Liderlik ve Motivasyon 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Liderlik, en genel anlamıyla “doğru işlerin yapılmasıdır” ve bir grup insanı ortak bir amaç etrafında birleştirerek harekete geçirme sürecidir. Sadece işletmenin iç dinamiklerine odaklanan yöneticiliğin aksine liderlik, vizyon belirlemeyi ve değişimi yönlendirmeyi içerir. Liderlik anlayışı, tarihsel süreçte farklı kuramlarla zenginleşmiştir. Bu makalede, liderlik kuramlarının gelişimi, farklı liderlik tarzları ve bu tarzların çalışanlar üzerindeki etkileri incelenecektir.

Liderlik Kuramlarının Gelişimi

Liderlik çalışmaları, zaman içinde liderin özelliklerinden davranışlarına ve içinde bulunduğu duruma doğru bir evrim göstermiştir.

• Özellikler Yaklaşımı: Liderliği, liderin zeka, özgüven gibi “kişisel nitelikleri” ile açıklamaya çalışır. Bu yaklaşıma göre, “kendisi ile aynı fikirde olmayanlara karşı toleranslı olmak” gibi özellikler liderliği tanımlar.
• Davranışsal Kuram: Liderin doğuştan gelen özelliklerine değil, iletişim şekli ve yetki devri gibi “sergilediği davranışlara” odaklanır. Kurt Lewin ve arkadaşlarının “otokratik ve demokratik” liderlik tarzlarını incelediği çalışmalar bu yaklaşımın öncülerindendir. Bu kuramda tanımlanan “işe yönelik lider”, görevin tamamlanmasına odaklanır ve genellikle “yetki devrini esas almaz”.
• Durumsallık Yaklaşımı: “En iyi liderlik tarzı, duruma göre değişir” ana fikrine dayanır. Bu yaklaşıma göre, “ortam ne olursa olsun bazı liderlik tarzlarının daima etkili olduğu” düşüncesi yanlıştır.

Durumsal Liderlik Modelleri

Durumsallık yaklaşımı, farklı koşullar için farklı liderlik modelleri önermiştir.

• Fiedler’in Durumsallık Modeli: Liderin kontrolünün çok “düşük olduğu durumlarda, işe yönelik liderliğin” en etkili olacağını savunur.
• Hersey ve Blanchard’ın Olgunluk Modeli: Olgunluk düzeyi en düşük olan astlar için liderin “emir verip bunların icrasını istemesi” gerektiğini belirtir.
• House’un Amaç-Yol Teorisi: Liderin, astların hedeflerine giden yolu temizleyerek ve onlara destek olarak motivasyonlarını artırdığı bir modeldir.
• Likert’in Dörtlü Yaklaşım Modeli: Liderin astlarına büyük ölçüde güvendiği ve kararlara katılımlarını sağladığı liderlik türü “katılımcı” liderliktir.

Yeni Liderlik Yaklaşımları

Modern liderlik teorileri, lider ile izleyiciler arasındaki etkileşime ve ilham verme gücüne odaklanır.

• Karizmatik Liderlik: Yüksek özgüvene sahip, kriz durumlarında radikal çözümler üretebilen liderleri tanımlar. Bu liderler için “kurallara önem vermek” tipik bir özellik değildir. Bir liderin karizması, takipçilerinin “demografik özelliklerine” değil, ona duydukları güven ve isteyerek itaat etmelerine bağlıdır.
• Dönüşümcü Liderlik: Çalışanlarına ilham veren ve onları geliştiren bu liderlik türünün, çalışanların görev tanımlarının ötesinde gönüllü katkıda bulunma davranışı olan “örgütsel vatandaşlık davranışını” en çok teşvik ettiği tespit edilmiştir.
• Narsist Liderlik: Büyük vizyonlara sahip olan ve arkalarında iz bırakma ihtiyacı duyan bu liderlerin, bilinenin aksine “risk almaktan kaçınmadıkları” görülür.

