Üretim Sistemleri Planlaması 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Üretim sistemleri planlaması, bir işletmenin kaynaklarını en verimli şekilde kullanarak müşteri taleplerini karşılamasını sağlayan, birbiriyle ilişkili ve hiyerarşik bir dizi planlama faaliyetidir. Bu süreç, üretim sisteminin türünü belirlemekten, gelecekteki talebi öngörmeye ve bu talebi karşılamak için gerekli stokları yönetmeye kadar uzanır. Bu makalede, üretim sistemlerinin türleri, talep tahmini yöntemleri ve stok kontrol modelleri incelenecektir.

Üretim Sistemleri

Üretim sistemleri, üretilen ürünün çeşidine ve hacmine göre sınıflandırılır. Proje, parti ve sürekli üretim gibi “klasik üretim sistemlerinin” aksine, “yalın üretim” modern bir üretim felsefesidir.

• Kesikli Üretim (Atölye Tipi): Farklı ürünlerin küçük partiler halinde üretildiği bu sistemde, “fabrika imalat hattı şeklinde bir düzenleme yoktur”. Hastanelerdeki hizmetler ve prototip makine üretimi bu tipe örnek verilebilir.
• Sürekli Üretim (Akış Tipi): Standart ürünlerin yüksek hacimde üretildiği montaj hatlarıdır. Otomobil fabrikaları bu sisteme en iyi örnektir.
• Proje Tabanlı Üretim: Tek ve büyük ölçekli işler için kullanılır. Gemi inşaatı bu üretim tipine bir örnektir.

Talep Tahmini

Gelecekteki satışları öngörme süreci olan talep tahmini, tüm planlama faaliyetlerinin başlangıç noktasıdır. Talebin yapısı farklılık gösterebilir; örneğin dondurma talebi “mevsimsel” bir yapı gösterirken, zamanla sürekli azalan bir talep “doğrusal” bir trende sahiptir. Tahmin için farklı yöntemler kullanılır:

• Nitel Yöntemler: Uzman görüşlerine dayanan “Delphi yöntemi” bu gruba bir örnektir.
• Nicel Yöntemler (Zaman Serileri): Sadece geçmiş verileri kullanarak geleceği tahmin etmeye çalışır; talebi etkileyen diğer bağımsız değişkenleri hesaba katmaz. “Üstel düzeltme” bu yöntemlerden biridir. Örneğin; önceki tahmin 97, son gerçekleşen talep 103 ve alfa değeri 0,4 ise, yeni tahmin 97 + 0,4*(103-97) = 99,4 olarak hesaplanır. Talebin “görece durağan” olduğu durumlarda, daha uzun periyotlu hareketli ortalamalar daha iyi sonuç verebilir.

Bir tahmin yönteminin ne kadar başarılı olduğu ise MAPE (Ortalama Mutlak Yüzde Hata) gibi hata ölçütleriyle değerlendirilir. “MAPE değeri ne kadar küçükse, yöntem o kadar güvenilirdir”.

Stok Yönetimi ve Kontrolü

Stok yönetimi, talep ve arz arasındaki dengeyi kurmayı amaçlar. İşletmeler, mevsimsellik veya spekülasyon gibi nedenlerle stok bulundururlar; ancak “raf ömrünün kısa olması” stok bulundurmak için bir neden değil, bir risktir. Stokta ürün bulunmaması durumunda ortaya çıkan maliyetlere ise “elde bulundurmama maliyeti” denir. Stokları yönetmek için çeşitli modeller kullanılır:

• ABC Analizi: Stokları yıllık kullanım değerine göre A (en değerli), B ve C (en değersiz) olarak sınıflandıran bir yöntemdir. “C tipi stok” bu sınıflandırmaya bir örnektir.
• Ekonomik Sipariş Miktarı (ESM): Toplam stok maliyetini en aza indiren ideal sipariş miktarını belirler. Bu formülün hesaplanmasında yıllık talep, sipariş maliyeti ve birim elde bulundurma maliyeti kullanılır; “maksimum stok düzeyi” ise bu formülün bir girdisi değildir.

Sonuç

Üretim sistemleri planlaması, işletmenin verimliliği ve kârlılığı için hayati öneme sahip karmaşık bir süreçtir. Üretim ve tüketim hızına göre iki üretim emri arasında geçecek sürenin hesaplanmasından, bir ürünün birim maliyetinin (direkt işçilik, direkt malzeme ve genel üretim maliyetleri toplamı) belirlenmesine kadar her bir detay, bu karmaşık planlama sürecinin bir parçasını oluşturur.

