E) Digesta

Cevap : A) Institutiones

Açıklama : Gaius’un “Institutiones” adlı eseri, Roma hukukunu sistematik bir şekilde (kişiler, mallar, davalar) anlatan bir ders kitabıdır ve bu yapısıyla Roma hukukunun anlaşılmasında temel bir başlangıç kaynağı olmuştur.

16. Bölge idare mahkemelerinde en az kaç daire bulunur?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5

Cevap : B) 2

Açıklama : 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun’a göre, bölge idare mahkemeleri en az biri idare ve biri vergi dairesi olmak üzere en az iki daireden oluşur.

17. Bu soru iptal edilmiştir.

A) Soru İptal Edildi
B)
C)
D)
E)

Cevap : Soru İptal Edildi

Açıklama : Soru İptal Edildi

18. Şahıs bakan varlığına ilişkin davalara mahkeme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uzmanlık Mahkemeleri
B) Asliye Ceza Mahkemesi
C) Asliye Hukuk Mahkemesi
D) Sulh Hukuk Mahkemesi
E) Ağır Ceza Mahkemesi

Cevap : C) Asliye Hukuk Mahkemesi

Açıklama :Şahıs varlığına ilişkin davalar, genellikle Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 2. maddesi kapsamında değerlendirilir. Kanunda aksi belirtilmedikçe, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın Asliye Hukuk Mahkemeleri malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkemedir. Bu nedenle, şahıs varlığına ilişkin davalar, Asliye Hukuk Mahkemelerinde görülür.

19. Genel ve olağan yargı kolu olarak nitelenerek diğer yargı kollarının görev alanına girmeyen tüm davaları ve yargısal işleri çözen yargı kolu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mali yargı
B) Anayasa yargısı
C) Uyuşmazlık yargısı
D) Adlî yargı
E) İdarî yargı

Cevap : D) Adlî yargı

Açıklama : Türk yargı sisteminde “adli yargı” (hukuk ve ceza mahkemeleri), genel görevli yargı koludur. Bir davanın hangi yargı kolunda görüleceği özel bir kanunla belirtilmemişse, o dava adli yargının görev alanına girer.

20. Anayasa Mahkemesi — üyeden oluşur. Bu üyeler — yıl için seçilirler.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerleri aşağıdakilerden hangileri sırasıyla ve doğru şekilde tamamlar?

A) 12 / 4
B) 15 / 12
C) 16 / 10
D) 17 / 15
E) 21 / 8

Cevap : B) 15 / 12

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 146. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. Üyeler 12 yıllık bir süre için seçilirler ve tekrar seçilemezler.