Liderlik, Güç ve Bağlılık

Liderin etkinliği, sahip olduğu güç kaynaklarıyla da ilişkilidir. “Uzmanlık gücü” gibi liderin kişisel özelliklerinden kaynaklanan “bireysel” güçlerin yanı sıra, makamdan kaynaklanan yasal güçler de vardır. Kamu kesimindeki yöneticilerin, bütçe kısıtları nedeniyle genellikle “ödüllendirme gücü” en az olan yöneticiler olduğu belirtilir. Liderlik tarzları, çalışanların örgüte olan bağlılığını da etkiler. Çalışanın örgütten ayrılmanın maliyetini yüksek gördüğü için kaldığı “devam bağlılığı”, içten gelmeyen bir bağlılık türüdür.

Sonuç

Liderlik, içinde bulunulan kültürel çevreden bağımsız değildir. Örneğin “geleneksel Türk yönetici tipi”, genellikle otoriter ve disiplinli olarak tanımlanır, “esneklik” ise bu tiple pek uyuşmaz. Kamu yönetiminde de, hiyerarşiye dayalı geleneksel anlayıştan, “rekabetçi anlayışı” da içeren daha modern ve liderlik odaklı bir yapıya doğru bir değişim yaşanmaktadır.

1. Liderin astları ile iletişim şekli, yetki devretmesi, planlama ve kontrol şekli gibi liderin etkinliğini belirleyen önemli olgular üzerinde duran liderlik kuramı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Modern kuram
B) Davranışsal kuram
C) Büyük adam kuramı
D) Durumsallık kuramı
E) Yeni kuram

Cevap : B) Davranışsal kuram

Açıklama : Liderin doğuştan gelen özelliklerine değil, sergilediği gözlemlenebilir davranışlara (iletişim, yetki devri, planlama vb.) odaklanan ve liderliğin öğrenilebilir olduğunu savunan yaklaşım “Davranışsal Kuram”dır.

2. Davranışsal liderlik kuramıyla ilgili yapılan çalışmalar sonucunda ortaya konulan “işe yönelik lider” ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Büyük ölçüde mevkiye dayanan resmî otoritesini kullanır.
B) Astlarının düşüncelerini çok önemsemez.
C) Yetki devrini esas alır.
D) Önceden belirlenen ilke ve yöntemlere göre çalışanları yakından kontrol eder.
E) İşin yapılmasına büyük önem verir.

Cevap : C) Yetki devrini esas alır.

Açıklama : İşe yönelik (görev odaklı) lider, görevin tamamlanmasına ve prosedürlere odaklanır, kontrolü elinde tutmayı tercih eder. “Yetki devri” ise daha çok kişiye yönelik ve demokratik liderlik tarzlarının bir özelliğidir.

3. Aşağıdaki özelliklerden hangisi Türk toplumunda geleneksel yönetici tipine uymamaktadır?

A) Otoriter
B) Kudretli
C) Gururlu
D) Disiplinli
E) Esnek

Cevap : E) Esnek

Açıklama : Geleneksel Türk yönetici profili genellikle ataerkil, otoriter ve merkeziyetçi özelliklerle tanımlanır. “Esneklik” ise modern, durumsal ve katılımcı yönetim anlayışlarının bir özelliğidir ve geleneksel tiple uyuşmaz.

4. Liderlikte özellikler yaklaşımıyla ilgili olarak çalışmalar yapan ve liderliği otokratik ve demokratik olmak üzere iki liderlik tarzı üzerinde inceleyen teorisyen ya da teorisyenler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hegel ve Fichte
B) Stogdill
C) Tannenbaum ve Schmidt
D) Kurt Lewin ve arkadaşları
E) Heredot ve Tacitus

Cevap : D) Kurt Lewin ve arkadaşları

Açıklama : Liderlik tarzlarını “otokratik, demokratik ve laissez-faire (serbest bırakıcı)” olarak sınıflandıran öncü çalışmaları 1930’lu yıllarda sosyal psikolog Kurt Lewin ve ekibi yapmıştır.

5. Aşağıdakilerden hangisi bir liderin karizmatik olup olmadığını ortaya çıkaran göstergelerden biri değildir?

A) Takipçilerin organizasyon amaçlarının belirlenmesindeki payları
B) Takipçilerin grup amaçlarını ortaklaşa gerçekleştirebilmelerine olan inançları
C) Takipçilerin liderin inançlarının doğruluğuna olan güvenleri
D) Takipçilerin lidere isteyerek itaat etmeleri
E) Takipçilerin demografik özellikleri

Cevap : E) Takipçilerin demografik özellikleri

Açıklama : Karizmatik liderlik, liderin takipçileri üzerindeki etkileriyle (güven, itaat, inanç vb.) anlaşılır. Takipçilerin yaş, cinsiyet gibi demografik özellikleri, liderin karizmatik olup olmadığını belirleyen bir gösterge değildir.