1. I. Kesikli Üretim Sistemi – Hastanede hastalara sunulan hizmet
II. Sürekli Üretim Sistemi – Otelde müşterilere sunulan hizmet
III. Kesikli Üretim Sistemi – Prototip makine üretimi
IV. Sürekli Üretim Sistemi – Otomobil fabrikası
V. Parti Üretim Sistemi – HES inşaatı
VI. Proje Tabanlı Üretim Sistemi – Gemi inşaatı
Yukarıdaki eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

A) I, III ve V
B) II, IV ve VI
C) I, III, IV ve VI
D) I, II, III ve IV
E) I, II ve VI

Cevap : C) I, III, IV ve VI

Açıklama : I-Doğru: Hastane hizmeti, her hastanın ihtiyacına göre değiştiği için kesikli üretime benzer. III-Doğru: Farklı prototiplerin üretildiği bir atölye, kesikli üretimdir. IV-Doğru: Otomobil fabrikası standart montaj hattıyla sürekli üretime örnektir. VI-Doğru: Gemi inşaatı tek ve büyük bir iş olduğu için proje tabanlıdır. II ve V yanlıştır.

2. Aşağıdakilerden hangisi yıllık kullanıma göre yapılan stok sınıflandırmasına bir örnektir?

A) C tipi stok
B) Çevrim stoku
C) Emniyet stoku
D) Değer sınıfı stoku
E) Yıllık stok

Cevap : A) C tipi stok

Açıklama : Stokların yıllık kullanım değerine (yıllık talep miktarı x birim maliyet) göre sınıflandırılması ABC analizi olarak bilinir. Bu analize göre stoklar en değerli olan A grubundan en değersiz olan C grubuna kadar sıralanır. Dolayısıyla “C tipi stok” bu sınıflandırmaya bir örnektir.

3. Kesikli üretimle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) İşçi niteliksizdir.
B) Çok amaçlı ve üniversal tezgahlar tercih edilmez.
C) Fabrika imalat hattı şeklinde düzenlenmemiştir.
D) Hız ve verimlilik yüksektir.
E) İş yükü dengesini sağlamak kolaydır.

Cevap : C) Fabrika imalat hattı şeklinde düzenlenmemiştir.

Açıklama : Kesikli üretim (atölye tipi), farklı ürünlerin küçük partiler halinde üretildiği bir sistemdir. Bu nedenle, belirli bir ürün akışına göre tasarlanmış imalat hatları yerine, benzer işlemleri yapan makinelerin bir araya toplandığı fonksiyonel bir yerleşim düzeni kullanılır.

4. İstanbul ilinde dondurmaya olan talep dağılımı nasıl bir özellik göstermektedir?

A) Sabit
B) Düzensiz
C) Bilinmez
D) Mevsimsel
E) Doğrusal

Cevap : D) Mevsimsel

Açıklama : Dondurma talebi, yaz aylarında artıp kış aylarında azalarak yıl içinde düzenli ve tekrarlanan bir döngü izler. Bu tür talep yapılarına “mevsimsel” talep denir.

5. Aşağıdakilerden hangisi ekonomik sipariş miktarı hesaplanırken kesinlikle kullanılmaz?

A) Maksimum stok düzeyi
B) Hazırlık maliyeti
C) Sipariş maliyeti
D) Talep hızı
E) Birim maliyet

Cevap : A) Maksimum stok düzeyi

Açıklama : Ekonomik Sipariş Miktarı (ESM veya EOQ) formülü, temelde yıllık talep, sipariş maliyeti ve birim elde bulundurma maliyetini kullanır. Elde bulundurma maliyeti de genellikle birim maliyetin bir yüzdesidir. Maksimum stok düzeyi ise ESM modeli uygulandıktan sonra ortaya çıkan bir sonuçtur, formülün bir girdisi değildir.

6. Bir ürüne olan talep zamanla belli bir oranda azalıyorsa talep dağılımı nasıl bir özellik göstermektedir?

A) Bilinmez
B) Doğrusal
C) Düzensiz
D) Mevsimsel
E) Sabit

Cevap : B) Doğrusal

Açıklama : Talebin zaman içinde sürekli olarak artan veya azalan bir eğilim göstermesi durumuna “trend” veya “doğrusal” (lineer) talep yapısı denir.

7. Hali hazırdaki talep 103’tür.
Önceki tahmin değeri 97’dir.
Alfa değeri ise 0,4’tür.
Yukarıdaki verilere göre bir sonraki dönem için üstel düzeltme verisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 97,4
B) 99,4
C) 94,6
D) 103
E) 100

Cevap : B) 99,4

Açıklama : Üstel düzeltme formülü: Yeni Tahmin = Eski Tahmin + α * (Son Gerçekleşen Talep – Eski Tahmin). Verileri yerine koyarsak: Yeni Tahmin = 97 + 0,4 * (103 – 97) = 97 + 0,4 * 6 = 97 + 2,4 = 99,4.

8. Aşağıdakilerden hangisi işletmelerin ellerinde stok bulundurma sebeplerinden biri değildir?

A) Mevsimsellik
B) Taşıma
C) Kontrol maliyetleri
D) İşçilik maliyeti
E) Spekülasyon

Cevap : D) İşçilik maliyeti

Açıklama : İşletmeler; mevsimsel talep dalgalanmalarını karşılamak, taşıma sırasındaki ihtiyaçlar (boru hattı stoku), fiyat artışlarından korunmak (spekülasyon) gibi nedenlerle stok bulundurur. İşçilik maliyeti ise bir üretim gideridir, stok bulundurmak için bir neden değildir.

9. Aşağıda farklı yöntemlerle yapılan talep tahmininin izleme sinyali (TS) değerleri verilmiştir. Hangi değeri veren yöntem bir sonraki dönemin tahmininde kullanılır?

A) -1,5<TS<5,5
B) -4,5 < TS < 4.5
C) -3,5<TS<2
D) -3,5<TS<6
E) -1<TS<4,05

Cevap : C) -3,5<TS<2

Açıklama :

10.
ABC stok sınıflandırması yapıldığında hangi parça kesinlikle A sınıfı stok kalemidir?

A) A004
B) A001
C) A006
D) A002
E) A003

Cevap : E) A003

Açıklama :

11. Direkt işçilik, direkt malzeme ve genel üretim maliyetleri toplamından oluşan maliyet aşağıdakilerden hangisidir?

A) Birim maliyet
B) Elde bulundurma maliyeti
C) Hazırlık maliyeti
D) Elde bulundurmama maliyeti
E) Ceza maliyeti

Cevap : A) Birim maliyet

Açıklama : Direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin toplamı, bir ürünün “toplam üretim maliyetini” oluşturur. Bu toplamın üretilen adet sayısına bölünmesiyle de “birim maliyet” bulunur. Şıklar arasında en ilişkili kavram budur.

12. Aşağıdakilerden hangisi klasik üretim sistemlerinden biri değildir?

A) Parti üretim sistemi
B) Sürekli üretim sistemi
C) Proje tabanlı üretim sistemi
D) Kesikli üretim sistemi
E) Yalın üretim sistemi

Cevap : E) Yalın üretim sistemi

Açıklama : Proje, kesikli (atölye), parti ve sürekli (akış) üretim sistemleri, üretim hacmi ve ürün çeşitliliğine göre yapılan klasik sınıflandırmalardır. Yalın üretim ise israfı ortadan kaldırmayı hedefleyen modern bir üretim felsefesi ve yönetim sistemidir.

13. Üretilen bir ürünün günlük üretim hızı 300 adet, tüketim hızı ise 200 adettir. Ekonomik sipariş miktarı 3000 adet ise iki üretim emri arasında geçen süre kaç gündür?

A) 10
B) 2/3
C) 1,5
D) 15
E) 30

Cevap : D) 15

Açıklama : İki üretim (veya sipariş) emri arasındaki süre, parti büyüklüğünün (Q) talep hızına (D) bölünmesiyle bulunur. Burada parti büyüklüğü 3000 adet, talep (tüketim) hızı ise günlük 200 adettir. Süre = 3000 / 200 = 15 gün.

14. Aşağıdakilerden hangisi nitel tahmin yöntemlerinden biridir?

A) Delphi yöntemi
B) Nedensel açıklama
C) Zaman serileri
D) Regresyon analizi
E) Üstel düzeltme

Cevap : A) Delphi yöntemi

Açıklama : Nitel (kalitatif) tahmin yöntemleri, sayısal verilere değil, uzman görüşlerine, sezgilere ve deneyimlere dayanır. Delphi yöntemi, bir grup uzmanın kimlikleri gizli tutularak fikir birliğine varmasını sağlayan bir nitel tahmin tekniğidir. Diğer şıklar ise nicel (kantitatif) yöntemlerdir.

15. Eğer talep değeri herhangi bir zaman biriminde sıfır olarak gerçekleşirse sıfıra bölme işlemini gerçekleştirmek gerekecektir ki bu işlem matematiksel olarak geçersizdir. Eğer tahminî talep değeri ile gerçekleşen talep değeri aynı olursa MAPE değeri sıfır olur ki bu da üst seviye açısından MAPE’nin herhangi bir sınırlamaya sahip olmaması anlamına gelir.
Yukarıdaki ortalama mutlak yüzde hata (MAPE, Mean Absolute Percentage Error) yöntemiyle ilgili bazı sınırhılıklara yer verilmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu gibi dezavantajlar sebebiyle başvurulan alternatif yöntemlerden değildir?