6. Rensis Likert’in “Dörtlü Yaklaşım Modeli” ne göre liderin astlarına tam olmasa da büyük ölçüde güvendiği, astların kararlara katılımlarına olanak ve özgürlük tanıdığı ve karar alırken onların fikirlerini dikkate aldığı ve kullandığı liderlik türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yardımsever otokratik
B) Demokratik
C) Oluruna bırakıcı
D) Katılımcı
E) Sömürücü (otokratik) liderlik

Cevap : D) Katılımcı

Açıklama : Likert’in modelinde bu tanım, “Sistem 3” olarak adlandırılan “Katılımcı (Consultative)” liderlik tarzına uymaktadır. Bu tarzda lider nihai kararı kendisi verse de astlarının görüşlerine başvurur ve onları dikkate alır.

7. Aşağıdakilerden hangisi narsist liderlerin özelliklerinden biri değildir?

A) Özel hayatları yoktur.
B) Arkalarında iz bırakma gibi bir ihtiyaçları vardır.
C) Başkaları üzerinde önemli bir çekim gücü vardır.
D) Doymak bilmez öğrenme istekleri vardır.
E) Risk almaktan kaçınırlar.

Cevap : E) Risk almaktan kaçınırlar.

Açıklama : Narsist liderler, büyük vizyonlarını gerçekleştirmek ve kendilerini kanıtlamak için genellikle statükoya meydan okumaktan ve önemli riskler almaktan çekinmezler. Riskten kaçınma, bu liderlik tipinin bir özelliği değildir.

8. Liderlikle ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Liderlik doğru işlerin yapılmasıdır.
B) Liderliği anlamlı hale getiren kültürel çevredir.
C) Liderlik işletmenin özellikle iç yapı ve dinamiklerine bakabilme işidir.
D) Liderlik; isteklilik, inanç, bağlılık ve gönüllülük gibi durumları kapsayan bir süreçtir.
E) Liderlik politik bir takım unsurları da içeren bir süreçtir.

Cevap : C) Liderlik işletmenin özellikle iç yapı ve dinamiklerine bakabilme işidir.

Açıklama : İşletmenin iç yapı ve dinamiklerini kontrol etme, planlama ve organize etme daha çok “yöneticilik” fonksiyonudur. Liderlik ise daha çok vizyon belirleme, değişim yaratma ve insanları bu vizyon etrafında birleştirme ile ilgilidir.

9. Liderin kişisel nitelikleri üzerine odaklanan liderlik kuramı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Durumsal Yaklaşım
B) Özellikler Yaklaşımı
C) Modern Yaklaşım
D) Yapılandırmacı Yaklaşım
E) Davranışsal Yaklaşım

Cevap : B) Özellikler Yaklaşımı

Açıklama : Liderliği, liderin zeka, dürüstlük, özgüven gibi doğuştan gelen veya sonradan kazanılan kişisel “özellikleri” ile açıklamaya çalışan ilk liderlik kuramı “Özellikler Yaklaşımı”dır.

10. Liderlik tarzları ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişkilerin belirlenmeye çalışıldığı araştırmada hangi liderlik türünün, örgütsel vatandaşlık davranışının tüm alt boyutlarını olumlu etkilediği tespit edilmiştir?

A) Dönüşümcü
B) Narsist
C) Geleneksel
D) Etkileşimci
E) Durumsal

Cevap : A) Dönüşümcü

Açıklama : Araştırmalar, çalışanlarına ilham veren, onları motive eden ve bireysel gelişimlerine önem veren “dönüşümcü” liderlerin, çalışanların görev tanımlarının ötesinde gönüllü olarak kuruma katkıda bulunma davranışı olan “örgütsel vatandaşlık” davranışını en çok teşvik eden liderlik tarzı olduğunu göstermektedir.