A) Gerçek toplu yüzde hata (RAPE, Real Aggregated Percentage Error)
B) Ağırlıklı mutlak yüzde hata (WAPE, Weighted Absolute Percentage Error)
C) Göreli güvenilirlik ölçüsü (ROMA, Relative Measure of Accuracy)
D) Asimetrik MAPE (aMAPE)
E) Simetrik MAPE (sMAPE)

Cevap : D) Asimetrik MAPE (aMAPE)

Açıklama :

16. Ortalama mutlak yüzde hata (MAPE, Mean Absolute Percentage Error) yöntemiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Ortalama mutlak yüzde sapma (MAPD, Mean Absolute Percentage Deviation) olarak da isimlendirilir.
B) Formülü şöyledir: (Σ[|Dt-Ft|/Dt])/n
C) Tahminlerin gerçek değerlerden, gerçek değerlerin ortalama yüzde kaçı kadar saptığını belirler.
D) Tahmin yöntemlerinin geçerlik ve güvenilirliklerini ölçmek için kullanılır.
E) MAPE değeri ne kadar büyükse yöntem o kadar güvenilirdir.

Cevap : E) MAPE değeri ne kadar büyükse yöntem o kadar güvenilirdir.

Açıklama : MAPE, bir tahmin yönteminin hata oranını yüzde olarak ölçer. Bu nedenle, MAPE değeri ne kadar küçükse, tahminin hatası o kadar azdır ve yöntem o kadar güvenilir ve başarılı kabul edilir. Değerin büyük olması ise yüksek hata oranını gösterir.

17. Aşağıdakilerden hangisi elde bulundurma maliyeti hesabında kullanılabilir?

A) Elleçleme maliyeti
B) Ceza maliyeti
C) Raf maliyeti
D) Elde bulundurmama maliyeti
E) Birim maliyeti

Cevap : E) Birim maliyeti

Açıklama :

18. Stok bulundurulmaması nedeniyle oluşan maliyet kalemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Elde bulundurma maliyeti
B) Elde bulundurmama maliyeti
C) Hazırlık maliyeti
D) Birim maliyet
E) Ceza maliyeti

Cevap : B) Elde bulundurmama maliyeti

Açıklama : Bir ürüne talep varken stokta bulunmaması durumunda ortaya çıkan maliyetlere (kaybedilen satış, müşteri kaybı, üretim durması vb.) “elde bulundurmama maliyeti” veya “stok tükenmesi maliyeti” denir.

19. Altı aylık hareketli ortalama tahmini üç aylık hareketli ortalama tahmininden iyi sonuç verir.
Taleple ilgili aşağıdakilerden hangisi geçerli olduğunda yukarıda belirtilen durum doğru olur?

A) Talep yükseliş göstermektedir.
B) Talep görece durağandır.
C) Talep üç aydır süregelen reklam kampanyası sonucu değişmektedir.
D) Talep mevsimsel bir eğri takip etmekte ve yılda iki defa tekrar etmektedir.
E) Talep aşağı doğru bir iniş göstermektedir.

Cevap : B) Talep görece durağandır.

Açıklama : Hareketli ortalamalarda periyot sayısı (örneğin 6 ay) ne kadar uzun olursa, tahminler tesadüfi dalgalanmalardan o kadar az etkilenir ve daha “düzgün” bir hal alır. Bu durum, talebin belirgin bir trend veya mevsimsellik göstermediği, görece durağan (sabit) olduğu durumlarda daha iyi sonuç verir.

20. Aşağıdakilerden hangisi zamansal nicel tahminler için söylenemez?

A) “t” zamanı için “t-1” değerine müracaat edilir.
B) Bağımlı değişken talep, bağımsız değişken ise zamandır.
C) Talep üzerinde etkili olan çeşitli bağımsız değişkenler hesaba katılır.
D) Geçmişteki satış verileri kullanılır.
E) Geçmiş verilerin hangi dönemi kapsayacağı belirlenir.

Cevap : C) Talep üzerinde etkili olan çeşitli bağımsız değişkenler hesaba katılır.

Açıklama : Zamansal (zaman serisi) tahmin yöntemleri, bir değişkenin gelecekteki değerini sadece kendi geçmiş değerlerine bakarak tahmin etmeye çalışır. Talebi etkileyen diğer bağımsız değişkenleri (reklam, fiyat, rakip faaliyetleri vb.) hesaba katan yöntemler ise “nedensel tahmin yöntemleri”dir.