11. Aşağıdakilerden hangisi, geleneksel yönetimde kamu yöneticilerinin önem verdiği konulardan biri değildir?

A) Rekabetçi anlayış
B) Departmanlaşma
C) Kriz durumlarında radikal çözümler üretebilme
D) İşlevsel rasyonellik
E) İçsel verimlilik

Cevap : A) Rekabetçi anlayış

Açıklama : Geleneksel kamu yönetimi, Weberyan bürokrasi ilkelerine dayanır ve hiyerarşi, işlevsel rasyonellik, içsel verimlilik gibi konulara odaklanır. “Rekabetçi anlayış” ise 1980’lerden sonra ortaya çıkan ve özel sektör mantığını kamuya uygulamayı hedefleyen “Yeni Kamu Yönetimi” anlayışının bir özelliğidir.

12. Aşağıdakilerden hangisi karizmatik bir liderin sahip olduğu istisnai özelliklerden biri değildir?

A) Kriz durumlarında radikal çözümler üretebilme
B) Kurallara önem verme
C) Gerektiğinde risk alma
D) İzleyicilerin ihtiyaçlarına önem verme
E) Yüksek özgüven sahibi olma

Cevap : B) Kurallara önem verme

Açıklama : Karizmatik liderler, genellikle vizyonları doğrultusunda mevcut durumu ve kuralları sorgulayan, statükoya meydan okuyan kişilerdir. Kurallara harfiyen uymak ve önem vermek, daha çok bürokratik veya geleneksel yöneticilerin bir özelliğidir.

13. Aşağıdakilerden hangisi liderin bireysel kaynaklı güçlerinden biridir?

A) Benzeşim gücü
B) Yasal güç
C) Zorlayıcı güç
D) Uzmanlık gücü
E) Ödül gücü

Cevap : D) Uzmanlık gücü

Açıklama : French ve Raven’ın güç kaynakları sınıflandırmasına göre, yasal, zorlayıcı ve ödül gücü liderin pozisyonundan (örgütsel) kaynaklanır. Uzmanlık gücü (bilgi ve beceri) ve benzeşim/karizmatik güç (sevgi ve saygı) ise liderin kişisel özelliklerinden (bireysel) kaynaklanır.

14. Örgütün içinde bulunduğu koşullara bağlı olarak liderlik davranışlarının nasıl değişim gösterdiğinin / göstermesi gerektiğinin incelendiği ve buna göre etkin liderlik davranışlarının tespit edilmeye çalışıldığı liderlik kuramı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Davranışsal Yaklaşım
B) Modern Yaklaşım
C) Karizmatik Yaklaşım
D) Durumsal Yaklaşım
E) Özellikler Yaklaşımı

Cevap : D) Durumsal Yaklaşım

Açıklama : “En iyi liderlik tarzı, duruma göre değişir” ana fikrine dayanan ve liderin etkinliğinin içinde bulunulan koşullara (astların olgunluğu, görevin yapısı vb.) bağlı olduğunu savunan liderlik kuramlarına “Durumsal Yaklaşım” denir.

15. Hersey ve Blanchhard’ın “Olgunluk Modeli Yaklaşımı”na göre lider, olgun olmayan astları (M1) için aşağıdaki davranışlardan hangisine daha çok önem verecektir?

A) Planlama ve icra yetkilerini astlarına devretme
B) Astlara fikir ve emirlerinin gerekçelerini izah etme
C) Astlara emir verip bunların icrasını isteme
D) Astların görüş ve fikirlerini alarak onların yönetime katılmalarını sağlama
E) Astlarıyla iş birliği yapma

Cevap : C) Astlara emir verip bunların icrasını isteme

Açıklama : Hersey ve Blanchard’ın modeline göre, olgunluk düzeyi en düşük olan (M1: hem isteksiz hem yeteneksiz) astlar için en etkili liderlik tarzı, yüksek görev ve düşük ilişki davranışı sergileyen “Söyleme/Emretme” (Telling) tarzıdır. Bu tarzda lider net bir şekilde emir verir ve uygulamayı yakından takip eder.

16. Kamu yönetimiyle ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Kamu yöneticilerinin görevi kamu hizmeti vererek kamu yararını sağlamaktır.
B) Bürokratik kamu yönetimi anlayışı günümüz ihtiyaçlarına cevap verememektedir.
C) Kamu kurumlarının kar elde etme gibi bir amacı söz konusu değildir.
D) Günümüzde kamu yönetiminde de liderlere ihtiyaç duyulmaktadır.
E) Kamu yönetiminde ortam ne olursa olsun bazı liderlik tarzları daima etkilidir.

Cevap : E) Kamu yönetiminde ortam ne olursa olsun bazı liderlik tarzları daima etkilidir.

Açıklama : Liderlik araştırmaları, özellikle durumsallık kuramları, hiçbir liderlik tarzının her durumda ve her zaman etkili olamayacağını göstermiştir. Etkin liderlik, içinde bulunulan koşullara ve ortama uyum sağlamayı gerektirir.

17. Liderin izleyicilerini nasıl etkilediğinin, hedeflerin nasıl algılandığının ve amaca erişme yollarının neler olduğunun incelendiği; yönlendirici, destekleyici, katılımcı ve başarıya yönelmiş liderlik olmak üzere dört tür liderlik davranışının ortaya konulduğu durumsal liderlik yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) House ve Evans’ın Amaç Yol Teorisi
B) Kurt Lewin ve arkadaşlarının özellikler yaklaşımı
C) Hersey ve Blanchhard’ın Olgunluk Modeli Yaklaşımı
D) Likert’in Dörtlü Yaklaşım Modeli
E) Fiedler’in Durumsallık Modeli

Cevap : A) House ve Evans’ın Amaç Yol Teorisi

Açıklama : Paragrafta tanımlanan; liderin, astların hedeflerine giden yolu temizleyerek ve onlara destek olarak motivasyonlarını artırdığı ve bu süreçte dört farklı liderlik tarzı (yönlendirici, destekleyici, katılımcı, başarı odaklı) sergilediği kuram, Robert House tarafından geliştirilen “Amaç-Yol Teorisi”dir.

18. Liderlik türüyle de ilişkili olan ve içten gelmeyen, dış faktörlere dayalı olan ve çalışanın örgütüyle özdeşim kuramadığı örgütsel bağlılık türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Duygusal bağlılık
B) Gönüllü bağlılık
C) Devam bağlılığı
D) Geçici bağlılık
E) Normatif bağlılık

Cevap : C) Devam bağlılığı

Açıklama : Allen ve Meyer’in üç boyutlu örgütsel bağlılık modelinde, çalışanın örgütten ayrılmanın maliyetinin yüksek olacağını (işsiz kalma, kıdem tazminatı vb.) düşündüğü için, bir zorunluluk hissiyle kurumda kalmaya devam etmesi “Devam Bağlılığı” (Continuance Commitment) olarak adlandırılır.

19. “Liderlikte özellikler yaklaşımı” kapsamında yapılan tasnife göre aşağıdakilerden hangisi lider olan bir davranışa örnektir?

A) Çalışanları ile ilişkilerinde bürokrasiyi kullanma
B) Kendisi ile aynı fikirde olmayanlara karşı toleranslı olma
C) İnsanlarla ilişkilerinde rahat olmama
D) Astlarından uzun raporlar isteme
E) Yapacakları konusunda kararsız olma

Cevap : B) Kendisi ile aynı fikirde olmayanlara karşı toleranslı olma

Açıklama : Özellikler yaklaşımına göre etkili liderlerin sahip olduğu sosyal özelliklerden biri de hoşgörülü ve farklı fikirlere açık olmaktır. Diğer şıklar ise etkisiz veya bürokratik yönetici davranışlarını tanımlamaktadır.

20. Kamu kesiminde liderlerin en az sahip olduğu güç kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ödüllendirme gücü
B) Zorlayıcı güç
C) Uzmanlık gücü
D) Yasal güç
E) Karizmatik güç

Cevap : A) Ödüllendirme gücü

Açıklama : Kamu yöneticileri, güçlerini büyük ölçüde makamlarından gelen “yasal güç”ten alırlar. Ancak, özel sektördeki yöneticilerin aksine, bütçe kısıtları ve katı mevzuat nedeniyle çalışanlarını prim, terfi gibi maddi araçlarla “ödüllendirme gücü” oldukça sınırlıdır.